Álemdik ekonomıkany búge-shigesine deıin zerttep-zerdelep júrgen «Korn Ferry» halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasy álemde bilikti mamandardyń jetispeýshiligi 2030 jylǵa qaraı qatty bilinip, bul salanyń damýyna barynsha bóget bolady dep boljam jasapty. Onda qarjylyq qyzmetter sektoryna kadr tapshylyǵy 10,7 mln adamdy qurasa, ekonomıkalyq shyǵyndar jyl saıyn 1,3 trln dollardan asatyn kórinedi. Osylaısha, maman tapshylyǵyna urynatyn barlyq salada tehnologııanyń damýy tejelip, kadr tapshylyǵy 4,3 mln adamǵa jetedi-mys. Sonyń nátıjesinde, 2030 jylǵa qaraı jyl saıyn 1 103,25 mlrd dollar kólemindegi paıdany joǵaltady ekenbiz. О́ndiris salasy boıynsha eńbek naryǵyndaǵy suranys usynystan 7,9 mln adamǵa asyp ketedi eken. Bul – álemdik deńgeıde atalyp otyrǵan kórsetkish.
Al elimizde joǵary jáne orta arnaýly bilimi bar bilikti mamandar tapshylyǵy ásirese, elektr energetıkasy salasynda aıryqsha sezilip otyr. Elektr jáne jylý energııasyn óndirý sektory joǵary bilikti mamandardy qajet etetin erekshe sala bolǵandyqtan, munda tómengi laýazymnyń ózine arnaıy bilim men biliktilik asa mańyzdy ról atqarady. Iri kásiporyndardan bastap turmystyq qyzmet kórsetý oryndaryna sheıin elektr energetıgi mamandaryna suranys únemi joǵary. Jaýapkershilik pen qaýiptiliktiń joǵary deńgeıine qosa, jalaqysynyń azdyǵy taǵy bar, osy negizden kelgende bul salada bilim alyp, jumys isteýge bel býǵandar qatary jyldan-jylǵa kemip barady. Keıingi kezderi atalmysh salada jas kadrlar sany aıtarlyqtaı azaıǵanyn ańǵarýǵa bolady. Esesine jasy ulǵaıǵan mamandar sany artyp otyr. Jekelegen kásiporyndar bul saladaǵy jumys kúshiniń jetkiliksizdigi 15%-ǵa, al keı jaǵdaıda 20%-ǵa jetip otyrǵandyǵyn alǵa tartady.
Osy rette «Qazaqstan elektr energetıka qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń uıymdastyrýymen Ǵumarbek Daýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetinde «Jańa mindetter jaǵdaıynda energetıka salasy úshin kadrlar daıarlaý» taqyrybynda ótken basqosýda biraz máseleler talqylandy.
Jıyndy ashqan atalǵan qaýymdastyqtyń basshysy, ári forým moderatory Talǵat Temirhanov: «Memleket basshysy óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýynyń birinde elge tehnıkalyq bilimdi mamandar qajet ekendigin atap ótken bolatyn. Jańartylatyn energııa kózderin qosa alǵanda energetıka sektoryn damytyp jáne biliktiligi joǵary mamandarmen tolyqtyrýda sapaly kadrlardy daıarlaý máselesi energetıka salasy úshin asa mańyzdy. Sol sebepti joǵary oqý oryndary men energetıka salasynyń kásiporyndary arasynda tyǵyz yntymaqtastyq qajet dep esepteımin», dep sózin bastaǵan bolatyn.
Atalǵan bilim ordasynyń rektory Murat Syzdyqov: «Mamandandyrylǵan joǵary oqý oryndarynda elimizdiń elektr energetıkasy úshin bilikti kadrlardy daıarlaý mańyzdy. Isker seriktestiktermen jáne jetekshi sheteldik ýnıversıtettermen birlese otyryp, bilim berý baǵdarlamasyn jetildirý qajet. Joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylyq quramyn, energetıkany, jasyl tehnologııalardy jáne jańartylatyn energııa kózderin damytý máseleleri boıynsha óńirlik ári respýblıkalyq saraptaý komıssııasynyń jumysyna belsendi qatysýǵa shaqyramyn», dedi.
Odan keıin sóz alǵan Almaty memlekettik energetıka jáne elektrondy tehnologııalar kolledjiniń dırektory Tóleýǵalı Taıtóleevtiń «Kolledj – Ýnıversıtet – Kásiporyn» yntymaqtastyǵy traektorııasyn, «Jas maman» jobasy aıasynda óńirlik quzyrettilik ortalyǵy arqyly oqý úderisin uıymdastyrý men elektr energetıkasynyń salasyna kadrlardy daıarlaý jónindegi baıandamasy qatysýshylarǵa oı salǵany bar.
Osy ýnıversıtettiń «Elektr energetıkalyq júıeler» kafedrasynyń professory Ertýǵan Úmbetqulov kópshilikti elektr energetıka salasyna arnalǵan joǵary oqý orny baǵalaý kórsetkishiniń damý erekshelikterimen tanystyrdy. Ol óz baıandamasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Joǵary bilimdi damytý ulttyq ortalyǵynyń qoldanystaǵy baǵalaý kórsetkishin ázirleýde jańa ári ınnovasııalyq jańartý boıynsha usynystaryn bildirdi. Aıtylǵan jaıtqa baılanysty energetıka salasynyń biliktilik sheńberindegi talaptar men kásibı standarttardy, «Jańa kásipter atlasynan» quzyretterdi esepke alýǵa erekshe nazar aýdarylý qajettigin jetkizdi. Ol sonymen qatar «Dástúrli energetıkalyq jabdyqtardy jańǵyrtý jónindegi ınjener» jańa kásipke negizdelgen baǵalaý kórsetkishin ázirleý, modernızasııanyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, dástúrli jylý elektr stansasynyń negizgi jabdyqtaryn, sonyń ishinde elektr jelileriniń kópshiligi 40 jyldan joǵary paıdalanyp, onyń 50%-dan astamy tozyǵy jetken tehnologııalyq qural-jabdyqtardyń qys mezgilinde apattyq jaǵdaılardyń oryn alýyna sebep bolatyndyǵyn aıtyp ótti.
«Samuryq-Energo» AQ óndiris jáne aktıvterdi basqarý jónindegi atqarýshy dırektory Rýslan Turǵambaev Almatydaǵy JEO-2 jáne basqa da jylý elektr stansalaryn qaıta qurý men damytýda elimizdiń ońtústik aımaǵynda qýattylyǵy 1200 MVt jańa JEO salý josparlaryn jan-jaqty baıandap, qatysýshylardyń suraqtaryna jaýap berdi. Sonyń ishinde «Jylýenergetıka» MK grantynyń kúrt tómendeýi, JEO mamandaryn daıarlaýǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilmeı otyrǵandyǵyn, eńbekaqynyń tómendigi men ózektiligi bar qazandyqtarda jáne týrbınalyq sehtarda kadrlardyń turaqsyzdyǵy ári eńbek jaǵdaıynyń máselesin kóterdi. Qys mezgilinde qazandyqtar men jylý elektr stansalarynyń jappaı apatqa ushyraýynyń bir sebebi – sýdy daıyndaý jáne tazartýdaǵy mamandarǵa kóńil bólinbeıtindiginen dep te aıtyldy.
Energetıka salasynyń kásipkerlik sýbektilerin qoldaý aıasynda kadrlardy daıarlaýdyń erekshelikteri týraly «Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq departamentiniń dırektory Jaqyp Haırýshev atap ótti. Bul rette ol sońǵy jyldary elektr energetıkasy salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy 2 ese tómendegenine taldaý jasap, atalǵan salada kadrlarǵa qatysty kúrdeli jaǵdaı qalyptasqanyn, mamandar óńirlerden ketip, turǵylyqty jerin aýystyratyndyǵyn, jalaqysy joǵary basqa salada jumys isteıtindigin jáne JOO túlekteri eńbekaqynyń azdyǵynan elektr energetıkasyna jumysqa turǵysy kelmeıtindigine de basa nazar aýdardy. Árıne, oǵan qulaq túrer jan bolsa...
«Alageum Electric» kompanııalar tobynyń basqarma tóraǵasy Nurjan Stvaev kompanııanyń strategııalyq seriktestigi sanalatyn geografııalyq aýmaqty alyp jatqan Kentaý, Shymkent, Almaty, Túrkistan, Aqtaý, Qyzylorda, Oral, Petropavl jáne Bishkek qalalarynyń birqatarynda elektr energetıkasynyń ónerkásiptik kásiporyndary ashylyp, orta kásiptik oqytýdyń dýaldy júıesi jolǵa qoıylǵandyǵyn, Almaty, Shymkent, Oral, Petropavl jáne Kentaý qalasynda kásibı kolledjderde jas mamandardyń áleýmettik máseleler jaǵy sátimen sheshilip jatqanyn, sonyń nátıjesinde óz kolledjderin bitirgen túlekterdiń 70%-y «Alageum Electric» kompanııalar tobynyń kásiporyndaryna jumysqa ornalastyrýdan habardar ekenin aıtty. Ol sonymen qatar materıaldyq jáne áleýmettik shekteýlerge baılanysty mamandandyrylǵan joǵary oqý oryndarynyń túlekteri óńirlerge umtylmaıdy, sondyqtan kompanııa AEjBÝ jáne QazUTÝ óz kásiporyndary úshin kadrlar daıarlaýda bilim jáne ǵylymı qyzmet salasynda birlesken yntymaqtastyqty usyndy.
Jylý energetıkasyndaǵy kadr máselesine AEjBÝ «Jylý elektr stansııalary» bóliminiń basshysy Andreı Kıbarın: «Energetıka salasy jyl saıynǵy 1200-1300 deńgeıinde joǵary bilimi bar jylý energetıkasy mamandaryna qajettilikti sezinedi. Qazirgi ýaqytta elimizdiń jylý-energetıka salasy apatty jaǵdaıda tur, bul tek JES jáne jylý jelileri jabdyqtarynyń tozýyna ǵana emes, sonymen qatar kadrlardyń tapshylyǵy men biliksizdigine de qatysty. Osy sebepten jylý jelilerindegi apattar men energetıkalyq jabdyqtardyń isten shyǵýy jyl saıyn artyp otyr», dedi.
«Qazaq Green» qaýymdastyǵy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Nurlan Qapenov te elimizde jańartylatyn energııa kózderine kadr daıarlaý máselesine toqtaldy. Ol elimizde jańartylatyn energııa kózderi qýatynyń údemeli ósýin, byltyrǵy jyldyń sońynda JEO ornatylǵan qýattylyǵy 2,4 GVt-qa jetkendigin, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 18,8%-ǵa, 2017 jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 7 esege jýyq artqandyǵyn atap ótti.
Búgingi kúni elimizde energııa jetkizýshi uıymdarda 34 myńnan astam adam jumys isteıdi. Alaıda sońǵy jyldary saladaǵy mamandar óndiristiń munaı, gaz jáne qurylys sekildi ózge salasyna jáne kórshiles memleketterge ketip jatqany baıqalady. Olardyń basqa jumysqa aýysýy jalaqynyń tómendiginen bolyp turǵan jaıt. Málimetterge qaraǵanda, bizdegi jylý elektr ortalyǵy óndiristik qyzmetkeriniń ortasha jalaqysy 2021 jyly 224 100 teńgeni quraǵan. Jylý elektr ortalyǵynda shyǵyndar jylý jáne elektr energııasy boıynsha tarıfterdiń 5%-y jyl saıynǵy eńbekaqy tóleý qoryn ósirýge baǵyttalǵanymen, eńbekaqy tóleýdiń tómen deńgeıi áli de burynǵy kúıinde. Sol sebepti jalaqysy 1,5-2 ese joǵary uqsas kásipterge jáne áleýmettik qoldaý máseleleri sheshilgen aralas salalarǵa bilikti kadrlardyń ketýi oryn alyp otyr.
Bilikti qyzmetkerlerdiń jetispeýshiligi qalǵan basqa qyzmetkerlerdiń eńbek júktemesin arttyratyny anyq, bul jumystyń sapasy men tıimdiligine áser etpeı qoımaıtynyn eskerýimiz kerek. Elimizde oryn alyp otyrǵan maman tapshylyǵyn byltyr Memleket basshysy da synǵa aldy.
«Bul Qazaqstanda energetıka salasy úshin kadrlar daıarlaıtyn 24 joǵary oqý orny bar ekenine qaramastan elektromonterler, joǵary voltty jelilerdi jóndeýshiler jáne basqa da jumysshy mamandyqtar jetispeıdi. Injenerlik-tehnıkalyq personaldyń ortasha jasy shamamen 50 jasty quraıdy. Úkimetke salanyń kásibı kadrlyq áleýetin jáne eńbekaqy tóleýdiń básekege qabiletti deńgeıin qalyptastyrý jónindegi sharalardy iske asyrýdy tapsyramyn», degen edi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.
Kadr tapshylyǵy máselesin joǵaryda aıtqanymyzdaı búginnen qolǵa almasa, bolashaqta onyń zardabyn tartatyn túrimiz bar. Mınıstrlikter tarapynan da azdy-kópti jumystar atqarylyp jatyr deýge bolady. Eń bastysy, kadrdy ustap turý jalaqynyń tómendigine kelip tirelip otyr. Budan basqa Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ázirlegen Zań jobasyna sáıkes kommýnaldyq salada ótinim berýdiń aldyndaǵy jyldaǵy statıstıkalyq derekteri boıynsha qalyptasqan ekonomıkalyq qyzmet túrleri de óńirler bólinisinde óndiristik jáne ákimshilik-basqarý qyzmetkeriniń ortasha aılyq jalaqysyn aıqyndaý jónindegi norma belgilenip, ulttyq joba bekitildi. 2025 jylǵa qaraı sala mamandarynyń jalaqysyn 2020 jylǵy deńgeıge qaraǵanda 50%-ǵa ulǵaıtý kózdelgen.
«Jańa mindetter jaǵdaıynda energetıka salasy úshin kadrlar daıarlaý» forýmy energetıka salasyn odan ári damytý, kadrlardyń ketýin qysqartý jáne jas mamandardy tartý boıynsha usynystardy talqylaý búgingi energetıka salasyndaǵy máseleni sheshýge jasalǵan bir naqty qadam deýge bolady. Osy rette «Qazaqstan elektr energetıka qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestigi men Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul elektr energetıka salasyna jastardy tartýǵa yqpal eteri sózsiz.