Asqar Aqaev, saıası qaıratker, akademık: Qazaqstan BRIKS-ke múshe bolýǵa laıyqty...

Asqar Aqaev 2006 jyly Bra­zılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı syndy 4 eldi biriktirgen BRIKS memleketaralyq uıymy týraly keńinen áńgimeledi. Keıin Bul uıymǵa Ońtústik Afrıka Respýblıkasy da qosylǵanyn atap ótti. Bul bes órkenıetti, atap aıtqanda, Latyn Amerıkasy (Brazılııa), Eýrazııa (Reseı), Qytaı, Úndistan, Ońtústik Afrıka elderin qamtyǵan mem­le­ketterdiń birlestigi. Spıkerdiń pikirine qaraǵanda, BRIKS – qazirgi ýaqytta kóptegen memleket múshe bolǵysy keletin tanymal halyqaralyq uıymnyń biri. Ol memleketterdiń ishki isterine aralaspaıdy, biraq olardyń damýyn demokratııalyq jáne teń negizde qoldaıdy. Spıker Ortalyq Azııadaǵy túrki órke­nıetinde Qazaqstannyń kósh­bas­shy sanalatynyn aıryqsha atap ótti. BRIKS bolashaqta kóp­baǵyt­ty álemdik tártiptiń negizin qalyptastyratynyn jetkizdi.

«Qazaqstan – Eýrazııalyq órke­nıette keleshekte Ortalyq Azııa, túrki órkenıetiniń kóshbasshysy retinde kirýge laıyqty kandıdat. Sizder barlyq kórsetkishi boıynsha bolashaq kóppolıarly álemdik qurylymnyń bastaýyn kóteretin perspektıvaly jáne keleshegi mol uıymnyń quramynda bolýǵa laıyqtysyzdar dep sanaımyn», dedi lektor.

A.Aqaev KSRO ydyraǵannan keıin álemde AQSh ústemdik qurǵa­nyn, bir polıarly júıe quryp, jahandyq tártipti qalyp­tastyrýǵa umtylǵanyn jetkiz­di. «Biraq AQSh atalǵan maqsat­ty 90-jyldary da, 2000-jyldary da oryndaı almady. Onyń sebebi ár qyrly. Oǵan toqtal­maı­myn. Bul AQSh-tyń óz kiná­si. Olar odaqtastardyń da, qarsy­lastardyń da ishki iste­rine aralasyp ketip otyrdy. Proxy soǵysqa da, naǵyz soǵysqa da qatynasty. Aýǵanstan, Sırııa, Irak, Lıvııada qan tógildi, memleketter kúıredi. Alaıda olar ýáde etken demokratııa ornamady», degen spıker álemniń kúıretkish bir polıarly júıeni qoldamaıtynyn, oǵan arqasyn bergenin, qazir moıy­mas adamzat órkenıeti jańa kóp polıarly tártipke qaraı bet alǵanyn atap ótti.

«Búginde de qaqtyǵystar, qan­tó­gister, qarsylyqtar toqta­ǵan joq. Bul jekelegen kóshbasshy­lar­dyń tákapparlyǵy men kelis­peýshilikteriniń saldary men zııa­ny. Qazirgi kezde Batystyń 500 jyl­dyq basymdyǵy aıaqtalyp kele­di. Sońǵy 100 jylda AQSh basym bolsa, oǵan deıin Uly­brıtanııa, Nıderland, t.b. Batys elderi álemge yqpal etkeni bel­gili. Búginde bul sıkldiń aýysýy júrip jatyr. Shyǵys elderi men órkenıeti qaıta kóterildi. Ásirese Qytaı men Úndistan ór­kenıeti 1990-jyldardan bas­tap jedel damyp keledi. Parsy shyǵanaǵyndaǵy Iran 30 jyl boıy qatań sanksııa­dan kóz ashpasa da ekonomıkada, ǵylymda, tehnologııada jaqsy jetistikterge qol jetkizdi. Eki tektonıkalyq plıta soǵylsa, jer silkinisi bolady. О́rkenıet te osy sııaqty. Qazir osy órkenıetter soqtyǵysy júrip jatyr. Batys órkenıeti quldyrap keledi. Saıası, ekono­mı­kalyq, gýmanıtarlyq qaty­nastarda toqyraý baıqalady. Bul – zańdy qubylys. L.Gýmılev aıtqandaı, báriniń bastaýy bolady, báriniń aqyry bolady. Shyǵys órkenıetiniń de gúldengen, kúıregen kezderi bolǵan. Qazir qaıta bas kóterdi. Bul – tabıǵat, evolıýsııa zańy. О́rke­nıetter­diń osyndaı soqty­ǵysýyn­da qaqtyǵystar týmaı qal­maı­dy. Biz Ýkraınadaǵy proxy soǵysty, QHR-ǵa qarsy Taı­van­daǵy arandatýshylyqty t.b. kórip otyrmyz. Oǵan árqa­laı baǵa berýge bolady. Munyń bári zańdy qubylys. Bul da ótedi. Biz bolashaqtaǵy álemdik teńgerimdi BRIKS elderi qalyptastyratynyn kórip otyrmyz. Men osy rette BRIKS týraly áńgimelegim kelip otyr. Qazaqstan – BRIKS-ke múshe bolýǵa laıyqty úmitkerlerdiń biri», dedi A.Aqaev.

Eks-prezıdenttiń aıtýynsha, BRIKS – bul tolysyp kele jatqan kúsh. Onyń kóshbasshysy – Qytaı. «Qytaı uıyqtap jatqan alyp, ol oıanǵanda álem shaıqalady» degen áıgili qolbasshy Napoleonnyń sózi bar. Bul el rasynda oıandy. 2010 jyly álemniń ekinshi derjavasy tuǵyryna bekidi, sol kezde onyń dúnıejúzilik IJО́-degi úlesi 10 paıyz bolsa, búginde 20 paıyzǵa jetti. Al AQSh-tyń dúnıejúzilik IJО́-degi úlesi – 16 paıyz. Qytaıdan 4 paıyzǵa kem. 30 jyldyq reformadan soń Qytaıdyń IJО́-i 1980-2010 jyldar aralyǵynda 100 esege ósti. Jyl saıyn ortasha ósim 10 paıyzdy qurady. 2020 jyly ıýan álemniń negizgi qosymsha valıýtalarynyń birine aınaldy. Qazir kóptegen el munaıdy dollarǵa emes, ıýanǵa satady. Al AQSh ekonomıkasyn demep kelgen negizgi tirekterdiń biri dollar bolǵany belgili. Qytaı búginde álem munaıynyń 15 paıy­zyn satyp alady. Qara altyndy eksporttaýshylar da qazir ıýanǵa satýǵa qumbyl. Son­dyqtan Qytaı 2030 jyly álemdik kóshbasshylyqty AQSh-tan tartyp alatynyna senimdi. Bul ras. Kópshiligi osydan on jyl buryn ǵana ekonomıkalyq turǵydan alaryna sengenimen, tehnologııalyq jaǵynan basym túserine kúmándi bolatyn. 2019 jyly Shanhaıǵa barǵan saparymyzda ǵylymı, ǵaryshtyq tehnologııalarymen jáne basqa baǵyttaǵy zertteýlermen tanysyp, olardyń bul salada da kóshi uzap ketkenin kórdik.

Qytaı – «álemdik fabrıkaǵa» aınaldy. Úndistan – aqparat­tyq qyzmettiń álemdik keńsesi bolyp otyr. Álemdegi qoldan­baly baǵdarlamalardyń 80 pa­ıyzǵa jýyǵy tıesili. Bul elder sońǵy on jylda ǵalamat jyl­damdyqpen damyp keledi. Olardyń kúsh-qýaty – dástúrli qun­dylyqtardy saqtap qalýynda. Qytaı sııaqty álemniń birde-bir eli otyz jylda osyndaı ǵajaıyp qarqynmen damyǵan joq. Qytaı – kedeılikti jeńgen el. Búginde bul elde 600 mln orta tap ókili bar. Iаǵnı Batys áleminiń qaltaly tutynýshylaryna táýeldi emes. Osydan otyz jyl buryn Ortalyq Azııada táýelsiz memleketter qu­ryl­ǵanda bizge damý joly tek Batys modeli arqyly júze­ge asady dep úıretip kelgen-di. Bi­raq Qytaı men Úndistan Batys modelinsiz de ǵajap jetistik­terge qol jetkizýge bolatynyn dáleldedi.

Árıne, BRIKS elderiniń problemalary da jeterlik. Oǵan toqtalmaımyz. Barshaǵa belgili, bul – kedeılik, áleýmettik qysym t.b. qıyndyqtar. Bul – Bra­zılııa­da, Ońtústik Afrıka Res­pýb­lıkasynda, Úndistanda keń etek alǵan kúrdeli jaǵdaı. Degen­men BRIKS basqa elderge báribir tartymdy bola túsedi. Aıtalyq, on jyl buryn Indonezııa, Malaızııa, Nıgerııa sekildi musylmandary kóp elder uıymǵa enýi múmkin ekenin boljaǵan edik. Bul búginde iske asyp jatyr. BRIKS-tiń jalpy biriktirýshi sıpattamasyna toqtalaıyq. 2000-jyldardyń basynda olardyń bári de álemniń jedel damyǵan iri ekonomıkalary boldy. Bul tarapta Qytaı men Úndistan kóshbasshylyǵyn áli de saqtap keledi. Iri ekonomıkanyń qarqyndy damýy máselelerdi de tez sheshedi. Qytaı osy arqyly qordalanǵan talaı túıtkilin sheship aldy. О́mir súrý sapasyn arttyrý, teńgerimge qol jetkizý úshin qajetti tehnologııalyq progress udaıy ósip otyrdy. Sońǵy eki onjyldyqtan buryn olar syrtqy suranysqa táýeldi edi. Halyq kedeılenip, ishki suranystyń úlesi az boldy. On jyl buryn sapaly, joǵary tehnologııa­ly taýardy AQSh-qa, Eýropaǵa tasydy. Qytaıdyń búginde AQSh-pen, Eýroodaq elderimen saýda aınalymy jarty trln dollardy quraıdy. Bul – Reseıdiń IJО́-men teń úlken kórsetkish. Búginde jaǵdaı ózgerdi. BRIKS elderiniń halqy da sapaly jáne joǵary tehnologııaly taýardy satyp alatyn hálge jetti. Sondyqtan olar bul táýeldilikten aryldy. On jyl buryn BRIKS kóshbasshy elderi pozısııalaryn joǵaltady degen senim bolǵan, al jetpis jyl buryn tipten olarǵa esh el nazar aýdarmaǵan edi. Búginde BRIKS elderi qaıta gúldendi. Kóptegen sarapshy biraýyzdan aldaǵy on jylda BRIKS elderi álemde ekonomıkasy órlegen, joǵary tehnologııaǵa ıe kóshbasshy elderge aınalady dep otyr. Buryn bul tarapta ekonomıkany ǵana aıtatyn.

Birneshe jyl buryn Immanýıl Vallerstaın bastaǵan eýropalyq tanymal áleýmettanýshy ǵalym­dar «Kapıtalızmniń bola­shaǵy bar ma?» degen eńbeginde biraýyz­dan qa­zirgi qarjylyq kapıta­lızm­niń keleshegi joq degen uıǵarym­ǵa keldi. Biraq qaıda bara­myz, baǵytymyz qalaı? Búgin­de kóptegen kórnekti ǵalym gýmanıstik ıntegrasııa aıa­syn­daǵy álemge qadam basýymyz keregin quptaıdy. Sońǵy 30 jyl­daǵy álemdik tepe-teńdiktegi daǵda­rys, Batys­tyń toqyraýy men Shy­ǵys­tyń jandanýy, órke­nıetterdiń talas-tartysy jahandyq turaqty damýǵa múm­kindik bermeı tur.

2008-jyldary Úlken jetilik elderi Úlken jıyrmalyq elderine enetin Qytaı bastaǵan, Úndistan qostaǵan álemniń kóptegen damýshy eline daǵdarystan shyǵýǵa kómektesti. Jaǵdaı qalaı jyldam ózgeredi? Byltyr BRIKS-tiń IJО́-niń aýqymy (álemdik IJО́-niń 31,5 paıyzy) Úlken jetilik elderiniń IJО́-nen (álemdik IJО́-niń 30 paıyzyna jýyq) asyp tústi. On jyl buryn ǵana álemdik IJО́-degi úlesi boıynsha BRIKS elderi bar-joǵy 10 paıyzdy, Úlken jetilik 40 paıyzdy enshileıtin. Qazir Batys álemi ózderine tıimdi bolmaǵandyqtan proteksıonızm saıasatyna kóshti. Buryn olar jahandanýdy betke ustap erkin saýdany qoldaıtyn. Meniń oıymsha, endi Úlken jetilik elderi BUU arqyly Úlken jıyrmalyqtan shyǵýdy zańdastyrýdy oılastyrady. «Jıyrmalyq» formaty – HHI ǵasyrdaǵy álemdik úkimettiń izashary» degen Fransııa pre­zı­denti Nıkola Sarkozıdiń sózi bar. Úlken jetilik búginniń ózin­de BRIKS elderiniń qysymyn sezinip otyr.

«BRIKS-tiń negizgi ózegi – gýmanıstik órkenıet. Keńes kezinde biz kommýnızmge jetýdi armanda­dyq. Demokratııa, teń­dik, ádildik týymyz boldy. Qytaı men Úndistan sııaqty ekonomıkada ındýstrııalandyrýdy, aqparattandyrýdy tabys­ty júrgizgen kóshbasshy elderdiń qýaty men qadamyn nyq basýy – Batys joǵaltyp alǵan dástúrli qundylyqtardan aıyrylmaýynda. Sondyqtan álem elderi BRIKS konsensýsyna shoǵyrlanady. Máselen, 80-jyldary Vashıngton konsensýsy quryl­dy. Osy arqyly saý­da erkin­digi, jahandaný ózektiligi artty. Ol kezde bul AQSh pen Batys elderine óte tıimdi edi. Alaı­da sońǵy on jyldaǵy Vashıngton konsensýsynyń kóptegen elge sebilgen kúıretkish dáni qaýip tóndirdi. 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarystan soń Batys óz múddeleri úshin álemdik naryqty manıpýlıasııalaýǵa arnalǵan qar­jylyq spekýlıanttyq operasııalardy júrgizip keledi. Olardyń búkil óndiris oryndary Qytaı, Vetnam sekildi Shyǵys elderinde ornalasqan. Bul da olardy saqtaı almaıdy. Qazir AQSh aldaǵy jyldary óz ekonomıkasyn tereń resessııaǵa ákeletin banktik daǵdarysty bastan ótkerip jatyr. Ádil halyqaralyq saýdaǵa qol jetkizý de álemniń qýatty elderiniń mindeti sanalatyny belgili. Damýshy elder úshin eń mańyzdysy – azyq-túlik ónim­­deri baǵasynyń turaqtylyǵyn baq­y­­laý. Osy máseleler BRIKS elderi­niń aldymen sheshetin túıtkil­deri. Bul damýshy elderdi kóp qyzyqtyrady. Olar da BRIKS-pen birge bolýǵa bel baılaıdy. О́ıtkeni álemge ádil, úılesimdi jahandaný ózekti. AQSh qazir upaı Qytaıǵa aýa bastaǵan soń jahandanýdy tejep otyr. Iаǵnı búginde gegemondyǵyn saqtap qalýǵa bar kúshin salyp otyr. Sondyqtan BRIKS elderi ózge elderdiń ishki isine qol suqpaı, jum­saq kúsh – ekonomıkalyq jáne gý­ma­nıtarlyq jobalar arqyly us­tanymdaryn nyqtaı alady.

Búginde álemde 8 mlrd halyq­tyń ishinde 2,5 mlrd adam orta tapqa jatady. Olardyń 900 mln-y Batysta bolsa, qalǵany damýshy elderde turady. Iаǵnı suranysty qamtamasyz etetin orta tabysty adamdardyń áleýeti BRIKS-te jetkilikti. Qazir BRIKS el­derin­degi ekonomıkanyń damý or­ta­lyǵy Shyǵysqa aýdy. Qytaı men AQSh óndiristik kapıtaldyń jı­naqtalýy jaǵynan 2000-jyldary shamamen teń bolsa, 2010 jyly Qytaı 20 esege kóbeıtip, álemdi qamtamasyz ete alatyn deńgeıge jetti. Ejelgi Qytaı jibek, farfor, qaǵaz jáne t.b. ınnovasııa­lyq ónimderin Uly Jibek joly arqyly Batysqa qalaı tasymal­dasa, 2050 jylǵa qaraı qazirgi Qytaı da jańarǵan, jańǵyrǵan Jibek jolymen taýaryn, qyzmetin, jańa tehnologııa­laryn jetkizip, álemdi tolyq qam­tıdy. Ekonomıkalyq ósim­niń taǵy bir ózegi – demografııa men eńbek ónimdiligi. BRIK tujy­rym­damasynyń avtory Djım OʼNıl osylaı deıdi. Bul tur­ǵy­dan da BRIKS-tiń damý kele­shegi jarqyn. Tipti ǵylymı-zert­teý jáne tájirıbelik-konst­rýk­torlyq jumystardy jetildirý men IJО́ traektorııasy boıynsha 2050 jylǵa qaraı birqatar Batys­tyń avangard elderi keıin qalady, olardyń arasynda Japonııa men Ońtústik Koreıa da bar. Halyq ósimi uzaqmerzimdi josparlardy jasaýǵa, modeldeýdi júzege asyrýǵa úlken múmkindik beredi.

Qazaqstannyń da bul turǵy­daǵy áleýeti joǵary. Qazir qazaq elinde joǵary demografııalyq ósim baıqalady. Qýatty, bilim­di jas urpaq ósip keledi. Demo­grafııalyq dıvıdendti durys paıdalanyp, kadrlar daıarlap, jańa tehnologııalardy ıgerer bolsa, Qazaqstan Ortalyq Azııanyń alǵashqy jolbarysyna aınalady. Ońtústik-Shyǵys Azııanyń 7-8 paıyzdyq ósimimen damyǵan elderin «Azııa jolbarysy» dep ataıtyny belgili. Men de Qazaq eliniń Ortalyq Azııadan shyqqan alǵashqy jolbarys bolǵanyn qalaımyn. Jýyrda jarııalan­ǵan statıstıkalyq kórsetkishter Qazaqstanda týýdyń, demogra­fııalyq ósimniń artqanyn kórse­tedi. Sondyqtan halyq ósimi men tehnıkalyq damýdy modeldeý­ge bola­dy. Biz bul tarapta búginde dú­nıe júzine keńinen tanymal ári barlyǵy paıdalanyp júr­gen modeldeýlerdi engizdik. Jer bıosferasynyń adamdarǵa qyz­met kórsetý múmkindigi shekteýli. Sondyqtan ǵylymı esepteýler arqyly «qyzyl syzyqty» esep­teımiz. Buǵan BUU da nazar aýdaryp otyr. Bizdiń matema­tıkalyq modeldeýimizdiń durystyǵyn Qytaı men Úndistan halqynyń teńe­sýin boljaýymyzdan da baı­qaýǵa bolady. Osy eseppen qa­raǵanda, Qazaqstannyń kórset­kishi jaqsy deńgeıde», deıdi A.Aqaev.

Spıker Nobel syılyǵynyń laýreaty Djozef Stıglıstiń «Eger Amerıka úkimeti halyqtyń áleýmettik máselelerimen aınalyspasa, onda ekinshi sosıalıstik revolıýsııa 2017 jyly Vashıng­tonda bolady» degen sózin kel­tir­di. Amerıka qoǵamy da býyr­­qanǵan qoǵam. Áleýmettik aıyr­mashylyqtyń arasy jer men kókteı ósken saıyn olardyń nara­zylyǵy da kúsheıe berdi. Sondyqtan BRIKS áleýmettik ádildikti alǵa shyǵarady. Buǵan turaqty ekonomıkalyq ósim arqyly qol jetkizetinine senimdi. Bul rette BRIKS-tiń jańa damý bankiniń úlken mańyzǵa ıe bolýy da múmkin ekenin jetkizdi.

Dýman ANASh