Qarjyǵa adaldyq qajet

Elimizdiń syrtqy tabysy kóp emes. Ekonomıkanyń «Golland aýrýynan» shyǵa alatyn shegi áli kórinbeıdi. Sondyqtan bar úmit qarjygerlerdiń az aqshany únemdep berekeli jumys atqarýyna baryp tireledi.

Memleket basshysy 2022 jyly 1 qyrkúıekte halyqqa arnaǵan Joldaýynda: «Biz kórpege qaraı kósilý qajet ekenin umytpaýymyz kerek. Bıýdjet saıasatyna reforma jasalady. Aqyrǵy nátıjeni dóp basýymyz kerek. Bıýdjet kodeksinde shekti normatıvter bekitiledi. Ony bıýdjetti josparlaý jáne oryndaý kezinde mindetti túrde ustaný qajet. Bıýdjet úderisterin barynsha jeńildetý qajet. Memlekettik organdardyń ıgerilmegen qarajatty kelesi jylǵa qaldyrýyna múmkindik berý kerek. Sol arqyly olar aqshany bıýdjetke qaıtarýdyń tıimsiz tártibinen qutylady. Sonymen birge, bıýdjetke qatysty táýekel­der­di basqarý júıesin iske qosý kerek. Biz salyq túsimin óńirlerdiń ózine bere bastadyq… aıtylǵan máselelerdi tıimdi júzege asyrý úshin jańa Bıýdjet kodeksin qabyldaý qajet» dep aıtty.

Máseleniń joǵarydan aıtylýy jetki­lik­ti bolǵanymen, oryndaýshylyq aqsap tur. El qaza­nyna quıylatyn qarjynyń basym bóligi ár azamattyń, ár mekemeniń memleket mindetteıtin tólemi men salyǵynan quralady. Qazanǵa jınalǵan qarjynyń ádil bólinbeýi, kózdegen maqsatqa tıimdi jáne ýaqtyly jumsalýy qoǵamdaǵy úlken máseleniń biri.

Zań aıasynda tıisti jumystar múmkin­diginshe oryndalyp jatyr.

Biraq júıeniń ár basqarý deńgeıindegi qazannyń qulaǵyn ustaǵandardyń kásibı jumys atqarýyna salyq tóleýshiler tarapynan suraq kóp. Onyń ishinde kópshilikti birinshi kezekte, kúnkóris úshin tutynatyn taýarlar nege toqtaýsyz qymbattaı be­re­di, bıýdjet qarjysyn súlikteı soryp ba­ǵany negizsiz ósirip otyrǵan ortadaǵy deldaldardyń sany nege azaımaıdy degen máseleler kóp mazalaıdy.

Memleket qarjysyn jumsaýdy retteı­tin Bıýdjettik kodekstiń jyrtyq jerleri kóp ekeni anyq. Jyrtyqty qansha ret jamasa da nátıje bermeıdi. О́ıtkeni bıýdjettiń oryndalýy barysynda túıtkildi máseleler qatary azaıatyn emes, jyl saıyn qaıtalana beredi. Osyndaı jyrtyq jerlerdi ańdyp otyrǵan jemqorlar kemshilikterdi tıimdi paıdalanyp otyr.

Ásirese, basshy kadrlar jıi aýysqan kezde júıeniń ádil sheshimder qabyldaý tetikteri úńireıip qalatyny – bólek áńgime. Jańa basshylyq áli de tolyq oryn­dal­maǵan, belgilengen mejesine jetpegen qarjylyq jobalardyń oryndalý barysyna baǵa bermeı, qorytyndy jasamaı jańa jobalardy bastap ketýge beıil turady.

Mundaıda qoldanystaǵy mańyzdy qar­jy­landyrý jobalarynyń qadaǵalanýy toqtap nemese iske asyrý qarqyny tómendep, nátıjege qol jetkizilmeı máresine jetý qaýpi kúsheıedi.

Birizdilik úzilgen kezde bereke joǵalady, qarjylandyrý úderisi toqtaıdy, qarjyny kútip otyrǵan obektilerde de jumys irki­lip qalady, al únsiz bos qalǵan keńistikte zańsyz, túsiniksiz jaǵdaılar oryn alady.

Naqty otandyq taýar óndirýshilerdiń mańdaı terimen kelgen qarjy bolmaǵan soń, shıkizat satyp, ońaı jolmen kelgen qarjynyń elge de bılikke de qadiri men berekesi bolmaıdy. Ońaı jolmen kelgen qarjy ońaı shyǵatyn jol izdeıdi. Shıkizatty jappaı eksportqa shyǵarǵanda ekonomıkaǵa valıýta aǵyl-tegil quıylady. Al naryqtaǵy baǵa ósip, ulttyq valıýta nyǵaıyp, ekonomıkanyń birtindep qymbattaı bastaýy, onyń básekege qabi­le­ti­niń tómendeýi shendilerdi eshqashan oılandyrmaıdy.

Qarjynyń tabys bóligi tapshylyq jaǵdaıynda bolǵan kezde, onyń shyǵys bóligin oılanbaı oısyrata jumsaý da aqylǵa syımaıtyn jaǵdaı. Al daǵdarysty jeleý etip bekitilgen bıýdjetten birinshi kezekte qalyń kópshiliktiń áleýmettik tólemderin qysqartý úrdisine mundaıda zańmen tyıym salý qajet. Kerisinshe, kásibı deńgeıi jetkilikti Úkimet qashan da tabys kózderin ósiretin tıisti sharalardy júzege asyrýǵa mindetti.

Tipti zańdy jolmen bólingen qar­jy­nyń ózi ýaqtyly ıgerilmeı ortada qańǵyp júrýi (quqyqtyq normalarmen shuǵyl retteý úshin ıkemge kónbeýi, bıýrokratııalyq kedergilerge soqtyǵýy) kezdeısoq emes. Esep-shottarda qarjynyń turaqtaýynyń ósim qyzyǵyn kórýge bankter de múddeli. Bul – qarjygerlerdiń josparlaý men ıgerý úderisterinde únemi jiberip otyratyn úlken olqylyqtary men qatelikteri.

Kóp mekemede belgilengen maqsatqa sáıkes kelmese de zańnyń rettelmegen jerinen negizsiz ótip ketken bıýdjettik qarjy úshin quqyqtyq jaýapkershilik qalyptaspaǵan. Zań normalaryna qaıshy kelmese boldy, qajet bolǵan jaǵdaıda aqshany ózge jobanyń maqsatyna jumsaýǵa bolady degen túsinik mekemelerde bar. Bul jerde belgilengen tártippen qurylǵan, oǵan qoǵam ókilderi de kiretin, aqyldastar alqasynyń sheshimi qajet ekenin aıtý kerek. Qarjynyń durys jumsalýyn tekserýshilerdiń esebi basshyǵa baıandalady, al onyń qorytyndylary boıynsha aqylǵa qonymsyz sheshimder anyqtalsa, tártiptik jaýapkershilikke tartý kerek.

О́kinishke qaraı, qarjylandyrý barysynda ashyqtyq pen azamattardyń qatysýy sııaqty eń basty qaǵıdattar bıýdjettik júıede belgilenbegen, sol sebepti basqa qaǵıdattardyń da qoldanylý múmkindikteri shekteýli.

Sonymen, qarjy jumsalýyn retteýshi zańnamalarda jumysqa qajetti normalar bolmaǵan jaǵdaıda tek qaǵıdattarǵa da súıenip bereke degen uǵymdy basshylyqqa alýdy da maqsatqa saı dep paıymdaýǵa bolady.

Adaldyq – jemqorlyqqa qarsy vaksına, onyń dánimen qazir kez kelgen mekemeni derttiń aldyn alyp egýge bolar edi. Adaldyq – jeke tulǵanyń sana-sezimine, ar-ujdanyna qaıshy kelmeıtin, halyqtyń maqsat-múddesin kózdeıtin, tarıhı shyndyqpen, progresspen ushtasyp jatatyn is-áreketter.

Búgingi kúni qarjyny taratýdy belgileý úderisi jemqorlyqqa qarsy turýǵa tym álsiz. Sondyqtan da qarjy qazanynyń qulaǵyn boıynda adaldyq degen taza nıeti men baǵaly qasıeti bar qarjygerlerge senip tapsyrý mańyzdy. Qarjy bólingen kúnnen bastap ıgerilgenge deıin ony adaldyq uǵymy qadaǵalasa aqshany maqsattan tys jumsaý kúrt azaıatyny anyq.

Qarjyny qalyptastyrý men jumsaý týraly aqparattyń jetkilikti ashyq bolmaýy júıeli máselege jatady jáne memleket qarjysyn basqarýda jemqorlyq qaýpin kúsheıtedi.

Qarjyny josparlaý júıesi men ıgerý arasyndaǵy jetkilikti ózara baı­lanystyń bolmaýy taǵy bir úlken máse­le. Kóp jaǵ­daıda bıýdjettik tapsyrys qazannyń qula­ǵyn ustaýshylarmen enshi­leri birge bir kógenge baılanǵan adam­dardyń yqpalymen artyq baǵa qoıylǵan usynystardyń negizinde negizsiz qalyp­ta­sady.

Qarjyny tıimsiz josparlaý ekono­mıkalyq shyǵyndarǵa, múmkindikterdi qoldan jiberip alýǵa jáne qarjyny ıgerý kezinde jymqyrý úshin qolaıly bir másele ol memlekettik qarjylandyrýdyń bıznes-úderisterin avtomattandyrýdaǵy kemshilikter men olqylyqtarǵa baılanys­ty.

Memlekettik satyp alý úderisi de qarjy qazanynyń berekesin ketirip tur. Tenderler júrgizýdegi kemshilikter týraly, bólingen qarjynyń nátıjege qol jetkizbeýi týraly syn pikirlerdiń qoǵamda aıtylýy az emes. Bólingen qarjy tıimdi jumsalsyn desek, tenderdi memlekettik organnyń tıisti jaýapty qurylymynyń qyzmetkerleri tikeleı ózderi basynan aıaǵyna deıin qatysyp uıymdastyryp, tapsyrylǵan jumystardyń naqty oryndalýyn ózderi baqylaǵany durys. Áıtpese, baǵynystaǵy mekemege senip tapsyrylǵan tenderdiń uıymdastyrylýynda, qadaǵalanýynda, nátıjege qol jetkizilýinde esh bereke bolmaıdy.

2016 jyly Úkimet «Ashyq bıýdjetter portaly» elektrondy tuǵyrnamasyn iske qosty. Bul bıýdjettik úderiske aza­mat­tar­dyń qatysýy arqyly bıýdjet qara­jatyn qalyptastyrý jáne bólý ashyq­ty­ǵyn qamtamasyz etýdi júzege asyrady delingen. Portaldyń tujyrymdamasyna senetin bolsaq, azamattardyń bıýdjettik qarajattyń jumsalýyn qoǵamdyq baqylaý arqyly belsendi azamattyq ustanymyn damytýǵa múmkindik týǵyzady. Sondaı-aq «Aqparatqa qol jetkizý» Zańynyń 17 babynyń 3 tarmaǵyna sáıkes, bıýdjettik baǵdarlamalardyń jobalaryn jáne bıýdjettik baǵdarlamalardy iske asyrý týraly esepterge jarııa talqylaý júr­gi­zi­le­di.

Áıtse de, júıege «Halyq qatysatyn bıýdjet» jobasynyń engizilýi arqyly tur­ǵyn-úı sharýashylyqtary 10%-ǵa de­ıin­gi shyǵyndaryn turǵyndardyń qa­ty­sýymen qalyptastyra alady dep kú­ti­lýde. Bul jobany óńirlerge, aýdandar men aýyldarǵa deıin engizý jumystary tym baıaý júrip jatyr. Innovasııalyq ba­ǵyt­­taǵy bul jumystardy meılinshe jan­­dandyrý kerek. Ashyq bıýdjetterdiń ın­terak­tıvtik kartasyn iske qosý arqyly ár eldi mekenniń turǵyndary qarjynyń ádil bólinýi men adal ıgerilýi bóliginde ke­ńeıtilgen aqparatty qolaıly formatta alatyn bolady.

Nátıjesinde, ár azamat bıýdjet qara­ja­­tynyń qaıda jáne qalaı jumsalyp jatqanyn naqty kórip usynystar engize alady. Eger atqarylǵan jumystar men bólingen qarjynyń arasynda alshaqtyq bolǵan jaǵdaıda tıisti organdarǵa (mysaly, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttikke) telefon soǵady nemese osy saıtqa habarlama qaldyrady.

Bul qııaldy shyndyqqa aınaldyrý úshin búginde seń qozǵaldy. Ákimshilik kedergiler shegindi, ázirlenip jatqan jańa Bıýdjettik kodekstiń normalarymen sáıkestendirip jobany júzege asyrý jumystary júrip jatyr.

Aldymyzda kútip tur­ǵan qarjy sala­syndaǵy mundaı tú­be­geıli serpilis makro­eko­nomıkalyq kór­set­kish­te­rimizdiń alǵa jyljýyna serpin beredi dep, sondaı-aq ol óz kezeginde jalpy ishki ónimniń ósýine ár azamatymyzdyń ortasha tabysynyń ıkemdiligi men sezimtaldyǵy ındeksin jaqsartady dep úmit artamyz. Tek qarjy qazanymyzǵa bereke berip, qarjygerler «adaldyq alańymen» nyq basyp júrse degen ıgi tilegimiz bar. Ádiletti Qazaqstannyń qarjygerleri kúndelikti jumysynda osy bir bereke men adaldyq kıeli sózderiniń mazmunyna bas ıip, kıeli qyzmetin ádil atqarsa elimizdiń bolashaǵy jarqyraı túser edi.

Mútalap ÁBSATTAROV,

tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent