Qosymsha granttyń júgi

Jaqynda Ǵylym jáne joǵary bi­lim mınıstri Saıasat Nurbek batys óńir­ler­ge ótken jyly bólingen 10 myń oqý gran­tynyń 2 500-i ǵana ıgerilgenin habarlap, sebepterin aqparattyq jumystardyń jet­ki­lik­siz­digimen baılanystyrǵan bolatyn. О́tken jyly 170 myńnan astam tú­lek elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń stý­denti atansa, bólingen grant 90 myń­ǵa jýyqtaǵan. Kórsetkish salystyrmaly kezeńge qaraǵanda 19 paıyzǵa artyp otyr. Osyǵan oraı mınıstrlik elimizdegi stýdentter sanynyń artqanyn negizge ala otyryp, 2025 jylǵa deıin memlekettik grant sanyn jyl saıyn 10 paıyzǵa kó­­beıtýdi josparlaǵan edi. Biraq osy jo­ly vedomstvo basshysy grant kólemin ul­ǵaıta berýdiń tıimsizdigin alǵa tartty. S.Nurbektiń aıtýynsha, jeńildetilgen nesıe júıesi qarastyrylyp, granttarǵa qa­tysty túsindirý jumystary júrip jatyr. Bıyldan bastap ár óńirdegi joǵary oqý ornyna kvotalyq granttar berilip, bólingen grantqa naqty oqý orny jaýapty bolady.

Negizgi aıtpaǵymyz, bıyl naý­ryz aıynda mınıstrliktiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda oqý úshin memlekettik bilim berý granttaryn berý týraly» buıryǵyna sáıkes, ulttyq biryńǵaı testileý sertı­fıkattary balynyń negizinde kon­­kýrstyq irikteýden ótken túsý­shi­lerge memlekettik bilim granttary berildi. Oqý jylynyń aıaqtalýyna eki aı qalǵanda úlestirilgen grant 2022-2023 oqý jylynda joǵary oqý oryndaryna tapsyrǵan túlekter úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Búginde olardyń basym kópshiligi ózge oqý oryndarynda nemese ózi tapsyrǵan oqý ornynda aqyly bólimde, sondaı-aq ákimdikter bólgen granttar negi­zin­de bilim alyp jatyr.

Bıyl naýryz aıynda tıisti mı­nıs­trlik buıryǵymen joǵary oqý oryn­daryna qosymsha grant bólindi. Osy oraıda Sátbaev ýnıversıtetine 34 grant bólinip, onyń 28-i ıgerildi. Onyń ishinde «V031-Sán, ınterer dızaın jáne ónerkásiptik dızaın» – 9 grant, «V044-Menedjment jáne basqarý» – 1 grant, «V046-Qarjy, ekonomıka, bank jáne saqtandyrý isi» – 1 grant, «V073-Sáýlet» – 15 grant, «V095-Transporttyq qyzmet» – 2 grant bólindi. Sonymen qatar «V031-Sán, ınterer dızaın jáne óner­kásiptik dızaın» (3 grant), «V046- Qarjy, ekonomıka, bank jáne saqtandyrý isi» (2 grant), «V075-Kadastr jáne jerge ornalas­ty­rý» (1 grant) mamandyqtary bo­­ıynsha grant ıegerleri granttan­ bas­ tartty. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń 27 naýryzdaǵy buı­ryǵyna sáıkes, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-ǵa barlyǵy 415 qosymsha grant berildi. Onyń ishinde ıgeril­me­­gen grant sany – 152.

Osy oraıda Astanadaǵy Qaıym Muha­­medhanov atyn­daǵy №90 gımnazııa dırektory Aıatjan Ahmet­jan­ulynyń pikirinshe, «ıge­rilmegen grant» uǵymynyń ózi durys emes.

– Bul tıisti vedomstvo jumy­­sy­­nyń bıýrokratııalyq keleń­siz­dik­ter­­ge ushyraýy men shalalyǵynyń ke­si­ri. Memlekettik grant tizimi túlek qu­jatyn oqýǵa tapsyrar merzimnen keminde bir jyl buryn jarııalanýy qa­jet. Bul jaǵdaıda konkýrstyń naq­tylyǵy, bolashaq túlek tańdaǵan ma­man­­dyqqa qatysty aqparattyń ashyq­ty­ǵy mańyzdy. Sonda ǵana grant máselesi ál­de­qaıda jeńil ári retimen júzege asady. UBT-ǵa az ǵana ýaqyt qaldy. Alaıda 2023-2024 oqý jylyna arnalǵan grant tizbesi áli jarııalanǵan joq. Byltyrǵy jyldyń tamyz-qyrkúıek aıynda bıylǵy oqý jylyna arnalǵan grant tizimi jarııa etilgen bol­sa, onda kóp másele ózdiginen sheshiler edi. Al memlekettik tapsyrystyń osyndaı júıesizdiginen memleket qarjysyna da zalal keletini túsinikti, – deıdi Aıatjan Ahmetjanuly.

Grant tiziminiń ýaqtyly jarııa­­­­­lan­baýynyń bir sebebi ýnı­­­­­ver­­­sıtetterdiń mı­nıstrlikke tıis­­ti aqparattardy der kezin­de­ jet­kiz­­beýimen jáne jetki­lik­siz­di­gi­men de baılanysty ekenin atap ót­ken A.Ahmetjanuly osy oraıda jo­ǵary oqý oryndaryna elimizdiń ońtús­tigindegi Jetisaıǵa kelip úgit-na­sı­hat­ jumystaryn júrgizip júrgen Re­seı ýnıversıtetteriniń isi úlgi deı­di. Sarapshy ýájine súıensek, bú­ginde túlekterdiń sheteldegi bilim­ge basymdyq berýi ári maqtan ete­ti­ni de qup­taýǵa bolmaıdy. Bul da jer­gilikti ýnı­versıtetterdiń óz jetis­tik­terinen jarııa etpeýiniń saldary­nan­ týyndap otyrǵan jaǵdaı. Tip­ten, Reseıdiń birqatar joǵary oqý­ oryndarynyń bilim deńgeıi el­de­gi ortasha ýnıversıtetterdiń kór­set­ki­shinen tómen bola tura kórshi elde oqý­ǵa qulshynǵan jastardyń sany azaıar emes. Sarapshynyń aıtýynsha,­ oqý­shylar arasynda olımpıadalar­ ótkizip júrgen birdi-ekili ýnıver­sı­tetter bolmasa, Almatyda jáne Astanadaǵy ýnıversıtetter el mek­tepterin aralap, nasıhat júr­gizbeıtini bel­gili jaıt. Bul jaı ǵana kemshilik emes, joǵary oqý oryndaryna stýdenttiń kerek emes­tigin, grant sanynyń shekten tys kóp ekendiginiń, memlekettik ýnı­­versıetterdiń sany qýalap ketýi­niń­ aıqyn kórinisi. Al onyń astarynda «stýdent tórt jyl tynysh júrip, oqýyn bitirse boldy» degen sebeptiń boı tasalap jatqanyn jasyra almaımyz. Oǵan tórt jyldan keıin dıplomy bar saýatsyz mamandardyń, jumyssyzdardyń kóbeıip otyrǵandyǵy dálel. Osy oraıda A.Ahmetjanuly «Grantty úıip-tógýdiń saldary mine, osyndaı jaǵdaılarǵa túrtki bolyp otyr. Osy kemshilikterdi joıý úshin de bilim, ǵylym salasynda eki birdeı mınıstrliktiń qurylǵany belgili. Osy oraıda iske asatyn máselelerge oraı mamandar tarapynan usynystarmen qatar máseleniń kúrdelene túsetini, bıýrokratııalyq kedergilerdiń de oryn alatyny eskertilgen bolatyn. Ázirge nátıje kóńilge qonymdy emes. Mundaı jaǵdaıda tipten Prezıdent tarapynan aıtylǵan máselelerdiń de talqyǵa salynýy demokratııalyq qadamdardyń kórinisi bolatyny anyq», deıdi.

Elimizde jemqorlyqtyń tamyryna balta shabylmaı, tanys-bilistikpen jetistikke jetý úrdisi toqtamaı, mem­lekettik úlken qyzmetterge barý jem­qorlyqpen nemese «urpaq jal­­ǵas­ty­ǵy» sııaqty beleń ala bere­tin bolsa, talant­tylardyń syrt­qa shashylǵany shashylǵan. Osy máseleni alǵa tarta otyryp, sarap­shy grant úlestirýde «ógiz de ólmeı­tin, arba da synbaıtyn» mynandaı jol­dar bar deıdi: Iаǵnı stıpendııa­ tólenetin shamamen – 30 myń, stıpen­dııa almaı­tyn, oqýǵa aqsha tólemeıtin – 50 myń, oqý aqy­­synyń 50 paıyzyn memleket tólep beretin tásilderge qol jetkizsek, bul ýnı­­­versı­tet úshin de qolaıly, stýdenttiń de jaýap­ker­shiligin arttyratyny anyq. Nátıjesinde, memleketke túsetin sal­maq ta birshama jeńildeıdi. Al ulttyq, el­dik erek­shelikterdi qa­perge ala otyryp, qa­zir­gi ishki-syrtqy demografııalyq ahýaldy eskerip, keıbir ýnıversıetterdi basqa óńirlerge kóshirý arqyly stýdent­ter­ kóp shoǵyrlanǵan aýmaqtar jú­gin jeńildetýge ári jataqhana jetis­peý­shi­ligin de retteýge bolady.

«Joo.kz» kompanııasynyń dırektory Qanat О́ksikbaevtyń pikirinshe, bilim granttaryn úlestirý, jarııalaý merzimi zańnamalyq qujattarmen beki­tilýge tıis. О́ıtkeni qoldanys­ta­ǵy zańnamada eskeretin tustar bar­shylyq. Igerilmegen grant máse­le­sine qatysty kásibı mamandar úne­mi­ usynys bildirip keledi. Alaıda áli kúnge nátıje joq. Igerilmegen grant úrdisine tosqaýyl qoıýdyń joly – maqsatty grant, bilim toptary­na­ qatysty aqparatty jel­toqsan emes, tamyz aıynyń sońynda jarııa etý.­ Osy oraıda grantty jarııalaý ýaqy­ty­ men erejesin qaıta qarap, naqtylaý ýa­qyt kúttirmeıtin másele. Al eger qazir­gi úrdis qaıtalana beretin bolsa,­ munyń saldary jemqorlyqqa soq­ty­rýy­ múmkin.

– Maqsatty granttyń kesh jarııalanýy, ásirese shyǵarmashylyq ma­mandyqtarǵa tapsyratyn túlek­ter­ úshin tıimsiz. Bir joǵary oqý orny kelesi bir oqý ornynyń nátı­je­simen qabyldamaıdy. Bul túlek­ter quqyǵyn shekteýmen­ para-par. Al tıisti organdar grant tizi­­miniń kesh jarııalanýyn túr­li­ mınıstrlikterden qandaı ma­man­­d­­yqtarǵa qajettilik bar eke­ni­ne qatysty aqparattardyń ke­she­ýil­deýimen baılanystyryp júr. Son­dyq­tan bul máseleni de zań aıasynda qarastyryp, joǵary oqý oryn­da­ry­nyń da jaýapkershiligin kúsheıtý qa­jet. Memlekettik portalda qys aıla­rynda tizimde turǵan mamandyq jaz aıynda tizimnen túsip qalyp jatatyn jaǵdaılar da kezdesedi. Onyń sebebi ýnıversıtetterdiń attestasııalanýymen de baılanysty bolýy múmkin. Biraq munyń saldaryn túlekter kóredi. Tipten, keı­bir joǵary oqý oryndarynyń qyz­metkerleri naqty qandaı maman­dyq­tar­dyń bar ekendiginen de beıhabar. Endigi kezekte ýnı­versıtetter aldynda abıtýrıent­ tar­tý maqsatynda jarnamasyn ja­sap, júıeli jumystar júrgizý min­de­ti tur, – deıdi Qanat О́ksikbaev.

«Qazbilim» kompanııasynyń joba­lar dırektory­ Gúlbaný Qanaı da grant tizi­miniń kesheýildeýi mektep túlek­te­­riniń daıyndyǵyna qıyndyq tý­ǵy­zady degen pikirde. Qazirgi kez­de bolashaq túlekter UBT-ǵa­ da­ıyndyq ústinde. Tańdaý páni de­ belgili. Alaıda mamandyqtar boıynsha beriletin granttar tizimi belgisiz. G.Qanaı atap ótkendeı, Prezıdent tapsyrmasyna oraı jyl saıyn grant sany kóbeıip keledi. Negizinen daıyndyqqa 11-synypta­ kúsh­ salynatyndyqtan, bilim granttaryna qatysty málimetter oqý jy­lynyń basynda belgili bolýy­ kerek. Al shyǵarmashylyq maman­dyq­tardy tańdaıtyn túlekter úshin múldem qıynǵa soǵady. Olar ózi tańdaǵan mamandyq boıynsha tek bir ǵana joǵary oqý ornyna qujat tapsyra alady. Al grant sany kesh shyqqanyna baılanysty tańdalǵan joǵary oqý ornynda grant bolmaýynyń yqtımaldyǵy joǵary. Saldarynan oqý­ǵa túse almaǵan túlek te, ata-anasy da ábi­gerge túsedi. Mysaly, 2021 jyly «Jal­py medısına» mamandyǵyna bólingen grant sany birden 2 147-den (2020 jyly) 1 575-ke deıin, ıaǵnı 572 grantqa kemip ket­ken. Pandemııadan soń bul salaǵa qajettilik artady dep bol­jan­­ǵan. 2021­ jy­ly «Aqparattyq qa­ýip­­sizdik» mamandyǵyna 2020 jyl­­ǵa qaraǵanda 1 552­ grant kóp bóli­­nip, jalpy sany 2 152-ge jetti. Bir­ mamandyqtyń grant sa­ny 500-1 500-ge deıin ózgerip ketýi jáne má­li­met­tiń qujat qabyldaýǵa 1 apta ǵana­ qalǵanda jarııa bolýyn qalaı túsi­ný­ge bolady?

– Sońǵy jyldary Ulttyq tes­ti­leý ortalyǵy jyl saıyn keıbir qo­sym­sha bilim berý ortalyqtary men UBT baǵytynda jumys istep júrgen mamandardy shaqyryp, osy saladaǵy máselelerdi talqylaıdy. Biraq grant sany týraly birneshe ret talqyǵa túsip, jyl saıyn ýáde berilgenmen, másele áli sheshilmeı keledi. Saldarynan grantty bir jylda birneshe ret taǵaıyndaý júredi. Sebebi dál aldyńǵy mysaldaǵydaı bólingen grant sany men soǵan sáıkes beıindi pánderdi tańdaýshylar qatynasy sáıkes kelmeı qalady. Sodan bir mamandyqta bir grantqa 5 talapkerden kelse, endi birinde 50 ball alǵandar da oqýǵa túsip, túlekter úshin ádiletsizdikter oryn alýda. О́tken jyly da grant sany týraly alǵashqy aqparattar mamyr aıynda shyqqanymen, sońǵy naqty tizim jáne kvotalar sany tek grant konkýrsy bastalar kezde ǵana belgili boldy, – deıdi Gúlbaný Qanaı.

Osy oraıda sarapshy ótken jyly­ grant konkýrsyna baılanys­ty­ mynadaı óreskel qatelikter oryn­ alǵandyǵyn da alǵa tartty: «6B01 Pedagogıkalyq ǵylymdar» jáne «6B10 Densaýlyq saqtaý» bilim berý baǵdarlamalary tobyn tańdaýshy talapkerlerge arnaýly­ em­tıhan, psıhometrııalyq test tap­syrýy qajet boldy. Emtıhan off­laın formatta ótti. Aıta kete­tin másele, bul emtıhandardy­ bar­lyq joǵary oqý oryndary uıym­das­ty­ra bermeıdi. Sebebi medısına maman­dyq­taryn oqytpaıtyn oqý oryndary úshin ol testti ótkizý tıimsiz. Al keıbir aımaqtarda mundaı test qabyldaıtyn ýnıversıtetter múl­dem­ joq. Sondyqtan aýdan, aýylda tura­tyn oqýshylar basqa qalaǵa baryp tapsyrýǵa májbúr boldy. Test 2018 jyldan beri ótkizilip keledi ári formaldy emtıhan retinde qabyl­da­nady. Sondyqtan mundaı qajetsiz test­ úshin qaıta-qaıta balany da, ata-anany da sendeltýdiń qajeti sha­maly.

– Aqparattar júıesi ortalyq­tan­dy­rylmaǵandyqtan, joǵary oqý oryndary óz qalaýyna oraı qı­myl­daýda deýge negiz bar. Konkýrs bas­talmaı, naqty aqparat belgili bol­maı jatyp, «qujatty offlaın tap­syrý kerek» dep túlekterdiń qu­jattaryn alyp qalatyn oqý oryn­da­rynyń da bul isi durys emes. Sonyń saldarynan 120 ball alyp turyp, grantqa túse almaı qalǵan jaǵdaılar oryn aldy. Qabyldaý komıssııasyndaǵylardyń qate­liginen nege túlekter sergeldeńge túsýi tıis? Bul­ jerde tańdaý reti mańyzdy ról at­qa­rady. Sonymen birge UBT 5 shil­­de aıaqtalatyn bolsa, apellıasııa nátı­jesi 11-ine deıin shyǵady. Al keı­bir joǵary oqý oryndarynda arnaýly emtıhan ýaqyty maýsymda aıaqtaldy. Osy oraıda konkýrsqa qujat tapsyrý, arnaýly emtıhandy ótkizý sııaqty máselelerdi tolyq onlaın formatqa aýystyrýdy qajet dep sanaımyn. Túlekterde birneshe joǵary oqý orynyn tańdaý quqyǵy bolǵandyqtan, qujat qabyldaý júıesine de birizdilik kerek, – deıdi G.Qanaı.

TÚIIN: Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, «baka­lavr» jáne «magıstr» dárejesi beri­letin joǵary bilim alýǵa respýb­lı­kalyq bıýdjet qarajaty esebinen aqy tóleý úshin bilim berý grantta­ry­ oqýǵa túsýshiler ótinish bergen­ bilim berý baǵdarlamalary top­ta­rynyń kezektiligine, testileý nátı­jelerine sáıkes bilim berý baǵ­darlamalarynyń naqty toptary­ bo­ıyn­sha konkýrstyq negizde beriledi. Jal­py konkýrstaǵy bilim berý granttary belgili bir joǵary oqý ornyna beki­tilmeıdi jáne túlekter tańdaǵan jo­ǵary oqý ornyna bólinedi. Osyǵan baı­lanysty tıisti mınıstrlik bilim berý baǵdarlamalarynyń naqty toptary jáne olarǵa bólingen granttar sa­nynyń kesh jarııalanýyna qatysty aı­tylǵan pikirlerdi negiz dep sanaıdy. Sondaı-aq kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tap­syrysy Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrligi usynǵan el ekonomıkasynyń salalary úshin kadr­larǵa qajettilikke ortamerzimdi bol­jam negizinde qalyptastyrylady. Bu­dan basqa memlekettik tapsy­rys­ty qalyptastyrý kezinde mem­le­kettik baǵdarlamalardyń ne­giz­gi­ kórsetkishteri, ekonomıka sala­­larynyń úrdisteri, sondaı-aq «Ata­me­ken» ulttyq kásipkerlik palatasy usyn­ǵan­ qajettilikter eskeriledi.