L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Zákı Ahmetovtiń týǵanyna 95 jyl tolýyna oraı «Gýmanıtarlyq ǵylymdar toǵysyndaǵy ádebıettanýdyń jańa paradıgmalary» atty eki kúnge sozylatyn halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııanyń ashylýy boldy. Oǵan otandyq jáne sheteldik ǵalymdar qatysty.
Alqaly jıyn quttyqtaýlarmen bastaldy. Qazaqstan Prezıdentiniń keńesshisi, akademık Baýyrjan Omaruly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń konfrensııaǵa joldaǵan quttyqtaýyn oqyp berdi. Onda: «Qadirli qaýym, sizderdi kórnekti ádebıettanýshy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Zákı Ahmetovtiń týǵanyna 95 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń ashylýymen quttyqtaımyn! Zákı Ahmetov – qazaq ǵylymynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan áıgili ádebıet teoretıgi. Ol álemge tanymal túrkolog Sergeı Malovtyń jetekshiligimen ǵylymı eńbek qorǵap, ataqty ádebıettanýshy Vıktor Jırmýnskııdiń joǵary baǵasyn alǵan ǵıbratty ǵalym. Sondaı-aq Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolǵan bilikti basshy. Zákı Ahmetuly ádebıet teorııasy salasynda tyńnan túren saldy. Uly Abaıdyń murasynyń tereńine boılap, qazaq óleńiniń qurylysyn jan-jaqty zerttedi. Onyń «Lermontov jáne Abaı», «О́leń sózdiń teorııasy», «Qazaq óleńiniń qurylysy», «Abaıdyń aqyndyq álemi» sııaqty irgeli eńbekteri ult rýhanııatynyń qundy qazynasy. Zákı Ahmetov – bilikti ǵalymdardyń tutas shoǵyryn tárbıelegen ulaǵatty ustaz. Onyń shákirtteri búginde aǵa býynnyń jolyn jalǵastyryp, ǵylymǵa zor eńbek sińirip júr. Búgingi alqaly jıynda ǵalymnyń eńbekteri týraly salıqaly oı tujyrymdar aıtylady dep senemiz», dep jazylǵan.
Sondaı-aq konferensııaǵa Parlament Májilisiniń tóraǵasy Erlan Qoshanov ta quttyqtaý hatyn joldaǵan. Ony Májilis depýtaty Amanjol Áltaı oqydy.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov ǵıbratty ǵalymnyń ómir joly týraly qysqasha aıtyp ótti.
– Otandyq ádebıettaný ǵylymyn bıikke kóterýge ólsheýsiz úles qosqan tulǵaǵa degen qurmet ýaqyt ótken saıyn eselene tústi. Ahmet Baıtursynuly ǵylymı negizin qalaǵan qazaq klassıkalyq fılologııasyn álemdik deńgeıde damytýda akademık Ahmetovtiń atqarǵan isi orasan zor. 1947-1950 jyldary KSRO ǵylym akademııasynyń Lenıngradtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqyǵanda onyń ádebıet teorııasyndaǵy zııatkerlik izdenisi aıtýly ǵalymdardy moıyndatty. Ádebıettanýda alǵash ret Abaı shyǵarmashylyǵyn shetel aqyndarymen qatar zerttep, «Lermontov jáne Abaı» atty taqyrypta kandıdattyq eńbegin jazdy. Odan soń «Qazaq óleńiniń qurylysy» atty doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Búginge deıin ol tek túrki halyqtarynyń ǵana emes, barlyq eldiń poezııasyna arnalǵan ǵylymı eńbek retinde baǵalanady. Qysqasy, akademıktiń zertteý eńbekteri qazaq ádebıettaný ǵylymy úshin mańyzyn joǵaltpaıtyn qymbat jádigerge aınaldy, – dep jıynǵa qatysýshylarǵa tabys tiledi.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljanova men «Habar» agenttigi AQ basqarma tóraǵasy Berik Ýálı de sóz alyp, jıyn qonaqtaryna izgi lebizin jetkizdi. Shyǵys Qazaqstan oblysy Ulan aýdany ákimdiginiń ókili E.Satyev ǵalymnyń kindik qany tamǵan jerdiń sálemin jetkizdi. Onlaın baılanys arqyly akademık Seıit Qasqabasov birtýar tulǵa týraly jyly estelik aıtty.
Sonymen qatar «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly alqaly jıynnyń máni men mazmuny jóninde aıta kelip, Zákı Ahmetovtiń zııalylyq qasıeti men ádebıettaný ǵylymyna qosqan úlesi týraly salmaqty oı qozǵady.
– Zákı Ahmetov – taǵdyr talaıy aýyr qazaq zııalylarynyń jolyn jalǵap, óz eńbegimen ǵylymnyń nátıjeli bıigin kórsetti. Ol sol deńgeıdi jıyrmadan endi asqanda baǵyndyrdy. «Qazaq óleńiniń qurylysy» – Zákı atanyń irgeli zertteýi. «Qazaq óleńi» degen sóz halqymyzdyń taǵdyry ǵana emes, qazaqtyń búkil ádebıetiniń júrip ótken joly. Osynyń bárin ol kisi orys tilinde úlken ádebı ortalarda, atap aıtsaq, qazirgi Sankt-Peterbýrg pen Máskeýdiń ádebıettaný mektebinde dáleldep, qazaq ádebıeti men ádebıettaný ǵylymyn joǵary deńgeıge kóterdi, – dep ǵalym eńbegine joǵary baǵa berdi.
Quttyqtaýlardan soń sóz kezegi baıandamashylarǵa tıdi. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory Shákir Ibraev «Qazaq ádebıettaný ǵylymy jáne Z.Ahmetovtiń irgeli zertteýleriniń máni» atty baıandamasynda aıtýly akademıktiń ǵylymnyń teorııalyq talabyn joǵary qoıyp, analıtıkalyq taldaýlar men kategorııalyq uǵymdardy negiz etip, zertteýdiń júıeli akademııalyq baǵytyn ustanǵan ǵalym ekendigin sóz etti.
– Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń irgeli akademııalyq baǵyttaǵy teorııalyq deńgeıiniń kóterilýine, damýyna, zertteýdiń bazalyq negizin nyǵaıtýǵa erekshe úles qosqan ǵalymdar sany sanaýly ǵana desem, shyndyqtan alys kete qoımaspyz. О́ıtkeni keńes dáýirindegi qoǵamdyq ǵylym salalarynyń salmaq basar aýyrlyǵy – eń aldymen ıdeologııa jaǵynda bolǵandyqtan irgeli akademııalyq zertteýlerge, táýelsiz teorııalyq izdenisterge, obektiniń ózine tán tabıǵı jaratylysyn týra tanýǵa jol berile qoımaıtyn. Is júzinde ǵylym men ıdeologııanyń birge qosaqtalýynan kóbinese ıdeologııalyq nátıje ústem shyǵatyn. Qalaı aıtsaq ta, Zákı Ahmetov – ádebıettanýdy sosıologııalyq kósemsózderden ajyratyp, irgeli ǵylymnyń otaýyn tuǵyryna aparyp qondyrǵan tulǵa. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq ádebıettaný ǵylymynyń akademııalyq minezdemesin Zákı Ahmetovtiń eńbekterinsiz kózge elestetý qıyn. Onyń ǵylymdaǵy kásibıligi – ádebı úderistiń belgilerin, qurylymdyq bitimin, kórkemdik qubylystyń tutas kartınasyn jınaqtap berýimen baılanysty, – dedi ol.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, qalamger Saýytbek Abdrahmanov akademıktiń aýdarmatanýshylyǵyna jan-jaqty toqtaldy.
– Keshegi keńestik kezeńde bir jaqsy nárse boldy. Ol – mádenıetter arasyndaǵy báseke baılanys. Osyǵan baılanysty ár halyq ár saladan óziniń alǵa ustar uldaryn shyǵardy. Naqty ádebıettanýǵa kelsek, ótken ǵasyrdyń 50-jyldary qazaq ádebıettanýy odaqtyq arenaǵa Zákı Ahmetovti alǵa ustady. Akademık Ahmetov sekildi taý turpatty tulǵalar kóz aldymyzǵa jarqyrap turatyn alýan qyrly aq almasty elestetedi. Osy rette, ǵalymnyń kóp sóz bola bermeıtin aýdarmatanýshylyǵy týraly aıtsam deımin. Ǵalymnyń 23 jasynda jaryq kórgen «Lermontov jáne Abaı» atty eńbegi salǵan betten úlken jańalyqtarymen kózge tústi. Eń aldymen Zákı Ahmetov aýdarmanyń tujyrymdamalyq máselesin sol eńbeginde aıta bildi. Ol – aýdarma aýdarylǵan aqynnyń ǵana emes, aýdarǵan aqynnyń da óleńi degendi alǵashqy kandıdattyq dıssertasııasynda kóterdi. Bul sol kez úshin tyń jańalyq qana emes, batyldyq ta edi», dedi ǵalym.
Sondaı-aq konferensııa barysynda Á.Naýaı atyndaǵy Tashkent memlekettik О́zbek tili men ádebıeti ýnıversıtetiniń professory Ý.Jorakýlov «Zákı aǵanyń zııalylyǵy», Qyrǵyzstan ulttyq ǵylym akademııasy Sh.Aıtmatov ortalyǵynyń dırektory, ǵalym N.Yısaeva «Zákı Ahmetovtiń qyrǵyz ádebıettaný ilimine qosqan úlesi», Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń professory Arap Espenbetov «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń zańǵar tulǵasy», professor B.Mamraev «Akademık Zákı Ahmetov – klassıkalyq monografııanyń avtory» atty taqyrypta baıandama jasap, akademık Ahmetovtiń san alýan qyry jan-jaqty zerdelendi. Basqa da ǵalymdardyń baıandamalary tyńdaldy.
Sonymen qatar mazmundy jıyn aıasynda kórnekti ǵalymnyń úsh tomdyǵy tanystyrylyp, akademıktiń eńbekteri qoıylǵan kitap kórmesi uıymdastyryldy.