Jambyl oblysyndaǵy Talas ózeni óz bastaýyn Qyrǵyz elinen alatyny belgili. Buryn bul ózen jaǵasyndaǵy eldi mekenderge sýy jaıylyp, tynyshtyq bermeıtin tasyǵan ózenderdiń biri bolǵan. Jaǵasynda jolbarys jortqan jáne túrli ań-qus mekendegen ózen edi. Alaıda Qyrǵyz Respýblıkasy sý elektr stansasyn salǵannan beri Talas ózeniniń sý kólemi kemı bastady.
Buǵan qosa ózenniń joǵarǵy arnasynda ornalasqan eldi mekender qoldarynan kelgenshe túrli kólemde sý qoımalaryn saldy. Qoımaǵa jınalǵan sýdyń jartysy jerge sińip, jartysy bý bolyp bultqa aınalyp ketetindikten qalǵany bir jazǵa jetpeı qalyp jatty. Sol sebepti tómengi aǵys boıyndaǵy eldi mekender sý tapshylyǵyn tartty. Biraq bul másele eshkimdi tolǵandyrǵan joq. Sonymen qatar keıingi kezde klımattyń kúrt ózgerýine baılanysty jańbyr men qar sýynyń az bolýy sebepti jerasty sýlary tómen deńgeıge túsip, qýańshylyq bolý yqtımaldylyǵy artty.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken jylǵy qańtar aıynda sóılegen sózinde: «Byltyr egistik ónimi ótken jylmen salystyrǵanda 4 mln tonnaǵa kem boldy. Bıyl da jaýyn-shashyn az bolady degen joramal bar. Sondyqtan osy bastan qamdanǵan jón» degen edi. Osyǵan oraı, Jambyl oblysyndaǵy jaıylym jáne egistik jerlerdi keńeıtý maqsatynda oblys kólemindegi ózenderdiń sýyn jınaqtap, barynsha uqyptylyqpen paıdalaný kerektigin jaqsy túsinemiz.
Joǵaryda atalǵan flora men faýnanyń ártúrliligin jáne jaıylym men egistik jerlerin, sondaı-aq ózen sýlarynyń kólemin kóterý úshin tómendegi is-sharalardy qolǵa alý qajet. Búginginiń basshylary «Aǵań murat bolǵansha, saǵan murap bolsyn» dep sý qoımalaryn salyp alǵan. Sol toǵanda jınalǵan sýdyń otyz paıyzyn ǵana iske jaratady. О́ıtkeni qoımanyń tabany qazylyp, topyraǵy jaǵany kóterýge jumsalady. Al tabany qazylǵan toǵandardyń paıdaly keńistikke shyǵa almaýy eskerilmegen.
Sýǵarmaly jermen qamtamasyz etý jaǵdaıy júıeli jumys istemegendikten Jambyl oblysyn qaq jaryp ótetin Talas ózeni jaz mezgilinde toqtaý sýlardyń birine aınalady. Endi ózen tabany (basseıni) keýip, jaı saılardyń qatarynda qalmas úshin Talas ózenine úlken kómek qajet.
Máselen, Moıynqum aýdanynan ótetin Shý ózeniniń keı tustary arnasynan asyp, paıdasyz batpaqty jerlerge bosqa sińip jatady. Shý ózeniniń 550-600 metr bıiktikte ornalasqan sýyn 450 metr bıiktiktegi Talas ózenine túrli tehnıkalyq tásilderdi qoldaný arqyly qossa, Jambyl oblysynyń qoldanystan shyǵyp bara jatqan egistigi men jaıylymdyq jerleriniń 70-80 paıyzy qaıta jandanary sózsiz. Sonymen birge Talas, Merki, T.Rysqulov, Sarysý, Jambyl eldi mekenderi sýmen qamtylatyn edi.
Jer yńǵaıyna qaraıtyn bolsaq, Shý ózenin Tasótkel sý qoımasy mańynan alyp Baızaq aýdanynyń Temirbek eldi mekeni mańynan Talas ózenine ákelip qosatyn bolsaq, osy óte yńǵaıly bolar dep sanaımyn. Atalǵan ara qashyqtyqty jer qyrtystaryn eskere otyryp esepteıtin bolsaq, shamamen 250 shaqyrym, al tikeleı qosatyn bolsa, 200 shaqyrymdaı bolar edi. Atap aıtatyn jaıt, Asa ózenine Teris ashy qoımasynan sý berilip, ony Bılikól, Aqkól, Ashykól esh paıdasy joq kólderine soqpaı aınalyp ótip, Talas aýdanynyń Úsharal eldi mekeninen Talas ózenine qosatyn bolsaq, Jambyl, Talas, Sarysý aýdandarynyń jerlerine qosymsha sýǵarmaly kómek bolatyny belgili.
Mysaly, Túrikmenstannyń aýa raıy ystyq, jeri túgeldeı shóleıt (qumdy), qolaısyz bolyp keledi. Osydan qutylý úshin Ámýdarııa ózeninen sý alýǵa uzyndyǵy 1 100 shaqyrym arna qazyp jerin sýlandyryp, qumdy jerdi paıdaǵa jaratqany sonshalyq, ylǵaldy kóp qajet etetin júzim, júgeri sekildi kókónis jáne bıdaı egip, ónim alyp otyr.
Onymen salystyrǵanda Jambyl oblysynyń jeri qunarly, ylǵaldy. Sondyqtan buǵan osy bastan qamdansaq, Prezıdent eskertken túıtkildiń túıini sheshilmek, sóıtip Talas sýynyń arnasy qaıta tolsa, tabystyń kózi sol bolar edi.
Nurbek NIIаZBEK,
Jambyl oblysy ákimdigi
Qurylys basqarmasynyń
bas mamany