Jaratqan ıemiz áıel peshenesine qanshama beınetti úıip tókse de, sonyń qaıtarymy shyǵar, meıirim nuryna shomyldyryp, emirenip bala súıip, ana bolý baqytyn sezinýdi mańdaıyna jazǵan. О́ziniń qanynan, janynan jaralǵan qurtaqandaı tirshilik ıesiniń omyraýyna murnyn tyǵyp, alpys eki tamyryn ıdirip, et júregin eljiretýi, bolmasa sonyń pysyldap, jumaq ısi burqyrap uıqyǵa ketken sátin kórý – bul jalǵandaǵy teńdesi joq bekzat dúnıe...
Iá, ómirge urpaq ákelip, adamnan adamnyń jaratylýy ońaı emes. «Júkti áıeldiń bir aıaǵy jerde bolsa, bir aıaǵy kórde» dep, qazekem onyń ana ómirine asa qaýiptiligin eki aýyz sózge syıdyryp aıtqan ǵoı. Mine, osy bir kez kelgen áıeldiń basynan ótetin sheshýi qıyn shaqta solardan bir kem qınalmaıtyn, kún, tún demeı ana men bala kúzetinde saqshydaı qyraǵy turyp, ekeýiniń de ómirin saqtaýǵa birden bir jaýapty akýsher-gınekolog mamannyń eńbegi ólsheýsiz. Ásirese, qıyn sátte qolynan qandaýyry túspeıtin hırýrgııalyq profıldegi akýsher-gınekolog mamannyń ómirmen arpalys kezinde tez sheshim qabyldap, táýekelge barýy erlikpen para-par desek, artyq aıtqandyq emes. Mine, osyndaı qıyn sátte nar táýekelge baryp, ýaqytpen sanaspaı, ana men balanyń ómiri úshin kúreste ózin umytyp, ózgelerge qýanysh syılaýshy, Almatydaı úlken megapolıste qatardaǵy perzenthana emes, qaterli toptaǵy júkti áıelderdi bosandyrýda kásibı joǵary biliktiligimen, jyly júregimen elimizdegi bosandyrý isin damytýǵa mol úles qosyp júrgen Qalalyq perınataldyq ortalyqtyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Elmıra Jaqashevanyń orny da, jóni de bólek. Oǵan dálel, joǵary sanattaǵy dáriger, akýsher-gınekolog, densaýlyq saqtaý isiniń uıymdastyrýshysy 2008 jyly «Altyn qandaýyr» syılyǵynyń ıegeri atansa, 2009 jyly «Qazaqstannyń úzdik adamdary», «Qazaqstan ǵalymdarynyń altyn qory» ensıklopedııalaryna esimi jazyldy. Ana men bala óliminiń kórsetkishin tómendetýge qol jetkizgen tabystary úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna 15 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 20 jyl» mereıtoılyq medaldarymen marapattaldy. Densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi, táńiri qalaǵan dáriger, altyn qoldy hırýrg, kásibı akýsher-gınekolog Elmıra JAQAShEVAMEN suhbattasýdyń sáti túsken-di.
– Elmıra Qoqybaıqyzy, tańdaǵan mamandyǵyńyz óte jaýapty, ári qyzyqty da. О́ıtkeni, únemi adamǵa ómir syılaý kóziniń basynda turasyzdar. Aıtyńyzshy, siz basqaratyn qaladaǵy júkti áıelderge akýsherlik-gınekologııalyq kómek kórsetetin mamandandyrylǵan ortalyqtyń qatardaǵy perzenthanalardan aıyrmashylyǵy nede?
– Qalalyq perınataldyq ortalyq – qaterli toptaǵy júkti áıelderge bosaný ústindegi, bosanǵannan keıingi kezeńderde joǵary mamandanǵan akýsherlik-gınekologııalyq jáne neonatologııalyq kómek kórsetetin, sonymen qatar, shala týǵan nárestege kútim jasaıtyn elimizdegi eń iri mekemeniń biri. 270 tósektik ortalyqta jylyna shamamen 7,5-8 myń bosaný ótse, onyń 20 paıyzy merziminen erte bosanatyndar. Búgingi tańda ortalyq Almaty qalasy boıynsha bosandyrý qyzmetine arnalǵan uıymdastyrý-ádistemelik ortalyq bolyp ta tabylady, sondaı-aq, shahardyń akýsherlik-gınekologııalyq profıldi mekemelerine praktıkalyq, teorııalyq jáne uıymdastyrý kómegin kórsetedi. Jyl saıyn ortalyq bazasynda qalanyń bosandyrý mekemeleriniń akýsher-gınekolog, neonatolog, anestezıolog-reanımatolog, aǵa medbıke men akýsherleri biliktilikterin arttyrady. Onda joǵaryda atalǵan mamandyq dárigerleri men orta medısına qyzmetkerleri qaıta daıarlyqtan ótedi jáne dıplomnan keıingi bilim alady.
– О́tken tarıhty eske almaı, bolashaq týraly aıtýǵa bolmas, perzenthananyń tarıhyna qysqasha toqtalyp ótseńiz.
– Medısınanyń damýy jáne túrli salalardaǵy jetistikter, sonyń ishinde akýsherlik ǵylym qazirgi ýaqytta júrek, ókpe, búırek, qan jáne basqa organdardyń kúrdeli aýrýlary bar kóptegen áıelderdiń ana atanyp, bala súıýine múmkindik berip otyr. Osylaısha, medısınanyń jańa salasy – perınatologııa paıda boldy. Jalpy, jańa ómir náreste týylǵan sátten bastalmaıdy, qyzyl shaqanyń densaýlyǵy uryqtyń saýlyǵyna, sapasyna da baılanysty. Endeshe, perınataldyq medısınalyq kómektiń máni dúnıege kelgen balanyń ǵana emes, sonymen qatar, uryqty da baqylaıdy. Qaýiptiligi joǵary júkti áıelder jáne olardyń sábılerin qorǵaý maqsatynda 1991 jyly №3 perzenthana bazasynda Qazaqstanda tuńǵysh ret Qalalyq perınataldyq ortalyq quryldy. 11 jyl boıy bul perınataldyq ortalyqty joǵary sanattaǵy densaýlyq saqtaý isiniń uıymdastyrýshysy, medısına ǵylymdarynyń doktory Záýresh Amanjolova basqardy. «Altyn qandaýyr» syılyǵynyń, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «QR úzdik jyl dárigeri» (2005 j.) Záýresh Jumanáliqyzy 2 myńǵa jýyq operasııa jasap, 4 myńǵa jýyq áıeldi bosandyrdy. Sondaı-aq, akýsherlik pen gınekologııada tájirıbesi mol kóptegen mamandardy daıyndap shyǵardy. Al men ortalyqty 2006 jyldan beri basqaramyn.
Ortalyq Almaty memlekettik dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń, QazUMÝ-diń akýsherlik-gınekologııa jáne neonatologııa kafedralarynyń, qalalyq medısına kolledji men orta medısına qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý ýchılıshesiniń klınıkalyq bazasy bolyp tabylady. Akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııa ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń dáriger-ınternderi stasıonardan klınıkalyq tájirıbeden ótedi. Respýblıka densaýlyq saqtaý isi men DDU basshylyǵy uıymdastyrǵan baǵdarlamalarǵa sáıkes, bizdiń ortalyq DDU jáne IýNISEF-tiń eń alǵashqy oqý bazasyna aınaldy. Osyǵan oraı 1993-1998 jyldary Týsson qalasynyń (Arızona shtaty, AQSh) Perınataldyq ortalyǵymen seriktestik deńgeıde jumys istedi. 1997 jyly ortalyqta Hıları Klınton, 1996 jáne 1998 jyldary BUU Balalar qorynyń Bas dırektory K.Belomı hanymdar resmı saparmen boldy.
– Búginde medısına kún sanap damý ústinde. Ásirese, sońǵy jyldary densaýlyq saqtaý salasynda óte kóp jańalyqtar engizildi. Ortalyqta qandaı ınnovasııalyq emdeý tásilderi qoldanylady, materıaldyq-tehnıkalyq bazalaryńyz qandaı dárejede?
– Ortalyq qashanda medısınanyń eń úzdik standarttaryna sáıkes jumys isteýge, zamanaýı, mýltıortalyq randomızırlengen zertteýlermen dáleldengen dıagnostıka, zertteý jáne emdeý ádisterin jumys praktıkasyna endirýge, jańa ázirlemelerdi, perınataldyq tehnologııalardy qoldanady. Bizdiń mekeme perınataldyq kómekti jaqsartý maqsatynda 1994 jyldan bastap DDU, IýNISEF, SDS uıymdary usynǵan baǵdarlamalardy engizgen alǵashqy mekeme. Al 1999 jyldan bazamyzda alǵash ret «Qaýipsiz ana bolý» baǵdarlamasy engizilip, 2002 jyldan qanatqaqty perzenthana atandyq. Munda salmaǵy 500 gramm bolyp týylǵan nárestelerdi kútý úshin DDU-nyń tiri týý krıterııleri endirile bastady. Bul degenińiz, ortalyqtyń 2008 jyly Qazaqstannyń DUU-nyń náresteni ómirge tiri ákelý krıterıılerine kóshý múmkindigin berdi.
Al materıaldyq bazaǵa kelsek, júkti áıel men jańa týylǵan náresteniń densýlyǵyna, kútim jasaýyna qajetti barlyq zamanaýı qurylǵylar, tehnologııalar, sońǵy úlgidegi apparattarmen jetkilikti jaraqtanǵan. Sońǵy 5 jyl ishinde jansaqtaý bólimshesin zamanaýı joǵary tehnologııalyq quralmen jabdyqtaýda «Aıala» qaıyrymdylyq qory bizge tegin kómek kórsetti. Árıne, zamanaýı medısına bir ornynda turǵan joq jáne perınatologııa qarqyndy damyp kele jatqan sala bolǵandyqtan, ol medısına ǵylymy men praktıkasynyń barlyq eń jańa jetistikterin birtindep ózine jınaqtaıdy. Bul medısınalyq tehnıka parkin únemi jańartyp otyrýdy talap etedi.
– Al sol zamanaýı tıimdi perınataldyq tehnologııalardy meńgergen mamandar máselesi sizderde qalaı sheshilgen?
– Ortalyqtyń maqtanyshy, árıne, onyń ujymy. Bizde 70 dáriger, 200 medbıke jáne akýsher jumys isteıdi. Ortalyq dárigerleriniń 60 paıyzy joǵary sanattaǵy dárigerler, olardyń arasynda medısına ǵylymdarynyń kandıdattary bar. Bizdiń mamandarymyz joǵaryda atalǵan barlyq zamanaýı jańa tehnologııalardy Qazaqstanda birinshi bolyp endirdi. Ár 5 jyl saıyn klınıka esebinen barlyq dáriger, medbıke, akýsherler Almaty men elimizdiń eń úzdik klınıkalarynda biliktiligin arttyrady, sondaı-aq, alys-jaqyn sheteldiń jetekshi mamandarynyń sheberlik dáristerine qatysady. Eń úzdik mamandarymyz tájirıbe almasý maqsatynda álemniń ozyq klınıkalaryna mashyqtanýǵa, oqýǵa jáne konferensııalarǵa qatysýǵa barady. Klınıka bazasynda birneshe ret Lıtva, Máskeý, Ekaterınbýrg, Germanııadan kelgen professor, halyqaralyq sarapshylar barlyq profıldegi mamandarǵa sheberlik dáristeri men oqýlaryn ótkizdi.
– Ortalyqta ana ólimin, perınataldyq aýrýdy jáne ólim jaǵdaıyn azaıtýdy boldyrmaý baǵytynda qandaı jumystar júrgiziledi? Jańa zańnyń qabyldanýyna baılanysty sizderde 500 gramm jáne odan joǵary salmaqpen týylǵan nárestelerdiń ómirin saqtaý qalaı júzege asyrylýda?
– Ana men bala óliminiń kórsetkishteri – áıel men bala densaýlyǵynyń ıntegraldy ındıkatory bolyp tabylady jáne adamdardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa, kúsheıtýge baǵyttalǵan memleket saıasatyn kórsetedi. Bizdiń búkil jumysymyz, úlken ujymnyń kúndelikti eńbegi – ana men jańa týylǵan bala aýrýlary men ólimin tómendetýge, ekstremaldy tómen jáne týylǵan kezde 500 gramm jáne odan joǵary dene salmaǵy bar balalardyń ómirsheńdigine baǵyttalǵan. Bosandyrý stasıonarlarynyń kóptegen basshylary ana jáne perınataldy ólim jaǵdaıyn tómendetýdi perzenthanany zamanaýı qymbat medısınalyq apparatýramen jabdyqtaý, perınataldy tehnologııany paıdalaný jolymen ǵana qol jetkizýge bolady dep oılaıdy. Menińshe, ana men náreste densaýlyǵynyń nasharlaýyna ákep soǵatyn kóptegen jaǵdaılardy, tipti, olardyń kópshiligin dıagnostıka men emdeýdiń kúrdeli jáne qymbat ádisterin qoldanbaı eskertýge jáne joıýǵa bolady. Ol úshin júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty qaýip faktorlaryn, bosanǵan áıel men náresteniń tikeleı bosanǵannan keıingi jáne postnataldy kezeńniń alǵashqy kúnderindegi psıhologııalyq jáne fızıologııalyq muqtajdyqtaryn tereń túsiný kerek. Munyń bári birinshi kezekte, júktiliktiń qalypty ótýine yqpal etetin jaıly jaǵdaılar jasaýdy kózdeıdi. Bul úshin árbir erli-zaıypty oılanyp baryp, tekserýden ótip jáne saýyqqan soń, qadam basýlary kerek.
Bizde sońǵy 3 jylda perınataldyq ólim kórsetkishiniń tómendegeni baıqalyp, 2011 jylmen salystyrǵanda, 2,3 esege kemigen. Al 2012 jylmen salystyrǵanda, onyń tómendeýi 40 paıyzǵa jetýi DUU-nyń tiri týý krıterıılerin engizýdiń eń nátıjeli kórsetkishi.
– Elmıra Qoqybaıqyzy, búgingi tańda týý kórsetkishi qandaı deńgeıde? Ortalyqta táýligine qansha bosandyrý jaǵdaıy oryn alady? Týylǵan nárestelerdiń qanshasy merziminen buryn týyldy?
– Perınataldyq ortalyqta jumys istegenime bıyl 22 jyl. Jumysymnyń alǵashqy jyldary memlekettiń ekonomıkalyq turǵydan aıaqqa turýynyń qıyn jyldaryna tap keldi. Ol kezde adamdardyń kópshiligi bolashaqqa degen qandaı da bir turaqsyzdyqty jáne senimsizdikti sezindi, dál sol kezde bosaný sany da kúrt azaıdy. Onyń ústine respýblıkadaǵy halyqtyń úshten eki bóligin 18 jasqa deıingi balalar jáne bala týatyn jastaǵy áıelder qurdy. Munyń barlyǵy bala týýdyń ósýine aıtarlyqtaı áserin tıgizdi. Máselen, sońǵy 10 jyl ishinde bizdiń ortalyq boıynsha bosanýlar sany 2 ese ósti, ortasha alǵanda biz jylyna 7,5-8 myń bosanýdy qabyldaımyz. Almatyda týylǵan árbir tórtinshi náreste bizdiń ortalyqta dúnıege keledi, bul ortalyq qyzmetkerlerine úlken jaýapkershilik júkteıdi. Klınıkada kúnine 25-30 náreste dúnıege kelse, keıde 40-qa jetedi. Shala týylǵan balalar – ózekti problema bolyp qalatyny sózsiz. О́ıtkeni, merziminen buryn bosaný jıiligi 20 paıyzdy quraıdy, biraq bizdiń klınıka shala týylǵan balalardy kútip-baǵýǵa mamandandyrylǵan jáne biz mundaı balalar qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolyp shyǵýy úshin, olardy kútip-baǵýǵa bar kúshimizdi salamyz. Ár jyl saıyn 1000 gramnan tómen dene salmaǵy bar 30-ǵa jýyq bala úılerine shyǵarylady, budan keıin mundaı sábıler erekshe kútimdi, densaýlyǵyn kúsheıtý, ońaltý boıynsha biraz eńbektenýdi qajet etedi. Mundaı náresteler balalar emhanalarynda qadaǵalanady, olar úshin ońaltý ortalyqtarynyń esigi ashyq.
– Jalpy alǵanda áıelderdiń densaýlyǵy qalaı? Qazir jas áıelderdiń bala kóterip, bosanýynyń qıyndap ketýi qandaı faktorlarǵa baılanysty? Qandaı sebepter basym?
– Qalaı desek te, urpaqsyz neke mańyzdy medısınalyq-áleýmettik problemanyń biri bolyp qalady. Ony tıimdi emdeý demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý faktory retinde jáne medısınalyq ǵylym men praktıkany zamanaýı damytý ındıkatory retinde qarastyrylady. Ádette, turaqty jynys qatynasymen ómir súretin jáne júktilikten saqtanbaıtyn áıelderde júkti bolý múmkindigi aıyna 20-25 paıyzdy quraıdy. Buryn qazaqstandyq medısına bedeýliktiń kóptegen túrleri kezinde kómek berýge álsiz boldy, biraq sońǵy 15 jyl ishinde bul problema bizde naqty sheshiletin máselege aınaldy jáne memleket sońǵy jyldary qosalqy reprodýktıvti tehnologııalardy damytýǵa bıýdjet qarajatyn bólip keledi. Nekege turǵan jáne ata-ana bolýdy armandaıtyn jas erli-zaıypty juptar bul úshin akýsher-gınekologtan ǵana emes, basqa mamandardan tekserýden ótýleri tıis. О́ıtkeni, problema aǵzanyń túrli júıeleriniń aýrýlarynda, juqpaly aýrý faktorlarynda bolýy múmkin.
– Sońǵy 20-30 jylda kesar tiligi operasııasy kómegimen balalardyń dúnıege kelýi artty. Onyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Kesar tiligi – eń ejelgi, sondaı-aq, qazirgi zamanda álemde neǵurlym jıi qoldanylatyn akýsherlik operasııanyń biri. Biraq, tabıǵı bosanýda qandaı da bir kedergiler bolsa, bosandyrýdyń osy balamaly tásilinen basqa jol joq. Ol árbir jaǵdaıda qatań medısınalyq kórsetkishter boıynsha jáne jeke túrde sheshiledi. Bul rette, barlyq yqtımal qaýip dárejesin eskerý kerek. Balany kesar tiligimen alý jónindegi shyǵarylǵan oń sheshim áıel men náresteniń densaýlyǵy úshin tabıǵı bosaný úderisinen bolatyn joǵary qaýip jaǵdaı kezinde qabyldanady. Sońǵy on jylda birqatar faktorlar kesar tiligi jıiliginiń ósý sebepterine tikeleı áser etti. Máselen, birinshi ret bosanatyn jasy kelgen áıelder sanynyń, kúrdeli aýrýlar jıyntyǵy nemese jatyrynda tyrtyǵy bar, biraq kelesi júktilikti josparlaıtyn áıelder sanynyń, sondaı-aq, qosalqy reprodýksııa ádisteriniń kómegimen júkti bolǵan pasıentter sanynyń kóbeıýinen. Bul rette barlyq kórsetkishterdiń absolıýtti jáne salystyrmaly bolyp bólinetinin atap ótken jón. Absolıýtti kórsetkishter – eger tabıǵı bosandyrý múmkin bolmaı, ana men balanyń ómirine qaýip tóngende. Mundaı jaǵdaıda kesar tiligi máselesi talqylanbaıdy, qarsy kórsetkishter men qajetti jaǵdaılar esepke alynbaı-aq oryndalady. Hırýrgııalyq aralasý týraly sheshimdi barlyq faktorlar negizinde akýsher-gınekolog dáriger qabyldaıdy.
– Kásibı maman seriktespen bosaný máselesine pikirińiz qandaı? Jaqyn adamnyń birge bolýy shyn máninde bosanýdy jeńildete me?
– Budan 15 jyl buryn halyq ondaı bosanýlar týraly múldem estimegen-di. Ol aýrýhanalyq tártipti óreskel buzý bolyp esepteletin. Qýanyshtaryn palata terezesiniń astynda aıqaımen bildirip, sálemdeme berýmen jáne muragerdiń dúnıege kelýin atap ótýmen shekteletin er azamattar qazir kóbinese zor maqtanyshpen: «Biz áıelimiz ekeýmiz bosanǵan kezde...» degen áńgime aıtatyn boldy. Qazir barlyq bolashaq analarǵa kómekshimen (kúıeýimen, anasymen, qurbysymen) birge bosanýdy usynady. Kóptegen erli-zaıyptylar 9 aı boıy teorııalyq turǵydan túpkilikti daıyndalyp, seriktes bosaný týraly sheshim qabyldaı otyryp, perzenthanaǵa birge keledi. Seriktestiń qatysýy áıelge psıhologııalyq jaǵynan da, kúsh-qýat jaǵynan da baǵa jetpes kómek bolýy múmkin. Máselen, bosaný kúızelisin azaıtady, aýrýdy jeńildetedi jáne nátıjesinde bosaný oıdaǵydaı ótedi. Máselen, bosaný kezinde qolaısyzdyq sezimin azaıtýǵa kómek beretin massaj tásilderi. Bosaný kezindegi aýyratyn jerlerdi sezinýdi tómendetetin aýyratyn núktelerdiń titirkenýi, bosanýdyń birinshi jáne ekinshi kezeńderiniń satylary boıynsha durys tynys alý tásilderin aıtý. Sóıtip, ana men balanyń jaraqat alýyn azaıtady nemese «joqqa shyǵarady». Seriktes bosanýlardyń ekinshi jaǵymdy jaǵy – bosanatyn áıeldiń kúıeýiniń seriktes rólinde bolýy (bul óte jıi kezdesedi) otbasynyń bereke-birliginiń bekemdenýine kómegin tıgizedi. Keıinnen kúıeýleri áıelderine úlken qurmetpen, qamqorlyqpen jáne súıispenshilikpen qaraıtyn bolady, óz balalaryn tárbıeleýge belsene qatysady. Ortalyqta bosanýda kesar tiligi operasııasyna qatysý «qarsy kórsetkish» bolyp tabylmaıdy.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».