«Jaý tylynda» eskirdi me?

Ábish Kekilbaevsha aıtqanda, «qandy qasaptan oralmaı qalǵan myńdaǵan atalarymyz ben ákelerimizdiń aqyrǵy kózindeı bolǵan» aldas­pan batyrdyń partızan ómiriniń shejiresi ispetti «Jaý tylynda» povesin jata-jastana oqymaǵan adam kemde-kem. Ot jarqyly oınaǵan soǵystyń sol bir aýyr da alǵashqy kúnderinde Ýkraınanyń qan ılegen topyraǵynda, zar ılegen atyrabynda jolbarystaı jortyp júrgende jazǵan sarǵaıǵan qoıyndápterler jyldar óte kele sary altyndaı bolyp qazaq rýhynyń kádesine jarady. Soǵys keship júrip jan tapsyrǵan, belgisiz qorymdarda qalǵan jaqyndaryn joqtap júrgen qaıǵyly qaýymnyń qoltyǵynan demep, qaıta tyńaıtqandaı boldy.

Ýkraına ormandarynda jaýdyń jelke jaǵynda júrip soqqy berip, keýdesin oqqa tósep ásker ómiriniń qııa-jyqpylyn kózimen kórgen maıdangerdiń bolǵan oqıǵany boıamasyz, qaz-qalpynda jatyq tilmen jetkizgen shyǵarmasy qanshama jas óskinniń boıynda namys otyn tutatty. Árqaısysy bir taraý, qyryqtan astam qysqa áńgimeden turatyn shyǵarma birden baýrap, «partızan erligi» degen ortaq júıege baǵynǵanymen, ár bólimniń oqıǵasy jańa, jeke taqyryp bolyp qyzyqtyryp, eliktirip oqytqan oqýshy kezimiz umytylǵan joq. Ǵasyrlar kóshinde peshenesine aýyr tarıh jazylǵan ýkraın halqynyń otansúıgishtik qasıeti, jergilikti hýtor turǵyndarynyń partızandarǵa jasaǵan kómegi, otrıad jaýyngerleriniń adal dostyǵy, jaý áskeriniń zulymdyǵy qym-qýyt oqıǵalar tizbeginde shynaıy baıandalady.

«Partızan daýysy» dep atalatyn bóliminde: «Biz soǵystyń zardabyn kóp tarttyq. Otanymyzdyń bostandyǵy men táýelsizdigi úshin kóptegen joldastarymyz qaza tapty. Bala – anasyz, ana – panasyz qaldy. Myńdaǵan otandastarymyz múgedek bolyp qaldy. Eńbeksúıgish talantty halqymyzdyń taban eti, mańdaı terimen ornatylǵan sáýletti qalalar men selolardy jaý órtep jiberdi. Mápelep ósirgen máýe aǵashtary men jaıqalyp turǵan egis jaý bombasy men snarıadtarynyń astynda qaldy. О́ristegi mal qyryldy. Mine, soǵystyń kesiri osyndaı bolady» deıdi maıdanger jazýshy.

Soǵys zulmatyn osylaı sýrettep otyrǵan «Jaý tylynda» shyǵarmasy da búgin eskirdi me? Soǵystyń ne ekenin bilmeı ósip kele jatqan keı oqyrman: «Soǵys týraly qaıtalap oqýdyń qajeti bar ma, ol taqyryptaǵy shyǵarmalar ýaqytpen birge ómirsheńdigin joıyp otyrady ǵoı» degen pikirdi alǵa tartady. Barlyq halyqtyń ádebıetinde bar bul taraptyń shyǵarmalaryna «máńgi taqyryp» dep mańyz berilse, soǵys taqyryby qaıtalap soǵýdy qajet etetin, qaraýlyqqa qulshynysty bildiretin ózekti degen áńgime emes. Kez kelgen soǵystyń adamzatqa qarsy jasalatyn zulymdyq ekenin eskertý. Erlik jaıyn aıta otyryp, el bolýǵa úndeý. О́mirdegi kúlli ótirik pen jalǵan batyrlyqtyń betperdesin julyp alyp, naǵyz erlik pen taza rýhtyń qandaı bolatynyn kórsetý.

Búgingi Ýkraınanyń basyndaǵy jaǵ­­daıdy kórip otyryp «álemde beıbitshilikten ótken ózekti másele bar ma eken» degen oıda qalasyń. Qasym Qaısenovterdiń «Jaý tylynda» sekildi erlik shejiresin ár adam jastaıynan oqyp ósse ǵana urpaǵy úshin arpalysyp ótken jaýynger babalar erliginiń sabaqtastyǵy úzilmeı, otanshyldyq pen rýhtyń qandaı bolatynyn jas býyn sezinip ósedi. Erliktiń atyn máńgilik este qaldyratyn da osyndaı shyǵarmalar. B.Momyshuly, Á.Sháripov, T.Ahtanov, Á.Nurpeıisov, Á.Nurshaıyqov, Q.Isabaev sııaqty shaıqastyń ishi­nen­ kelip, shyǵarmashylyǵynda sum­ soǵystyń zardabyn aıyptaǵan qalam­ger­lerdiń qaı-qaısysy da urpaǵyn osyndaı jamandyqtan saqtandyrady. Tamsandyrǵan týyndysynyń bári de «Soǵyspańdar!» dep aıǵaılaıdy, jalynady, talap etedi. Jaman ba? Endeshe, jańa urpaqtyń júregine meıirim dánin egip, qantógis ataýlyǵa jekkórinish sezimin oıata alatyn qudiret tek ádebıettiń qolynda.

Qasym Qaısenovterdiń «Jaý tylyndasy» sol úshin qasterli, sol úshin kerek. Patrıotızm, atalar erligi men rýhynyń sımvoly bolǵan Jeńis kúni merekesi alystap, tarıhtyń jańa paraǵymen birge Otan qorǵaýshylar atty derbes meıram kelip ornyn basyp, jańartqanymen, halyq jadyndaǵy qasiret tańbasy óshpeıdi. Jeńis kúni kelip jetken saıyn arǵy jaǵynda jasyrylyp turatyn muń men oı «ótkenniń qateligi qaıtalanbasa eken» degen tilekpen ǵana úndesedi.