Syn-qaterden saqtandyratyn sharalar

Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly memlekettik organdaryndaǵy qyzmet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» qujat birinshi oqylymda qaraldy. Zań jobasy jóninde Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Aıgúl Quspan baıandama jasady.

«Zań jobasynda ulttyq qaýipsizdik qaǵı­dat­tarynyń ózgerýi adam quqyǵy basymdyǵy qaǵıdattaryn esh joqqa shyǵar­maıdy. Kerisinshe, olardy Konstıtýsııaǵa sáıkes­tendiredi. Sondaı-aq ulttyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etetin kúshterdiń zamanaýı synaqtarǵa daıyndyǵyn arttyrý, osyǵan qatysty zańnamadaǵy keıbir olqylyqtardy joıý kózdelip otyr.

Zań jobasy arqyly 2 kodekske jáne 11 zańǵa túzetýler engiziledi jáne olarda mynalar kózdeledi. Birinshiden, qorǵanys-ónerkásip kesheni uıymdaryn strategııalyq obektilerge jatqyzý jáne qorǵanys pen qaýipsizdik muqtajy úshin qajetti taýarlar men qyzmetterdi satyp alý kezinde sybaılas jemqorlyqqa jol bermeýge septigin tıgizetin normalar engizý qarastyrylǵan.

Memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýshyny tańdaý rásimin tek konkýrstyq ne­gizde jáne ashyq júrgizý usynylady. Qaralyp otyrǵan zań jobasynda qorǵanys-ónerkásip kesheniniń kásiporyndary jekeshelengen kúnniń ózinde de memlekettiń baqylaýynda qaldyrylatyn normalar bar», dedi A.Quspan.

Baıandamashynyń aıtýynsha, arnaýly memlekettik organdar qyzmetkerleriniń qyzmet­tik tártibine, biliktiligine jáne áleýmet­tik qor­ǵalýyna qatysty túzetýler engizilmek. Al «Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly mem­lekettik organdary týraly» zańnyń qolda­nystaǵy redaksııasynda qyzmettik tártipti saqtaý mindeti basshylarǵa ǵana júktelgen.

«Endi, arnaýly memlekettik organdarda qyzmettik tártip úshin jaýapkershilikti tek jeke-dara birinshi basshylarǵa ǵana emes, barsha bólimshe basshylaryna da júkteý usynylady. Buǵan qosa, barlyq basshylarǵa ulttyq qaýipsizdik organdarynyń kadr quramyn patrıottyq tárbıeleý jáne quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý mindeti tapsyrylady», dedi A.Quspan.

Depýtattyń sózine súıensek, mundaı ju­mys ulttyq mádenıetke, dástúrge, memle­ket­tik tildi bilýge, jaýyngerlik rýhty nyǵaı­týǵa, ujymdaǵy ońtaıly, adamgershilik moral­dyq-psıhologııalyq ahýaldy saqtaýǵa baǵyt­talady. Baıandamashy zań jobasyndaǵy birqatar norma áskerı qyzmetti atqarý tártibin jaqsartatynyna senim bildirdi.

«Úshinshiden, dinı ekstremızmniń aldyn alýdy zańdyq turǵydan retteý usynylady. Qazirgi tańda zańnamaǵa sáıkes memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa terrorızmge toıtarys berý, onyń saldarymen kúresý ǵana júktelgen. Onyń dinı aspektileri múldem qarastyrylmaǵan.

Dinı ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý, oǵan qarsy aqparattyq jumysty da esten esh shyǵarýǵa bolmaıdy dep sanaımyz. Osy sebepti Terrorızmge qarsy komıssııa sheńberinde jergilikti atqarýshy organdarǵa dinı ekstremızmniń aldyn alýdy júzege asyrý jónindegi ókilettik berý qajet. Al Terrorızmge qarsy ortalyq osy jumystardy úılestirip, oǵan bas-kóz bolýy shart dep esepteımiz», dedi A.Quspan.

Budan bólek, Májilis respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esep pen jańa zań jobalaryn jumysqa aldy. 2022 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepti Úkimet pen Joǵarǵy aýdıtorlyq palatasy ázirledi. Sondaı-aq onlaın-platformalar men onlaın-jarnama týraly zań jobalary ilespe qujattarymen, Eýrazııalyq qaıta saqtandyrý kompanııasyn qurý týraly ratıfıkasııalyq kelisim talqylaýǵa shyǵarylmaq.

Budan keıin depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna saýaldaryn joldady. Abzal Quspan bıýdjettiń ádil bólinýi týraly másele kóterdi. Onyń aıtýynsha, Batys Qazaqstan oblysy respýblıkalyq bıýdjet pen Ulttyq qorǵa mol qarajat aýdarsa da, transfert alǵanda tizimniń sońynda qalyp qoıady.

«Batys Qazaqstan oblysy respýblı­ka­lyq bıýdjet pen Ulttyq bankke 2022 jy­ly 1 758,5 mlrd teńge aýdarsa, transfert retin­­d­e alǵany bar-joǵy 207,8 mlrd teńge ǵana. Bul Memleket basshysynyń bıýdjetti ádil bólý týraly tapsyrmasyna qaıshy kelip otyr. Prezıdent 2019 jyly Úkimettiń keńeıtil­gen jınalysynda sóılegen sózinde óńirlerdi damytýǵa arnaǵan segizinshi tarmaǵynda osy máselege arnaıy toqtalyp, keıbir dotasııa­lyq óńirlerge transfertterdiń negizsiz kóp bólinetinin atap ótip, respýblıkalyq bıýdjet pen ulttyq qorǵa mol qarajat aýdaryp otyrǵan elimizdiń batys óńirlerine jiti nazar aýdarý qajet ekenin ataǵan edi.

Májilis saılaýy ótip jatqan kezde 2023-2025 jyldarǵa úshjyldyq bıýdjet beki­tilip ketti, BQO suranysy 28 paıyzy ǵana qanaǵattandyrylýy saldarynan oblys turǵyn­dary taǵy da kóp ıgilikten qaǵyldy. Salystyrma túrde aıtsaq, dotasııada otyrǵan keı oblystyń suranysy 130 paıyzǵa deıin qanaǵattandyrylǵan», dedi A.Quspan.

Depýtattyń paıymdaýynsha, bıýdjettiń ádil bólinbeýi saldarynan BQO-nyń qara­paıym turǵyndary zardap shegedi. Buǵan mysal retinde elimizdegi eń sapasyz joldar jaǵynan óńirdiń birinshi orynda turǵanyn alǵa tartty. Sondaı-aq elektrmen qamtamasyz etý, mektepterdiń tozýyna da nazar aýdardy.

«BQO ortalyǵy Oral qalasyn jaryqtan­dyrý úshin bıylǵa 1,8 mlrd teńgege 7 joba usynylsa da, onyń eshqaısysy qanaǵat­tandyrylmaǵan. Qazaqstan boıynsha eń sapasyz mektepter de osy óńirde. Mysaly, jalpy bilim beretin mektepterdiń 53, 5 paıyzy 1980 jylǵa deıin, al keıbir mektepterimiz 1941 jylǵa deıin salynǵan. 115 mektep beıim­delgen ǵımarattarda ornalassa, 48-i saman­nan salynǵan jáne tozyǵy jetken ǵıma­rattarda ornalasqan. XXI ǵasyrda Batys Qazaqstanda balalar aǵashtan turǵyzylǵan mektepte bilim alyp jatqanyn aıtý tipten uıat.

BQO turǵyndary gaz tolyǵymen ózinde ónidirilse de, osy kezge deıin  belgisiz sebeptermen basqa óńirlerden joǵary baǵa tóleýge májbúr. Mysaly, Aqtóbe oblysynyń turǵyndary gaz úshin – 10,51 teńge tólese, Mańǵystaý oblysynda ol – 10,84 teńgeni, al Atyraý oblysy 5,27 tengeni quraıdy. Al BQO turǵyndary 16,78 tenge tóleıdi», dedi A.Quspan.

Depýtat Ermurat Bapı bankterdegi dıvıdend tóleý máselesine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, mundaı qarjy uıymdary Ulttyq qordyń esebinen aksıonerlerge dıvıdend tólep otyr.

«2017-2021 jyldary Úkimet bank sektoryna orasan zor qarjylyq kómek kór­setti. Ol kómektiń aty «saýyqtyrý» dep atal­dy. Esterińizge salaıyn, trıllıon teńge­men ólshenetin bul «saýyqtyrý» kómegi bola­shaq urpaqqa dep belgilengen Ulttyq qor­dyń esebinen berildi. Iаǵnı biz bankterdi «saýyq­tyrýǵa» halyqtyń ortaq qazynalyq qarjysyn jumsadyq», dedi E.Bapı.

Osy oraıda, depýtat bankter Ulttyq qor aldyndaǵy qaryzynan qutylmaı turyp qalaısha aksıonerlerge dıvıdend tólep otyrǵanyn túsinbeıtinin jetkizdi.

«О́tken alty jylda jáne qaı jyldary qaı bank Ulttyq qordyń qansha qaryzyn qaı­tardy? Osyǵan baılanysty Májilis depýtattaryn «Halyq banki» men Ulttyq banktiń esebin tyńdaýǵa shaqyramyn. Bul qarjy ıns­tıtýttary Májilistiń aldynda esep bergenge deıin dıvıdendter tóleýdi toqtatatyn qujat qabyldaýdy usynamyn», dedi E.Bapı.

Depýtat Baqytjan Bazarbek Úkimetti jer salasyndaǵy olıgarhtar men sybaılastyk jemqorlyqpen kúrestiń jańa tásilderin engizýge shaqyrdy. Onyń sózine súıensek, jer reformasyn bastap, jer salasyndaǵy olıgopolııadan shynaıy arylyp, monopolııalardyń qalyptasýyna quqyqtyq jolmen toıtarys berý qajet.

«30 jyl boıy kim kóringenniń qolynda aýyldyń jerleri qoldy bolyp ketken. Zansyz halyqtyń aýylsharýashylyq jerlerine ıe bolǵandar ony ıgermeı, dereý ony satýǵa, ne bankke kepilge qoıýǵa tyrysatyn. Eki ortada sybaılastyq jemqorlyqtyń saldarynan zardap shekken – qarapaıym halyq jáne memlekettiń múddesi. Sondyqtan al­daǵy ýaqytta jer salasyndaǵy halyq úshin túbegeıli reforma qajet. Reformanyń negizgi maqsaty – halyqtyń jer qatynastarynda quqyqtaryn kúsheıtý jáne memlekettik qorǵaý bolýǵa tıis», dedi B.Bazarbek.

Depýtat osyǵan baılanysty birqatar sheshim usyndy. Birinshiden, jer kadastryn jáne aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jer ıeleriniń aty-jónderin ashyq jarııalaý kerek.

«Myńdaǵan, mıllıondaǵan jerdiń ıelerin, biz, Qazaqstan halqy bilýimiz qajet. Ekinshiden, jerge baqylaý jasaıtyn mem­lekettik organ ákimge de, aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine de baǵynbaıtyn, Úkimet quramyna kiretin táýelsiz, derbes Jer resýrstaryn basqarý agenttigi qurylýǵa tıis. Úshinshiden, memlekettik jer kadastryn bir qolǵa berý qajet. Iаǵnı Sıfrlyq damý mınıstrliginen Jer resýrstaryn basqarý agenttigine berý qajet», dedi depýtat.