Bala kúnimizde úlkenderdiń aýzynan «qasıetsiz» degen renish sózdi estıtinbiz. Sonda «qasıeti bar adam qandaı bolady?» dep oılanatynbyz. Jer basyp júre kele qasıeti bar men joqty, tekti men teksizdiń tarazysyna gir tasyn qoıýdy ómir shirkinniń ózi úıretti, ártúrli áleýmettik toptyń ortasyna túsip, qasıetsizden qashyp, qasıettige janastyq, teksizdiń sózin «ıt úredige...» teńep, tektige toqtadyq.
Qanseıitti stýdent kezinen bilem. 70-jyldardyń ortasynda QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetinde oqydy, fılfak pen jýrfaktyń enshisi bir, fılfak muǵalim daıyndasa, jýrfak qara áripke shuqshıǵan gazetshi daıyndaıdy, biraq ádebıet degen altyn tamyr qalam ustap, áýrege túskenderdi bir-birine úıir ǵyp til tabystyrdy, ádebıet degen aqboz úıdiń ishinde birge ǵumyr keshýdi peshenege jazyp, súrleýimizdi birge saldyq.
Ádebıetshi qaýym sóz bola qalsa, qaı klassıktiń qaı kúni dúnıe esigin ashyp, kóz jumǵan sátine deıin birge júrgendeı jatqa aıtyp, janazasyn shyǵaratyn bir almas qylysh jigit boldy. Suńǵaq boıly, qońqaq muryn, keń jaýyryn, tipti kúreske salsa da jambasy jerge tımestiń ózi bolar ma edi. Stýdent-jastardyń semınarlary men quryltaılarynda sóz sóılep, baıandama jasap, ǵylym jolyna túsip, bilim men zerdeni alaqanyna ýystap júrgen suńǵyla stýdent Qanseıit Ábdezuly edi. Bilgenin aıtýdan jalyqpaı, kórgenin boıamasyz baıandap, ádebıettiń altyn súrleýine túsken jigitiń qyzyl dıplomdy qanjyǵasyna baılap, ádebıet pánin jasóspirimge uǵyndyrar urymtal ustazdyń ózi bop shyǵa keldi. Qarap júrgen joq, ózinen tómengi kýrsta oqıtyn úrip aýyzǵa salǵandaı Gúlbarshynǵa ońashada sabaq úıretip, jan sezimin qosa jetkizip, mahabbat týraly jyr-dastandardy jatqa aıtyp júrip, qolyna qus ǵyp qondyrdy. Ekeýinen órbigen úsh qarlyǵash qazir kóziniń aǵy men qarasy, perzent paryzyna bıik qarap, áke men ana qasıetin boıyna sińirgen ulaǵat ıeleri.
Qanseıit á degennen ǵylymǵa bet burdy. Aspırantýraǵa tústi, ádebıettiń altyn kómbesine ınemen qudyq qazǵandaı shuqshıyp, sol kómbege birjola súńgip ketti. Táken Álimqulov degen qupııa qalamger onyń jan dúnıesin oljalap, jolyn keńeıtti, «Qaıys beldik»-ti taǵyp ap, «Qara jaıaý» jigitiń «Aqboz at»-tyń belin maıystyryp, Táken júrgen jolmen aıqaı dalaǵa qaraı tarta berdi. «El men jer» degen tuńǵysh zertteý monografııasyn jarııalady. Qazaq prozasyna ózindik órnek salǵan Táken onyń ádebıettegi ákesine aınaldy, ár sózi men árbir epızodyn ekshep, elekten ótkizip, máni men maǵynasyn kitapqumar oqyrmanǵa syr ǵyp jetkizdi, halyq Tákenniń qııaly men sóz qatparlaryn Qanseıit arqyly tereń tanı tústi. «Táken Álimqulov jáne qazaq prozasy», «Táken Álimqulov jáne 1960-1980 jyldardaǵy qazaq ádebıeti», «Jazýshy jáne zaman shyndyǵy» atty zertteý kitaptary jaryq kórip, qazaq ǵylymyna qazyna bop qosyldy.
Tarıhı tulǵalar taǵdyryn arqaý etken týyndylar qazaq ádebıetinde az emes. Osy taqyrypqa arnalǵan biraz shyǵarmanyń kórkemdik ereksheligi men oryndalý sheberligine arnalǵan «Tarıhı tulǵalar jáne qazaq ádebıeti» atty kitap – qundy dúnıe. Kórkem ádebıette tarıhı tulǵalardyń jıyntyq beınesin somdaýda qazaq qalamgerleri edáýir jeńisterge qol jetkizdi. Olar kimder edi? Biz qandaı keıipkerlerdi janymyzǵa jaqyn tutyp, rýhanı nár aldyq? Bul jerde de Tákenniń orny bólek. Synshy Táken taqyrybyn bastan-aıaq saralap, jiliktep, keıipkerdi kóz aldyńa tartyp, qasyńa otyrǵyzady. Olar: «Telqońyrdaǵy» kúıshi Súgir men Súgirdiń ákesi, «Seıtek sarynyndaǵy» Seıtek, «Jıendiktegi» dombyrashy Tápsir, «Qaraoıdaǵy» aqyn Mahambet, «Urydaǵy» Málke, «Kók qarshyǵadaǵy» Aqan seri, «El men jerdegi» Sáken, «Qara qobyzdaǵy» qobyzshy Yqylas, «Kúıshidegi» Tólegen Mombekov, «Kúreń ózendegi» Nazar beıneleri. Bul kitap joǵary oqý oryndaryna oqý quraly retinde paıdalanylsa, bolashaq ustazdar – erteń shákirt aldyna shyǵar jas muǵalim osylaı tereń bilim káýsarymen sýsyndap barady. Bul kitap tek Táken Álimqulov emes, qazaq tarıhynda, qazaq qoǵamynda ár ǵasyrda ómir súrip, ár qıly taǵdyr keshken batyrlar men bıler, kósemder men sheshender tulǵasyn aıshyqtaýymen de qundy. Qorqyt pen Yqylas, Qurmanǵazy men Dáýletkereı, Birjan sal men Balýan Sholaq, t.b. aıtýlylar beınesine qanyǵyp, aıyzyń qanyp otyrady. Alda-jalda Qanseıitke: «Osy Tákenniń «Ortalyq shabýylshy» degen áńgimesiniń keıipkeri kim edi?» deseń, kompıýterge, áıtpese qalta telefonǵa úńilmeı-aq tabanda toqeterin aıtyp beredi, ortalyq shabýylshynyń qorǵaýshydan dopty qalaı alyp, qaqpany qalaı kózdegeni óz aldyna bir áńgime. «Bul jerde qazaqtyń «Qaırat» bop qatarǵa qosylýy ǵoı bizge keregi» dep ańqyldap aıtyp, aqyryna deıin jetkizedi. О́zi jankúıer, ózi shahmatshy, janrǵa jańalyq engizgen birtúrli bolmys Tákenniń ár basqan qadamy men taban izi Qanseıittiń kókireginde saırap jatyr. Ol sát saıyn jańaryp, jańǵyryp tákentaný degen ilim kári Qarataýdaı bıiktep barady. Táken Álimqulov keshegi Táttimbet pen Aqan, Mahambet pen Sáken, Yqylas pen Súgir sııaqty tarıhı tulǵalardyń kesek obrazdaryn somdasa, Qanseıit – Tákenniń qalamgerlik-adamı ádebı obrazyn jasaǵan synshy. Bir synshy Paýstovskıı kóterińki romantıkalyq lepke áýes bolsa, Táken ishki monologqa, dıalogqa kóbirek áýes deı kelip, Álimqulovty Paýstovskıı sııaqty asa úzdik sýretkerler qataryna «qosylyp qalǵan eken» degen uǵym týmasa kerek dep saqtandyrǵandaı bolady. Men aıtar edim, Táken Konstantın Paýstovskııden bir de kem emes. Orys qoǵamynda olardyń attary júırik boldy, olardy túpnusqadan tanysa, biz aýdaryp-qotaryp tanyldyq. Al aýdarma degeniń qotyr jol, qotyr jolǵa tas tósegenmen jyp-jyltyr asfalt bola almaıdy. Osy biz qashanǵy Áýezovtiń mańdaıyn Sokrattyń mańdaıyna telımiz? Áýezovtiń mańdaıy qazaqtyń peshenesine bitken mańdaı emes pe? Osyny aıtyp ta Qanseıit biraz ter tókti, onyń Tákenge tókken teri adal.
Ádebıet – Qanseıittiń mazdap janǵan oshaǵy. Osy kıeli oshaqqa tamyzyq tastap, otyn laýlatyp, jurtty jylytyp otyrý – onyń eń izgilikti isi. «Tarıh jáne taǵdyr», «Keıipker jáne tartys» atty kitaptary ádebıet tarıhy men keıipker bolmysyn tarazylaýda ádebıet ǵylymyna qosqan zor úles der edik. Qazaq ádebıeti tarıhyna arnalǵan birneshe oqý quraly da bolashaq baspaldaǵynda turǵandarǵa dańǵyl jol, ilgeri tartar izgi nıet.
Ádebıet pen óner aıtylmaı qalǵan almaǵaıyp zamanda ózine dáris berip, ómirdegi jolyn aıqyndaǵan irilerdiń basqan izin jańǵyrtyp otyrýdy ol eshqashan esinen shyǵarmaıdy. Solardyń atyn atap, mereıtoıy óte qalsa, esimin el tezine salý da ekiniń biri bara bermes salmaǵy zildeı tirlik. Zeınolla Qabdolov, Táken Álimqulov, Ábish Kekilbaevtardyń atyn atap, baspasózde eńbegin el esine salý da osy bir keń pishilgen jigittiń enshisinde. Ol shákirttik paryz ben adamdyq, kishilik joldan eshqashan aınyǵan emes. О́miri orta jolda kilt úzilgen aıtýly synshy Saılaýbek Jumabekovti «Tirilermen tirimin» dep aıdar taǵyp jazǵan maqalasy baqılyq dosty shyn kóńilmen izdep, murasyna qamqor bolyp, esimin eske alaıyq, tutanbaı qalǵan otty birge úrleıik degen sarynmen kóńilińdi qulazytsa, bir jaǵynan, óliniń joqtaýshysy bar eken degen oı janyńdy jylytady. «Qaraǵaı tektes, synsa da mort synatyn» syn sardarynyń ádebı ómirden erte ketkenine ókinish bildirse de, onyń rýhanı ekinshi ómiri bastalǵanyn kóńilge medet tutyp, jazǵan-syzǵanyn jarııa etip jańǵyrtýdy kim janashyr bolsa, sonyń esine salady. Al «Alashtyń rýhanı kósemi» atty maqalasynyń orny bólek. Ahmet Baıtursynuly týraly az aıtylǵan joq. Myna maqalada ol qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy «Ádebıet tanytqyshtan» keıin de alashtyq ıdeıa, Ahań bastap bergen qazaq ádebıetiniń ilimi toqtap, toqyrap qalmaı, Kók týdyń máńgi jelbireıtindigine ıisi qazaqty sendire sóıleıdi.
Qanseıit – kósemsózshi. «Tanym kókjıegi» degen kitabyn oqyp, osy jigit fılfakty emes, jýrfakty bitirse de, táp-táýir jýrnalıst atanyp, «Qazaq ádebıeti» men «Jas Alashtyń» juldyzy bop júrer me edi dep qalasyń. О́mirdiń kúngeıi men kóleńkesine ún qosyp otyrý – kókiregi sergek zerdeli qalamgerge tán qubylys. Ol aıtpasa tura almaıdy, kózimen kórip, qolymen ustaǵan nárseniń aq-qarasyn ajyratýǵa asyǵady, keı kezderi júgenge boı bermes jer tarpyǵan tarpań ba dersiń.
Ǵylym bar da, kórkem shyǵarmaǵa syn aıtý bar. Synshynyń qolynda maısham bolý kerek, óıtkeni jazýshy synshyǵa moıynsuna bermeıdi. Ol syn qaıyǵynda otyryp ta eskegin erkin esedi, joqtan bar jasaýǵa áýes emes, ózi dárisin tyńdap, ósıetin boıyna darytqan Zeınolla Qabdolov júrgen soqpaqpen aıaǵyn erkin alyp, tek ádebıet teorııasyna ǵana baǵynyp, ádil sózin kesip aıtyp salady. Onyń bir qasıeti – shyndyqty shymbaıǵa tıgizip jetkizý, ustazy Qabdolov aıtqan «ádebıet – ardyń isi»-niń aldynda ózin asqaq ustaý.
Qanseıitte marapat az emes. Reseı Ǵylym akademııasynyń ádebıettaný salasyndaǵy M.Sholohov atyndaǵy altyn medaliniń ıegeri, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Halyqaralyq Sh. Aıtmatov akademııasynyń akademıgi. Ol úshin eń qymbaty – ózi bilim alyp, jurtqa ilim úıretip júrgen, Áýezov pen Qabdolov leksııa oqyǵan aýdıtorııada bolashaq ustazdarǵa dáris berýshi professor degen laýazym. Ol – fılologııa ǵylymdarynyń doktory. «Qyzmet qoldyń kiri» dep, ǵylym dese janyp júre beretin boıynda qasıeti bar osy bir ańqyldaǵan azamatqa da jetinshi ondyq «sen endi jas shalsyń» dep soraıyp, moınyn sozyp turǵandaı. QazMÝ men JenPI-de dekan, Abaı atyndaǵy QazPI-de prorektor bop júrgen kezin eske alsa, ózin ýaqyt shirkinniń aldynda, ǵylym-kıeniń artynda júrgendeı sezinedi. Júrek shirkin bolashaǵyńa bilim ber dep dúrs-dúrs soǵady. Aýdıtorııada leksııa oqý onyń eń qymbat sátteri, saǵynyshy der edik.
...Birde bir top qalamger О́tegen batyr babanyń basyna bardyq. As sońynan urpaqtary bata surady. Sonda Qanseıitti biletin bir aqsaqal: «Batany osy jigit bersin, Tóle bı babanyń tikeleı urpaǵy ǵoı» dep ıegimen nusqady. Bárimiz solaı qaraı buryldyq. Ol keshe men búginniń altyn tamyryn baılap, kekselikke bet burǵan keıipte qasıetti sóz aıtty. Úlken sóz, tyńdaǵan qulaqtyń quryshyn qandyrar tálimdi taǵylym. Bata bere bilý de – bir qasıet.
Baıqaımyn, Qanseıit – kıeni boıyna darytyp, pir tutqan bolmys. Kıede qasıet bar. Úlkenniń úlkendigin, kishiniń kishiligin baǵalap, jaqsylyq bolsa jarııalap, jamandyq bolsa jany kúızelip otyrady. Qasıet degenimiz osy emes pe? Tóle bı babanyń atap aıtyp ketken luǵaty da osy emes pe? Abyz babanyń jetinshi urpaǵy ult úshin shyr-pyry shyǵyp júrip, jetinshi ondyqtyń úzeńgisine aıaq iliktirse, sanasynda árkez ultty tutastandyryp, bolashaqqa baǵamdy sóz aıtqan Tóle bı babasynyń rýhy turady. Jaqsy sózimen el-jurtyn sońynan ertken adam – qadirli. Qatar júrip kisi qadirin aıtý da paryz.
Qýandyq Túmenbaı,
jazýshy,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty