AES-tiń aınalaǵa áseri qandaı?

Memleket basshysy halyqqa arnalǵan Joldaýynda atom ener­getıkasynyń mańyz­dy­lyǵyn kásibı túrde túsindirý qajettiligi týraly tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan oraı «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» kompanııasy elimizde atom energetıkasyn damytý, AES qurylysy jobasyn júzege asyrý boıynsha halyq arasynda aqparattyq-aǵartýshylyq túsindirý jumystaryn durys júrgizý nátıjesinde búgingi tańda el ishinde atom energetıkasynyń mańyzdylyǵy men qajettiligin qoldaýshylar qatary ulǵaıyp keledi.

Bul rette AES qurylys jobasyna qa­tys­ty qoǵamdy alańdatyp otyrǵan qor­sha­ǵan orta máselesine baılanys­ty jaqynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetinde «Samuryq-Qazyna» AQ-nyń enshiles kásiporny «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS-nyń uıym­das­tyrýymen «AES-tiń ekologııaǵa jáne adam densaýlyǵyna áseri qandaı?» taqy­ry­bynda respýblıkalyq deńgeıde dóńgelek ús­tel ótti.

Is-sharaǵa Energetıka mınıstrligi men Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­li­giniń ókilderi, Astana qalasy boıynsha Eko­logııa departamentiniń memlekettik eko­logııalyq baqylaý basqarmasynyń basshysy Jansaıa Ahmetova, «Zelenyı most» JShS dırektory Vıtalıı Kýzın, «Green Sustainability Institute and Partnerships» JShS dırektory Rýslan Mýratov, «Qazaqstan Aza­mat­tyq alıansy­nyń» prezıdenti Baný Nurǵazıeva, «Qazaqstandyq atom elektr stanssalary» JShS Atom energetıkasy basqarmasynyń jetek­shi ınjeneri Qumar Áýsenov jáne taǵy basqa mamandar qaty­syp, atom energe­tıka­synyń qorshaǵan or­ta­ǵa áseri, onyń ar­tyq­shylyqtary men AES qu­rylysynyń jobasy aıasynda talqy­laý ótti.

Energetıka mınıstrliginiń Atom energetıkasy jáne óner­kásip departamenti dı­rek­tory­nyń orynbasary Gúlmıra Mur­sa­lo­va: «Ázirshe, boljammen eki reaktory bar 1 AES-ti bir orynǵa ornalastyrýdy ǵana qa­ras­tyryp otyrmyz. Reaktor kóp bolǵan sa­ıyn qurylystyń jalpy quny da arzanyraq bolady. Al AES qurylysynda birinshi blok barlyq ýaqytta da ekinshisine qaraǵanda qymbatqa túsedi. О́ıtkeni ekinshi bloktyń qurylysy kezinde tájirıbe de, jobalyq-smetalyq qujattama da, daıyn alań da, qandaı da bir ınfraqurylym da bolady», dedi.

Onyń aıtýynsha, AES quny ınfra­qu­rylymyn keńeıtý, jer silkinisine qaýip­siz­digin kúsheıtý syndy kóptegen faktorǵa baılanysty aýytqyp turady.

«Qazaqstan atom elektr stansııalary» JShS Atom energetıkasy basqarmasynyń jetekshi ınjeneri Qumar Áýsenov: «Atom elektr stansasyn jobalaýmen aınalysyp jatqanymyzǵa 5 jyl boldy. Munyń bári elektr energııasynyń tapshylyǵyna baılanysty. Biz kóptegen jobany qarastyrdyq, ólshem sharttaryn ázirlep, baǵalaý júrgizdik. 2019 jyly 9 kompanııaǵa suranys jibergen edik. Olardyń ishinde amerıkalyq, reseılik, koreılik jáne qytaılyq 5 kompanııa jaýap berdi. Bul 4 eldiń tehnologııasy shamamen birdeı, uqsas ári qaýipsiz», deıdi. Sonymen qatar ol qazirdiń ózinde tapshylyq shyrqaý shegine jetip qaldy. Búginde 1 gıgavattqa deıin energııa tapshylyǵy bar. AES qana bazalyq senimdi energııa bere alady. Árıne, jylý stansasy da bar. Biraq olar kómirtegin bóledi. Balqash mańyna AES salynǵanda kól sýynyń 3 pa­ıyzy ǵana býlanady. Prezıdent 2060 jylǵa qaraı kómirteksiz energetıkaǵa, ıaǵnı atom elektr stansasy men jańartylatyn energııa kózderine kóshýge tapsyrma bergen bolatyn.

Jańaratyn energııa kózderi óte jaqsy. Biraq olarǵa barlyq ýaqytta jaǵdaı bola bermeıdi. Elimizde biz oılaǵandaı jel jıi soqpaıdy, al túnde kún sáýlesi bolmaıdy. Sondyqtan halyqqa jáne zaýyttarǵa ener­gııa berý úshin bizge AES kerek. Onyń shyǵa­ryn­dy­lary óte tómen.

«Biz qaýipti shyǵaryndylarǵa qatysty máseleni pysyqtap jatyrmyz. Mamandar Iаdrolyq teh­nologııa qaýipsizdigi ǵylymı-teh­nıkalyq ortalyǵynda bir­neshe jyldan beri shyǵa­ryn­dylar máselesimen aınalysyp keledi. Ony sheshýge bolady dep oılaımyn. Eger stansa salar bolsaq, kóldiń mol kólemimen salystyrǵanda sý óte az ketedi. Biz bul sýdy týrbına kondensatorlaryn salqyndatý úshin ǵana alamyz. Máselen, 200 tekshe metr sý alsaq, ol únemi júıede bolady. Al qalǵan sý energetıkalyq jabdyqtardy salqyndatý úshin qajet», dedi Q.Áýsenov.

Halyqty tolǵandyryp júr­gen suraqtar­dyń biri – qaýip­sizdik máselesine kelsek, «Qa­zaq­stan atom elektr stansııalary» JShS Atom energetıkasy bóliminiń ınjeneri Asýan Sııabekov: «Búgingi kúni álemde 430-ǵa jýyq AES jumys istep tur. Ári AES-terdiń jańa býyny shyǵyp jatyr. Sol sebepti elimiz tek qana jańa býyndy 3+ reaktorlaryn qarastyrady. Onyń ekologııaǵa da áseri az», deıdi.

Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Qor­sha­­ǵan ortany basqarý jáne ınjınırıng ka­fed­rasynyń meń­ge­rýshisi Raıhan Beı­se­no­va: «Ár balama energııa kóziniń paıdaly jáne zııandy jaqtary bar. Sonyń zııany azyn qarastyrý kerekpiz. О́zimizde shıkizat bol­ǵan­dyqtan, atom elektr stansasy bizge qo­laıly energııa kózi dep aıtýǵa bolady», dedi.

Sonymen álemdik aqparatqa kóz júgirt­sek, Fransııa jalpy tutynatyn energııa­synyń 80 paıyzǵa jýyǵyn AES-ten alyp otyr. AQSh-tyń energobalansynda 80-jyldary AES úlesi 20 paıyz bolǵan, odan keıin birde-bir AES, reaktorlar salynbaǵan. Túgelge jýyǵy 80-jyldarǵa deıingi salynǵany, biraq áli kúnge deıin AES bóletin energııa memleket balansynda 20 paıyz qajettilikti jaýyp otyr eken.

«Elý jylda – el jańa» degendeı, atom elektr stansasy da sol sııaqty. Qazirgi barlyq damý vektory qaýipsizdik, ekolo­gııa­­lyq jáne tehnologııalyq baǵytqa negiz­del­gen.

Mamandardyń pikirinshe, AES qury­ly­syn júrgizýde bir memleket jeke dara sheshim qabyldaı almaıdy. Halyqaralyq uıymdar bar, onyń ishinde AEHA, álemdegi AES-ke qyzmet kórsetýshi operatorlar, halyqaralyq deńgeıdegi AES qurylysyna ári jumysyna qoıylatyn standarttar men talaptar bar.

Sonymen tobyqtaı sózdi tú­ıin­deı kele, AES-ke qatysty máseleniń bári bolashaqta energııa kóziniń tapshylyǵyn sezinbeý kerek­­ti­ginen týyndap otyrǵan jaıt. Árıne, elektr energııasy kerek jáne ol Parıj kelisimine sáıkes «jasyl energııa» bolýǵa tıis. Jel men kún turaqty baza­lyq generasııa bola almaıdy. Sondyqtan AES qurylysy jobasyn qoldaýymyz asa qajet.