Yntalandyratyn tarıf

Eldegi elektr energııasynyń jappaı tapshylyǵy energetıka sektoryn odan ári osal ete túsedi. Ranking monıtorıngine sáıkes, bıyl qańtar aıynda elimizde elektr energııasynyń tapshylyǵy – 4,2 mln kVt-saǵ, aqpan aıynda 23,3 mln kVt-saǵ bolǵan. О́tken jyly tapshylyq 8 aı boıy baıqalǵan. Al óńirlik bóliniske úńilsek, ońtústik aımaqta elektr energııasynyń jetispeýshiligi bir jyldan astam ýaqytqa sozylady. Bul eldiń energetıkalyq qaýipsizdigine aıtarlyqtaı nuqsan keltiredi. Naýryzda ońtústik óńirde óndiris tutynýdyń 57,2%-yn ǵana ótegen. Sóıtip, 971,0 mln kVt-saǵ energııa jetispedi. Bul qa­jet­tilik eldiń basqa aımaq­ta­ry­nan elektr energııasyn tartý arqyly jabylady.

Eger elektr energııasynyń jetispeýshiligi búkil el boıynsha baıqalsa, onda ol kórshi Reseıden satyp alý arqyly óteledi. Iаǵnı RF energojúıesi Qazaqstandaǵy óndiris pen tutyný arasyndaǵy saǵattyq aýytqýlardy óteı otyryp, respýblıkamyzdyń Biryńǵaı energojúıesin qalypty deńgeıde ustap turady. Shyn máninde, bul elimizdiń energetıkalyq júıesi RF-ǵa táýeldi ekenin kórsetedi.

Jalpy, 2021 jyldyń kúzinen bastap keshki mezgilde 1,3 GVt elektr qýatynan asatyn jetis­peý­shi­likti sezine bastadyq. Energetıka mınıstrliginiń Elektr energııasy men qýatynyń jeti jyldyq boljamdy teńgerimine sáıkes, 2029 jylǵa qaraı bul kórsetkish 3 GVt-tan asýy yqtımal. Tapshylyq 2025 jylǵa deıin jalǵasady. 2029 jylǵa qaraı ol 5,5 mlrd kVt-saǵ mólsherinde bolady dep boljanyp otyr. Qazir qolda bar qýat rezervteri qysqaryp keledi. Osy kúngi ahýal boljamdy merzimnen buryn jáne áldeqaıda úlken kólemde qýat tapshylyǵyna ákelýi múmkin.

Otyn-energetıkalyq resýrs­tardy tıimsiz paıdalaný respýb­lı­ka­myzdyń energetıkalyq jú­ıe­­siniń jumys isteý senim­di­ligin tómendetedi jáne el eko­no­mı­kasynyń energetıkalyq qaýip­sizdigi men turaqtylyǵyna teris áser etedi. Energetıkalyq keshenniń negizgi aktıvterin, eń aldymen tarıf belgileý júıesine baılanysty qaıta qurý, jańǵyrtý jáne kúrdeli jóndeý júrgizý múmkindigi joq. Qoldanystaǵy tarıfter qajetti shyǵyndardyń kóp bóligin jabýǵa múmkindik bermeıdi. Energetıka mınıstrligi belgilegen qýattylyqqa shekti tarıf aıyna 1 MVt úshin 590 myń teńge mólsherinde 2019 jyldan bas­tap qaıta qaralǵan joq. Bul rette 2015 jyldan 2022 jylǵa deıin jınaqtalǵan ınflıasııa deń­ge­ıi 78%-dy qurady.

Eldiń elektr qýatyna degen qajettiligin óteý úshin jańa elektr stansalaryn salý qajet, bul ınvestısııalardy qaıtarý lımıtin ulǵaıtýdy talap etedi. Júıelik operatordyń derekteri boıynsha Qazaqstanda jylý elektr stansalarynyń 55%-y jáne gıd­ro­­elektrostansalardyń 68%-y 30 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Tómen tarıf jaǵdaıynda qýattardy jańartý, keńeıtý jáne salý, joǵary kásibı kadrlardy ustap turý úshin qajetti resýrs­tardy alý qıyndaıdy. Ener­ge­tı­kalyq obektilerdi jetkiliksiz qarjylandyrý túptep kelgende salanyń degradasııasyna jáne ekonomıkanyń elektr energııasyna degen qajettiligin qamtamasyz ete almaýyna ákeledi.

«Tarıfti ınvestısııaǵa aıyr­bastaý» baǵdarlamasy 2009 jyldan 2015 jylǵa deıin sozyldy. Osy kezeńde elektr stansalary jabdyqtaryn jańartýǵa, kúr­de­li jóndeý júrgizýge jaqsy múm­kindik týdy. Atalǵan ýaqyt­tyń keıbir kezeńinde energe­tı­ka­lyq kásiporyndar qandaı da bir qaýipsizdik marjasyn qura alatyndyǵyna baılanysty úlken apattar bolǵan joq. Sońǵy jyldardary kóbeıip ketken Ekibastuz, Rýdnyı, Rıdder, Temirtaýdaǵy apattar qaýipsizdik qorynyń taýsyla bastaǵanynan habar be­re­di. Energetıka mınıstr­li­giniń má­limetinshe, elimizde ju­mys istep turǵan 37 jylý elektr or­ta­lyq­ta­rynyń (JEO) 19-y – qyzyl, 11-i – sary, 7-ýi jasyl aımaqqa kirdi. JEO jabdyqtary ortasha eseppen 66%-ǵa eskirgen. Oral, Stepnogor, Taraz, Qyzyl­or­da, Kentaý qalalarynda JEO tozýy synı deńgeıden ‒ 80%-dan asty.

Halyqaralyq tájirıbe Eýropa elderi elektr jelilerin jańartý úshin yntalandyrýshy tarıf bel­gileý (RAB-tarıfter) tetigi qol­dan­ǵanyn kórsetedi. Bul – elektr qýatyn óndirýshi men jet­ki­zý­­shiniń jabdyqtarynyń qu­nymen anyqtalatyn jetkiziletin qyz­met­terdiń kiristilik mólsher­le­me­si. In­vestısııany yntalandyratyn «shyǵyndar+» prınsıpin emes, «retteletin aktıvter bazasy» (RAB) modelin qoldanatyn elektr energııasyn bólýdi retteýdiń balama tásili. Mysaly, Rýmynııada yntalandyrýshy tarıf engizilgennen keıin 7 jyl ishinde elektr jeli­le­ri­niń úshten birin jańartý múmkin bolǵan. Aktıvter bazasyn tarıfteý júıesi AQSh, Kanada, Eýro­pada ‒ Germanııa, Polsha, Fran­sııa, Majarstan, Rýmynııa, Chehııa jáne basqa da elderde sátti qoldanylady.

Qazaqstanda «tarıfti ınves­­tı­sııaǵa aıyrbastaý» baǵ­­dar­la­ma­syn engizý energııa ón­di­rýshi uıymdardyń qolda­nys­taǵy ak­tıv­­terin qaıta qurý­ǵa, jań­ǵyr­­týǵa jáne keńeıtýge, sol ar­qy­ly energııa júıesi jumy­sy­nyń se­n­imdiligin arttyrýǵa múm­kin­dik beredi. Elektr stansala­ry­­na ınvestısııalar aǵynyn qam­­­ta­ma­syz etý rezervterdi eń jyl­dam jáne tıimdi túrde tar­tý­ǵa yqpal etedi. Baǵdarlama júze­ge asqan ýaqyt aralyǵynda 1,2 GVt jańa qýattardy engizý jáne 1,7 GVt qýattardy qalpyna kel­tirý arqyly orta merzimdi qýat rezervi quryldy. Sóıtip, buryn paıda bolǵan tapshylyqty jabý múmkin boldy. Qazirde bul ózektendirilgen tarıftik saıasatqa kóshýdegi mindet ‒ jyl saıynǵy ınvestısııalardy 3 ese ulǵaıta otyryp, tarıf belgileýdegi tásil­der­di transformasııalaý jolymen 2035 jylǵa qaraı óndirýshi qýattardyń tozýyn 15%-ǵa tómen­de­týge qol jetkizý.

Jalpy, elimizdegi elektr ener­­gııa­synyń quny álemdegi eń tó­men baǵalardyń biri bolyp qala beredi. GlobalPetrolPrices.com derekterine sáıkes 2022 jyl­­ǵy qyrkúıektegi jaǵdaı bo­ıynsha Qazaqstanda elektr ener­gııa­sy­nyń quny ‒ 0,045 dollar. Osy kórsetkishpen Qazaqstan 147 memleket arasynda arzan elektr energııasy bar úzdik 30 eldiń qataryna kiredi. Elektr ener­gııa­synyń qoljetimdi baǵasy Qyr­ǵyzstan men О́zbekstanda da saqtalady: 0,01 jáne 0,026 dollar. Bul rette bizde elektr energııasyn tutyný OA-nyń basqa elderine qaraǵanda birneshe ese joǵary. Máselen, Index Mundi sarapshylarynyń dereginshe, TMD jáne OA elderiniń arasynda jan basyna shaqqandaǵy elektr energııasyn tutynýdyń eń joǵary deńgeıi Reseıde (jylyna bir adamǵa 6,4 myń kVt-saǵ) jáne Qazaqstanda (4,9 myń kVt-saǵ) baıqalady. Tutyný deńgeıine halyq úshin elektr energııasyna ortasha tarıfterdiń jáne tıisti elder azamattarynyń ortasha ta­bys­tarynyń araqatynasy áser etedi. Bul qatynas elektr ener­gııa­synyń qoljetimdilik deńgeıin kórsetedi. Eń qolaıly jaǵdaılar boljamdy túrde osy óńirde baı­qalady. Reseıde tarıf pen ta­bys­tyń araqatynasyn eskere otyryp, ortasha jyldyq tabys úshin qoljetimdi kVt-saǵat sany jylyna shamamen 232,1 myń kVt-saǵatty jáne sáıkesinshe aıyna 19,3 myń kVt-saǵatty quraıdy. Elimizde de bul sandar uqsas: ortasha jyldyq tabys jylyna 221,8 myń kVt-saǵat jáne aıyna 18,5 myń kVt-saǵat.

Osylaısha, sektordy damytý men elektr energııasynyń tap­shylyǵyn tómendetý úshin ta­rıf­­terdiń ósýin jáne elektr ener­­­gııasyn tıimdi paıdalanýdy kóz­deıtin «tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyn jedel júzege asyrý qajet. Aldyńǵy jyldardaǵy halyqaralyq jáne otandyq tájirıbe osyndaı shara­lar­dyń tıimdiligin kórsetedi.