Temeki ónimderine – qosymsha qun

Mamandar shylym shegý adam aǵza­syna keri áserin tıgizip, kóp­te­gen aýrýlardyń týýyna sebepshi bola­tyndyǵyn, búgingi kúni teme­ki tutynýshylar qataryn tolyq­ty­ryp otyrǵan jastar arasynda kalıan men elektrondyq teme­ki­lerdi qoldaný jıilenip ket­ken­digin aıtyp keledi.Sonyń áse­­rinen sozylmaly bronhıt, týber­kýlez jáne basqa da ókpe aýrý­­lary asqynyp otyr. Atalǵan ónim­derdi qoldanýshylardyń antıdenesi vırýsqa qarsy tura almaıdy. Sondyqtan adamdar aǵ­zaǵa áser etetin zııandy zattardy paıdalanbaǵany durys deıdi Halel Dosmuhamedov atyndaǵy qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý mek­tebi qoǵamdyq densaýlyq kafed­ra­synyń professory Maqsot Quljanov.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń statıstıkalyq má­li­metine súıensek, álemde 1 mlrd-tan astam adam temeki shegedi eken. Olar jylyna 5,7 mlrd dana tabak ónimderin paıdalanyp, 1 mln tonna temeki tuqylyn tas­taıtyn kórinedi. Demek, adamdar shylym shegý arqyly óz den­saý­lyǵymen qatar, qorshaǵan ortaǵa jáne aınalasyndaǵylarǵa aıtarlyqtaı zardabyn tıgizip otyr degen sóz. Ulttyq tutyný­shy­lar lıgasynyń prezıdenti Svetlana Romanovskaıa jastar­dyń qoldanyp júrgen elektrondy temekisi qaýipti, tabakty qyz­­dyratyn qurylǵynyń elek­trondy temeki qurylǵysyn qýat­taý kezinde jarylyp ketý faktisi jıi tirkeletindigin jáne oǵan mindetti sertıfıkattyń joq­ty­ǵyn aıtqan bolatyn.

Buǵan Dúnıejúzilik densaý­lyq saqtaý uıymynyń Teme­ki­men kúresý jónindegi negiz­de­melik konvensııasyndaǵy ta­rap­­tar bo­ıynsha elimizde 2006 jyly barlyq temeki ónim­de­­rine qoldanylatyn saıasat pen ret­teý sharalarynda jańa te­me­ki ónimderi, onyń ishin­de qyz­dyratyn temeki 2018 jyly te­meki buıymdarynyń biri dep tanylǵan. Derekterge qa­ra­­ǵanda, DDU-ǵa múshelik ete­tin 200-ge tarta memlekettiń 30-yna te­me­­ki ónimin tutynýǵa tyıym sa­lynsa, al 65 memlekette qandaı da bir retteý shara­la­ry engizilip, 20 elde te­me­ki quramyndaǵy nıkotınge baı­lanysty terapııalyq neme­se tutynbaly taýar tárizdi, 18 elde temeki ónimderi retinde, 31 elde tutynbaly taýar re­tinde qoldanady eken.

Jaqynda paıdasynan zııany kóp atalǵan ónimniń baǵasyna óz­ge­ris­ter engizildi. Qarjy mı­nıstri «Fıltrli, fıltrsiz te­me­­­ki­lerge, papırostarǵa, sıga­rıl­laǵa jáne qyzdyrylatyn teme­kisi bar ónimderge eń tómengi ból­shek saýda baǵalaryn belgileý týraly» buıryqtyń jobasyn ja­rııa­lap, onda jıyrmaǵa tarta túri bar temeki ónimderine bıylǵy jyldyń shildesinen bastap jyl aıaǵyna deıin 710 teńge, keler jyly 770 teńge shamasynda eń tómengi bólshek saýda baǵalaryn belgileý kórsetilgen.

Mınıstrlik baǵanyń ósýine temeki ónimderiniń aksız mól­sher­lemesi 14%-ǵa ulǵaıýy, ım­port­talatyn shıkizat pen mate­rıal­dardyń qymbattaýy ári lo­gıs­tıkanyń edáýir kúrdelenýi men ınflıasııa sebep bolyp otyr­ǵandyǵyn, soǵan baılanys­ty vedomstvo temeki ónimderine eń tómengi bólshek saýda baǵasyn kóterýdi oryndy dep esepteıdi. Buǵan deıin de 2022 jylǵy 11 shil­dedegi №135-VII zańyna sáı­kes, Salyq kodeksine temeki ónim­de­rine aksız mólsherlemesin kezeń-kezeńimen kóterýdi kóz­deı­tin ózgerister engizilgen. Mem­le­kettik kirister komıtetiniń bas­pa­sóz qyzmeti málimdegendeı, fıltrli temekige qoıylǵan ta­rıf­ter baǵasy myń danaǵa 2023 jyly 14 100 teńge, 2024-2025 jyldar aralyǵynda 15 900 teńge, sıgarıllaǵa aksız mól­sherlemesi de temekimen te­ńes­tirildi. Qyzdyrylatyn teme­kisi bar ónimderge aksız mólsher­le­me­si ólshem birligin kılogramnan danaǵa ózgerte otyryp, teme­kige aksız stavkasynyń 70% mól­sherinde belgilendi. 2023 jyly 9 870, 2024-2025 jyl­da­ry aralyǵynda 11 130 teń­geni quraıtyn boldy. Sondaı-aq «Sa­lyq jáne bıýdjetke tóle­ne­tin basqa da mindetti tólemder týraly» QR Kodeksin (Salyq kodeksin) qoldanysqa engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń (Salyq kodeksi) 43-babyna sáıkes, nıkotınge qatys­ty mólsherlemelerdi arttyrý maqsatynda ózgerister de engi­zilgen. Kartrıdjderdegi, rezer­výarlardaǵy jáne elektrondy teme­kide qoldanýǵa arnalǵan basqa ydystardaǵy suıyqtyqtyń mıl­lılıtri 53 teńgeden 55 teńge ara­lyǵynda.

Sonymen qujatta kórsetilgen ózgerister 19 mamyrǵa deıin qoǵam talqysyna usynylyp otyr.