Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine ıe bolǵanyna bıyl 34 jyl. Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń byltyrǵy málimetin eskersek, el turǵyndarynyń 80,1%-y memlekettik tildi biledi. Tek onyń 49,3%-y kúndelikti ómirde qoldanady. Zertteý nátıjesi ár úshinshi otandasymyz aqparatty qazaq jáne orys tilinde alatynyn kórsetken.
Sońǵy derekke súıensek, halyqtyń 69,03 paıyzy qazaqtar. Bul shamamen 20 mıllıonǵa jýyq azamattyń 13 mıllıonnan astamy degen sóz. Demek, búginde demografııalyq ahýal ózgergen tusta, til saıasatyna qatysty kózqarasty da ózgertetin ýaqyt keldi. Endigi jerde «Qazaq tiliniń tutynýshylary kimder?» degen suraqqa jaýap izdeýimiz kerek.
El tutqasyn ustaıtyn jańa sheneýnikterdiń shoǵyry – Prezıdenttik kadrlyq rezervi ekeni anyq. Bastamaǵa alǵash 2019 jyly 300 maman iriktelse, 2021 jyly qatary 50 jas mamanmen tolyqty. Búginde olardyń 75% memlekettik organdarǵa jáne kvazımemlekettik sektorlarǵa taǵaıyndalǵan. Bir aıta keterligi jastardyń basym bóligi – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri.
2021 jyly Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń sol kezdegi prezıdenti Aınur Kárbozova: «11 myńnan astam túlektiń 50%-dan astamy orta jáne joǵary deńgeıdegi jetekshi qyzmet atqarady. Iаǵnı túlekterdiń jartysynan kóbi – Qazaqstan ómirine janama nemese tikeleı áser etetin mańyzdy sheshim qabyldaıtyn basshylar. Myńnan astam túlek nemese 10%-y óz kásiporyndaryn ashqan. Iаǵnı olar shaǵyn jáne orta bıznesti ilgeriletýge belsendi qatysyp otyr. Jalpy, bul sandyq jáne sapalyq mysaldar, qarapaıym arıfmetıkany qoldanǵannyń ózinde, salynǵan qarajattyń aqtalatynyn jáne túlekterdiń barlyq ulttyq, respýblıkalyq jobaǵa qatysýy jobanyń tabysty bolǵanyn kórsetedi», degen edi.
Demek osy jastardyń qazaq tilinde erkin sóıleýi memlekettik tildiń mártebesin aıǵaqtaıdy. Al qoǵamdaǵy «Bolashaq» stıpendıattary men túlekteriniń belgili bir bóligi memlekettik tildi bilgenimen, ádette oryssha sóılesedi degen pikirdi eskersek, stıpendııaǵa irikteý kezindegi qazaq tilinen test deńgeıin kúsheıtý kerek. Osylaısha, qajettilik týǵyzý arqyly memlekettik til mártebesin óz deńgeıinde saqtaýǵa bolady. Suranysqa ıe tilde ǵana ata-analar óz balalaryn oqýǵa beredi. Adamdardy qajettilik qamshylasa, tilge jol ashylady.
Elimizde til saıasatyn damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl jospary talqylanyp jatyr. Tipti Memlekettik qyzmet isteri agenttigi byltyrdan bastap Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasyna joǵary oqýdan keıingi bilim alýshy úmitkerlerge memlekettik tildi orta deńgeıden (V1) tómen emes bilýi boıynsha sertıfıkattarynyń bolýy týraly talap engizilgen. Al bıyl Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervine irikteý kezinde memlekettik tildi bilý negizgi talap retinde bekitilgen. Buǵan ardager memlekettik qyzmetshi Serik Sapanov bylaısha salmaqty pikirin bildirdi.
– Tildi bilý birneshe satydan turady. Birinshi, túsiný. Ekinshi, sóıleı bilý. Úshinshi, oqyp-túıgenin aıta bilý. Tórtinshi, óz oıyńdy erkin jaza bilý. Biz qazir basqa ult ókilderiniń sóılegenine máz bolyp júrmiz. Memlekettik tildi bilý basqa ulttar úshin ǵana emes, orys tildi qazaq úshin de májbúrlikten týyndaıdy. 32 jyldan asty, endi biz qazaqtyń tildik turǵyda táýelsiz memleket bolǵanyn qalasaq, birinshi depýtattyqqa jáne memlekettik qyzmetshige úmitkerler qazaq tilin tolyq meńgerýi qajet. Tek túsinip sóılep qana qoımaı, oqyp-jaza bilýi mindetti bolý kerek, – dedi ol.
– Negizi bul jerde úlken kommýnıkasııalyq problemanyń shegi shyǵady. Bizdiń memlekettegi qazir bolyp jatqan kóptegen kommýnıkasııalyq daǵdarystyń, keıbir sıtýasııalardyń astarynda tildik problema jatqanyn moıyndaý qajet. Máselen, zaýyt, fabrıkalarda qazaqsha sóılemeıtin top-menedjerler bar. Olardyń kópshiligi óz deńgeıinde jumysshylar tilimen sóılese almaıdy. О́ıtkeni basshylyq oryssha, qatardaǵy qarapaıym jumysshylar qazaqsha sóıleıdi. Budan eki ortada kommýnıkasııalyq daǵdarys týyndap jatady. Basshylyq óziniń tilinde sóılemegen soń, jumysshylarda kishkene arazdyq, renjý paıda bolady. Osyndaı úlken kommýnıkasııalyq problema bary jasyryn emes. Sondaı-aq bul jerde tildik faktordyń bolýy kóptegen top-menedjerdi nemese memlekettik qyzmetkerdiń qazaq tilin bilmeýi basty problema ekenin, sheshýshi faktorlardyń biri ekenin moıyndaý kerek, – dedi jýrnalıst Jaınagúl Tólemis.
Jýrnalıst sóziniń jany bar. Sebebi memlekettik til memlekettik qyzmetshilerge zań júzinde mindettelmegen. Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń 2017 jylǵy 21 aqpandaǵy №40 buıryǵyna sáıkes memlekettik ákimshilik laýazymyna ornalasýǵa arnalǵan konkýrsty ótkizý qaǵıdasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tilin bilýge arnalǵan testileýden ótý úshin mán belgilenbeıdi» dep jazylǵan. Demek bul memlekettik qyzmetke ótý barysyndaǵy tapsyrylatyn testileýde qazaq tiliniń qajettiligi joq ekenin bildiredi. Biraq memlekettik qyzmetke ótken azamatqa «Úmitker Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili men zańnamalaryn bilýge arnalǵan testileýden sátti ótti» dep beriledi. Bul – taza memlekettik deńgeıdegi paradoks. Iаǵnı memlekettik qyzmetshi men halyq, jumys berýshi men qatardaǵy jumysshy arasynda kommýnıkasııalyq problema bar degen sóz.
– О́ıtkeni memlekettik qyzmetshiler kúndelikti halyqty qabyldaıdy, olarmen tildesedi. Al qazaq tilin bilmeıtinder olarmen qalaı sóılesedi? Sáıkesinshe, ózara dıalog bolmaǵannan keıin ortada úlken problema týyndaıdy. Sondyqtan qazaq tilin bazalyq deńgeıde emes, óte tereń deńgeıde bilý qajet. О́ıtkeni keıbir sózderdiń birneshe maǵynasy bolýy múmkin. Iаǵnı memlekettik qyzmetke azamattardy alarda tildik deńgeıi 0 ball emes, shyn máninde tildik deńgeıi kórinýi qajet. Sebebi halyqpen sóılesetin birinshi kezekte «A» nemese «B» korpýsyna ótetin azamattar. Iаǵnı qazaq tilin bilý úlken korporatıvti mádenıettiń úlgisine aınalýy qajet. Korporatıvti mádenıet degenimiz ne? Bul ujymnyń ózara dıalog ornata alýy, túsinisýi jáne ujymnyń qundylyqtaryn, basshylyqtyń mynaý qarapaıym jumysshylarǵa túsindire bilýi. Basshylyq oryssha sóılegendikten, ujymnyń qundylyqtaryn qatardaǵy azamattar túsinbeıdi. Saldarynan ol jerde taǵy da kıkiljińder bolyp jatady. Negizinde, tildi bilý ujymdyq mádenıettiń úlgisi bolýy qajet, – dedi J.Tólemis.
Qoǵam tarapynan memlekettik organdardyń qyzmet kórsetýine qatysty kóńil tolmaýshylyqtyń bary jasyryn emes. Iаǵnı kadrlyq áleýetke sapaly turǵydan ózgeris kerek. Memlekettik tildi damytýda, halyqtyń qazaq tilin erkin jáne tegin meńgerýine barlyq jaǵdaı jasalǵandaı kórinedi. Bıýdjetten bólinetin mıllıardtar solaı degizbeı qoımaıdy. Kezinde mekemelerde qazaq tilin úıretý kabınetteri ashylyp, eldiń bári til úırenýge kirisken-di. Odan nátıjesi shyqpady ma, áıteýir keıin álgi kabınetter ushty-kúıli joǵaldy. Endeshe, memlekettik qyzmetkerge memlekettik tildi úıretý úshin ne istegen durys?
Negizinde memlekettik til máselesiniń bir sheshimi saıası erik-jigerde jatyr. Eger bılikte memlekettik tildi jaqsy qarqynmen damytamyz degen shyn nıet bolsa, bir ǵana zańnyń ózi de jetkilikti. Al memlekettik qyzmetke 30 jyl ǵumyryn arnaǵan Serik Sapanov Ata zańǵa ózgerister engizilýi kerek deıdi.
– Konstıtýsııanyń 7-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtaryn alyp tastaýdy depýtattar talqylaýyna usynamyn. Sebep BUU-nyń erejesinde jergilikti memleket qurýshy ult el halqynyń 2\3-nen, ıaǵnı 66 paıyzynan assa, ol bir ultty (monoultty) memleket bolyp esepteledi. Barlyq elde de basqa ulystan otandastary jetkilikti. Biraq olar jergilikti memleket qurýshy ultpen artyqshylyqqa talaspaıdy, talassa azamattyqtan aıyrylýy múmkin. Talas maqsat, talapty zańmen aıqyndamaýdan týyndaıdy. Muny Ata zańmen aıqyndaý biz sııaqty orys otarynan shyqqan elderge asa mańyzdy. О́ıtkeni osynyń kesirinen biz áli memleket negizin aıqyndamaı keıbir jerlesterimizdiń aýa jaıylýyna jol ashyp otyrmyz, – dedi ardager.
Bul tájirıbeni Qyrǵyzstan men О́zbekstan elderi júzege asyrýǵa kiristi. Olar memlekettik qyzmetshilerge memlekettik tildi mindettep úlgerdi. Biz de osyǵan kelýimiz kerek. Eger bilimdi, kókiregi oıaý, eńbekqor jastar – elimizdiń turaqty damýynyń basty ındıkatory desek, bul salaǵa irikteletin jas qyzmetkerlerge memlekettik tildi joǵary deńgeıde bilýin mindetteý qajet.