Teriden nege tabys tappaımyz?

Mysaly, Arys qalasynda ornalasqan erler men áıelderge arnalǵan aıaqkıim shyǵaratyn fabrıka 1991 jyldan beri jumys istep keledi. О́ndiriste shynaıy bylǵary jáne ekologııalyq taza materıaldar qoldanatyn kásiporyn terini Túrkııanyń Ystanbul jáne Ýkraınanyń Zaporoje, Reseıdiń Dondaǵy Rostov qalalarynan alyp keledi eken.

Biz aıtyp otyrǵan «Araı» óndiristik kooperatıviniń ónim­deri Arysta, Shymkent, Taraz, Astana qalalarynda satylady. Iá, oblysta ǵana emes, elimizde teri men jún óńdeý salasy aqsap tur. Mal terisin de, júnin de paıdasyna jarata bilgen qazaq halqy atakásipten qol úzip qalǵan syńaıly. Malmen kúneltken jurt «terini eshkim almaıdy» dep aıaqqa taptap, qoqysqa tastap jatyr. Tereń óńdelgen teri men júnnen daıyn ónim shyǵaratyn shaǵyn sehtary bar jeke kásipkerler bolmasa, qýaty joǵary zaýyt nemese iri fabrıka joq. Bul oraıda ishki naryq tolyqtaı ımport­qa táýeldi. Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan elderi bul salada bizden kósh ilgeri. Mysaly, aqparat quraldarynda jarııalan­ǵan derekterge qaraǵanda, kórshi О́zbekstan aldyńǵy jyly 10 mıllıon dollarǵa 115 mıllıon jup bylǵary aıaqkıim shyǵarǵan eken.

Al elimizde toqyma buıym­da­ryn shyǵaratyn klaster qurý nemese tolyq sıkldi aıaqkıim fabrıkasyn ashý ázirge múmkin bolmaı tur. Mamandar onyń sebebi kóp ekenin aıtýda. Mysaly, teri men júndi fermadan zaýytqa jet­kizý tizbegi buzylǵan, ásire­se, sharýalar jún ótkizýge qyzy­ǵýshylyq tanytpaıdy. Teri qa­byldaıtyn pýnktter ju­mys­ istemeıdi. Derekterge jú­gin­­sek, bul saladaǵy myńnan asa kompanııanyń basym bó­ligi shaǵyn bıznes ókilderi eken. Bul kompanııalar elde óndi­riletin shıkizattyń nebári 1 paıyzyn ǵana óndiredi. Jeńil ónerkásip salasyna qatysty 2022 jyldyń qorytyndysyn shyǵarǵan In­dýs­trııa jáne ınfra­qu­ry­lym­dyq damý mınıstr­li­giniń málimetinshe, byltyr bylǵary jáne oǵan qatysty ónimderdiń óndiris kólemi 3,7 paıyzǵa artqan. Búginde elimizde 10 bylǵary kásiporyn jumys isteıdi eken. Olar jylyna 4 mıllıon teri óńdeı alady. Byltyr qańtar-qazan aılarynda 2,6 mıllıon teri, onyń ishinde 1,8 mıllıon iri qara maldyń, 5,8 mıllıon usaq maldyń terisi óndirilgen. Bul rette otandyq kásiporyndar 465 myń iri qara mal terisin óńdegen (26%). Osylaısha, iri qara mal terisinen bylǵary óndirý 24%-ǵa ósip, 130,1 mln sharshy desımetrdi qurapty. Jeńil ónerkásipti damytýdyń 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy sheńberinde bıyl jún men teri óńdeýge quıylatyn ınvestısııalyq jobalar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan sýbsıdııalanbaq. Mınıstr Erbol Qarashókeev mınıstrliktiń alqa otyrysynda osy baǵytty ári qaraı damytý úshin keshendi is-sharalar ázirlenip, onyń ishinde alǵashqy óńdeýdi ǵana emes, jún men terini tereń óńdeýge ba­­ǵyttalǵan ınvestısııalyq jo­­ba­lardy sýbsıdııalaý joldary qarastyrylyp jatqanyn aıt­qan bolatyn. Sondaı-aq byl­tyr mınıstrlik túriktiń Iskefe Holding kompanııasymen kelisimshartqa otyryp, ol kompanııa 27 mln dollar kóleminde ınvestısııa quıyp, iri qara mal terisin óńdeıtin jáne jelatın óndirý zaýytyn salatyn bolyp sheshilgen. Bul joba bıyl iske qosylady dep josparlanyp otyr. Mınıstrliktiń derekterine sensek, atalǵan kásiporyn 100-den asa adamdy jańa jumys ornymen qamtyp, jylyna 7000 tonna jelatın shyǵaratyn bolady. Iаǵnı bul salaǵa qarjy quıylyp, jeńildikter berilmek, onyń nátıjesin ýaqyt kórseter.

Ázirge bul salaǵa qatysty statıs­tıkalyq málimetter kóńil kónshitpeıdi. Elimizde jyl sa­ıyn shıki teriniń 10-20 paıyzy ǵana satylady eken. Al 3 mln-ǵa jýyq mal terisi óńdelmegen kúıi dalaǵa tastalady. Mamandar osynyń bárin kádege jaratqanda sharýalar shamamen 14 mlrd teńge tabys tabar edi deıdi. О́ńdelmegen teri qoqysqa tastalyp jatsa da, teri óńdeıtin fabrıkalarda shıkizat tapshy. Teri qabyldaýshylar mal sharýashylyǵymen aınaly­sa­tyndar úı jaǵdaıynda mal soıǵanda qajetti sapaly teri­ni ala almaıtynyn aıtady. Iаǵnı teriniń 80 paıyzy jara­maı qalady, naryqta sapaly teri tapshy. Taǵy bir sebep – óń­del­me­gen terini eksportqa nemese óńdeýge jetkizý úshin maldyń sáıkestendirý nómiri bolmaýy. Aýyldarda soıylǵan maldyń kópshiliginde mundaı nómirler joq nemese derekter durys en­gi­zilmegen, sondyqtan terini jı­­naýǵa bolmaıdy. Osyndaı ma­sha­qaty kóp bolǵandyqtan, aýyl adamdary qoqysqa tasta­ǵan­dy jón kóredi.

Statıstıka departamentiniń málimeti boıynsha oblys kóle­min­de 1170,0 myń iri qara mal, 5497,0 myń ýaq mal, 420 myń jylqy, 38,3 myń bas túıe tir­kel­gen. О́ńirde aýa raıynyń qolaıly bolýyna baılanysty usaq maldar jylyna eki ret, ıaǵnı kóktem men kúzde qyrqylady. Orta eseppen ár qoıdan 2-3 kılo jún alynǵanda, jalpy oblys boıynsha jylyna 7,5-8,0 myń tonnaǵa jýyq qoı júni jáne 254,0 myń dana iri mal, 1100,0 myń dana ýaq mal terisi alynady. Sonymen qatar óńirde iri qara mal bordaqylaýmen aınalysatyn 22 kásiporynnyń ózinen jylyna 478 myń tonnaǵa jýyq mal terisi alynady eken. Búginde oblys boıynsha jún men terini óńdeıtin 2 kásiporynnyń biri ǵana jumysyn jalǵastyrýda. Jumys istep turǵan «Ońtústik kıiz» JShS jyldyq qýattylyǵy 10 tonna bolǵanymen, búginde 3 tonna kıiz óńdep shyǵarýda. Sebebi kásiporyndaǵy qural-jab­dyq­tardyń zaman talaby­na sáıkes kelmeýinen jáne tehnı­ka­lyq mamandardyń azdy­ǵy­nan básekege qabiletti ónim shyǵa­rý­ǵa múmkinshilikteri joq.

Oblys ákimdigi tarapynan bul ba­ǵytta ınvestorlardyń qy­zy­­ǵý­shylyǵyn arttyrý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­li­gine ınves­tısııalyq sýbsıdııa ba­ǵytymen teri, jún óńdeıtin ká­siporyn­dardy salýǵa ketken shy­­ǵyn­­dardyń 50%-yn sýb­sı­­dııa­laý bo­ıynsha birneshe usy­nys en­gi­zilipti. Sonymen qatar ob­­lys­tyń agroónerkásip ke­she­nin damytýdyń 2023-2027 jyl­­darǵa arnalǵan is-shara­lar jos­paryna sáıkes, bıyl 6 teri-jún óńdeý sehy men kásip­oryn­daryn ashý josparlanyp otyr. Al 2027 jylǵa deıin 17 kásiporyn ashý kózdelgen. Iá, alǵa qoıylǵan jospar oryndalýymen qundy. Ázirge keshe teri ılep, ton tigip, saptama etik kıgen qazaqtyń búgingi býyny bylǵaryny baǵalamaıtyn halge jetip otyr. Degenmen mal sharýa­­shylyǵyndaǵylar qor­da­lan­ǵan másele sheshimin taýyp, teri ón­dirisi aıaqqa tura­ty­ny­nan úmitti.

Túrkistan oblysy