Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ıdeıasy kópultty memleketimizdiń órkenıet jolymen qaryshtap damýyna qýatty serpin berdi. «Máńgilik El» – ǵasyrlar boıy babalarymyz ańsaǵan asqaq arman. «Máńgilik El» – qazaq halqynyń álemge tanylýynyń úzdik úlgisi, bekem baǵyty. Ana tilimiz ben ata dinimizdiń, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizdiń órkendeı berýiniń senimdi kepili. Sondyqtan osy óskeleń talapty dáıekti júzege asyrý eń aldymen básekege qabiletti bolýdy qajet etedi. Elbasymyz aıtqandaı: «Basqa elderdiń sońynda shańyn jutpaı, aldyńǵy qataryna jyljyǵan abzal». Qazirgi tańda oza damyǵan otyz eldiń sanatyna qosylý eń bıik meje ekeni barshaǵa belgili.
Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy – jastar. «Arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty, Men jastarǵa senemin!» dep aqyn Maǵjan Jumabaev úlken úmit artqan jastar táýelsiz Otanymyzdyń budan da ári gúldenýiniń órkendetýshi kúshi. Oıy ozyq, jany taza, bilimge baı, ómirge beıim, ımandy da ıbaly jastar – ult maqtanyshy. Jańa tolqyn, janartaýdaı jalyndaǵan órenderdi ómirge baýlyp, olardyń «dúnıe ketigine kirpish bolyp qalanǵany», azamat bolyp sanalǵany.
Búgingi jasóspirim – erteńgi el ıesi. Búkil halqymyzdyń úkilegen úmiti de, senim artqan tiregi de – osy jas jaınaqtar. Keleshekte balaýsa balǵynnyń qandaı bolǵanyn qalaımyz? Táýelsizdigimizge táý etken jastarymyzdyń boıynda órshil rýh, jasampaz jiger, ulttyq namys, otansúıgishtik pen eresen eńbekqorlyq qasıetter uıalasa jaqsy. «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berý kerek. Tárbıesiz bilim adamzattyń qas jaýy», degen ál-Farabı babamyzdyń qanatty sózi tereń oılarǵa jeteleıdi. Adam – kúrdeli álem, qupııasy ashylmaǵan tańǵajaıyp jaratylys. Mine, osy tylsym qubylystyń ishki ıirimin, jan dúnıesin tanyp-bilýdiń ózi naǵyz ǵylym. Ol ǵylymnyń ataýy – Adamtaný ilimi. Atalmysh ilimniń alǵashqy baspaldaǵy tárbıeden tamyr tartady. Tárbıe – balanyń tulǵa retinde qalyptasýynyń asyl arnasy. Olaı bolsa, jas urpaqty ulttyq sana, ulttyq dástúr rýhynda tárbıeleýdiń mańyzy ólsheýsiz. Qasterli halqymyzdyń boıyndaǵy adamgershil izgi qasıetter – tárbıeniń qaınar kózi. Qazaq – tilge sheshen, oıǵa júırik, erlikke eren, peıili pák, aqyl-parasaty asqaraly halyq. Osy ult ulaǵatyn ulandar sanasyna sińire bilý – eń jaýapty is.
Ultty súıý, ultqa qyzmet etý – sanaly azamattyń qasterli boryshy. Elim dep, jerim dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı ulty úshin janpıda ǵumyr keshken keshegi Alash arystarynyń ónegeli ómiri órkendi taǵylym tuǵyry. Ult zııalylary sol bir zobalań zamannyń astamshyl saıasatyna qarsy turdy. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaǵynyń talqydaǵy taǵdyryna alańdap, talaı taýqymetti bastan ótkerdi. «Ultty súıý – naǵyz mádenıettilik» dep urandaǵan Júsipbek Aımaýytovtyń saý basy saýdaǵa túsip, qýǵyn-súrginniń qurbany boldy. Ultyna ulyq bolýdy emes, ultan bolýdy amanattaǵan Alash ardaqtylarynyń aıbyndy isin jalǵastyra bilý – búgingi óskeleń urpaqtyń óreli mindeti. Jar astynan jaý, bórik astynan bóri shyqqan sonaý aýmaly-tókpeli zamanda «Túrki úshin kúndiz otyrmadym, túnde uıyqtamadym», degen Bilge qaǵan babamyz el taǵdyryna alańdap at ústinde mazasyz kúı keshti. Ulty úshin otqa kúıip, sýǵa batqan qaıran babalardyń qaısarlyǵy men qaharmandyǵy bizdi únemi tánti etedi.
Ulttyq tárbıe – ulaǵat úlgisi. Ult besiginde terbetilgen balanyń bolashaǵy jarqyn, sanasy sáýleli, kóńili kirshiksiz bala jany názik, sergek, sezimtal. Aınala dúnıege sábı sanamen, káýsar kóńilmen qaraıdy. Sámbi taldaı sulý boı túzegen búldirshinge ómir sabaǵyn, dúnıe dárisin úıretý úlken ynta-yqylasty, salqynqandy sabyrdy qajet etedi. Balanyń birinshi ustazy – ata-ana. Demek, tárbıe otbasynan bastalady. Bala týǵan uıasynda ónege alady. Jaqsydan úırenedi, jamannan jırenedi. Ul – ákege, qyz – sheshege qarap ósedi. Sóıtip, qabyrǵasy qataıyp, býyny bekip, qanat qaǵady. Uıada kórgenin ushqanda iledi.
Qazaq – týmysynan balajan, meıirban halyq. Tapqan-taıanǵanyn balanyń jolyna jumsap, tátti-dámdisin balanyń aýzyna tosady. «Qulynym», «botam» dep erkeletip óbekteıdi. Eseıip erjetse de janyn úzip emirenip, tolǵanyp otyrady. Ataqty Jolymbet bı 130 jasqa kelgende, jasy 100-den asqan tuńǵysh uly Qydyr aljyńqyrap otyrsa kerek. Sonda áli de aqyl-esten aıyrylmaǵan dana bı: «Bul qarǵam ne kórmedi, ylǵı da jeldiń óti, jaýdyń betinde júrdi ǵoı. Bul qulynymnyń sharshaıtyn ýaǵy boldy», dep balasynyń mańdaıynan sıpap, baýyryna tartady eken. «Eseıip ketsem de men saǵan sábımin» degen óleń joldary osyndaıda oıǵa oralady.
Qazaq baýyr eti balasyn báıge atyndaı baptap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilgen. Bala – ómirdiń bazary, ata-ananyń sheksiz qýanyshy. Ol eseıip at jalyn tartqan azamat bolady. «Men bala on bes-otyz arasynda, bul jasta kóp beresi alasym da, aldymda tolǵan maqsat, tolǵan tańdaý, alaıyn anasyn ba, mynasyn ba?» dep sóz súleıi Sultanmahmut jyrlaǵandaı, mektep tabaldyryǵyn jańa attaǵan túlekterdiń aldynda toqsan taraý jol tur. Sol joldyń qaı torabyna tússe kóshi túzelip, kóńili ornyǵady? Asyǵys sheshim qabyldap, erteń ókinip qalmaı ma? Osylaı sanaǵa salmaq salar sansyz saýaldar samsap aldynan shyǵady. Mundaıda aqyl aıtar ata-ana, ulaǵat usynar ustaz kerek-aq.
О́mir – kúrdeli. Aǵyny alapat teńiz tárizdi. О́mirdiń alyp aıdynynan ózińe laıyqty oryn tabý, árıne, ońaı emes. Belgili bir kásippen shuǵyldanyp, mamandyq tańdaý – úlken jaýapkershilik máselesi. Mamandyq tańdaý sátinde balanyń bilim-biligin, qabilet-qarymyn eskerip, aqyl eleginen ótkizgen jón. Bala kóńili neni qalaıdy, kim bolǵysy keledi? Mine, másele osynda. Kúndelikti baıqap júrgenimizdeı, keıbir ata-analar bala erkin eskermeı, talabyna tusaý salatyn tárizdi. Balam bıik mansapta, quzyrly qyzmette bolsa dep oılaıdy. Bir qaraǵanda nıet durys, oı oryndy. Biraq qazaqta «Shamasyna qaraı shanasy» degen sóz bar emes pe? Árkim ózine unaǵan, janyna jaqyn kásippen aınalyssa, keleshekte ókinbeıdi, qapyda qalmaıdy.
Jasyratyn nesi bar, keıbir jastardyń shama-sharqy kele me, kelmeı me, áıteýir ne zańger, ne ekonomıst bolýǵa ańsary aýyp turady. Shyntýaıtyna kelgende, jurttyń bárine birdeı zańgerlik pen ekonomıstik mamandyq jete bere me? Bálkim, «aqyryn basyp, anyq júrip» jan-jaqty oılanǵan durys shyǵar. Shúkir, bizdiń elimizde mamandyqtyń túrleri kóp. Onyń ishinde bizdiń jastarymyz búgingi zaman talabyna saı tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alýǵa betburys jasaý kerek. Qabiletine qaraı sonyń birin enshilese, ár jastyń esebi túgel, upaıy ornynda bolary anyq.
Aqıqatyn aıtqanda, mamandyqtyń úlken-kishisi, jaqsy-jamany joq. Taý qoparǵan kenshi de, astyq orǵan eginshi de, on saýsaǵynan óner tamǵan ismer tiginshi de, tórt túlik ósirgen malshy da, sút bulaǵyn seldetken saýynshy da, záýlim saraılar salǵan qurylysshy da – bári-bári el ıgiligine eńbek etip júrgen qadirli jandar. Tolaǵaı tabystyń, berekeli baılyqtyń bastaýy – Eńbek. «Eńbek etseń – emersiń, erinbeseń – jeńersiń» deıdi halyq naqyly. Danyshpan Abaı: «Áýeli Qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip eńbegińdi saý, eńbek qylsań qara jer de beredi, qur tastamaıdy», dep urpaǵyn adal eńbekke úndedi. Eńbegin saýyp er atanǵandardy halyq ardaqtaıdy, qurmet tutady.
Kezinde Arqa tósin aqtyly qoıǵa toltyryp, el yrysyn eselegen Sosıalıstik Eńbek Eri Saılaý Bilálov aǵamyz, Qazaqstanda ataq-dańqy dáýirlep, dúıim jurttyń súıispenshiligine bólengen áıgili mehanızator Kámshat Dónenbaevanyń izin basyp, temir tulpardy tizgindegen mereıli eńbektiń maıtalmany Sosıalıstik Eńbek Eri Nurbaqyt Kábdikárimova apamyz. Biri ata kásibimiz – mal baǵýmen aınalysqan, ekinshisi alyp tehnıkany aýyzdyqtaǵan, eńbekten baqytyn tapqan jandar. Saılaý aǵamyz ben Nurbaqyt apamyzdy qazir kúlli Qazaqstan tanıdy. Mine, osy aǵa-apalary sııaqty bizdiń jastarymyz da oqý bitirgennen keıin aýyldaryna kelip, eńbek etip «Jer-Anamen» jumys jasasa deımiz.
Aýyl – halqymyzdyń qut-berekesi, yrys dastarqany. Aýyl – qazaqtyń kúretamyry. Sol qunarly tamyrdy soldyrmaı, únemi nár berip, jandandyrý – jastardyń súbeli sybaǵasy. Kindik qanyń tamǵan atajurtyńa qylaýsyz qyzmet etý – shynaıy baqyt. Týǵan jeriń – altyn besigiń. Sol besikti aıalap, ardaqtaý – azamattyq ardyń isi. Bizde týǵan eliniń tútinin tútetip, yrys-dáýletin eseleı túsýge qajyrly eńbegimen úles qosyp júrgen jerlesterimiz az emes. Osy azamattarmen birge, syrtta júrgen jerlesterimiz de búginde elge kelip qystaqtar salyp, aýdanymyzdyń mal sharýashylyǵynyń damýyna óz úlesterin qosýda. Biz olardyń ıgilikti sharýalaryna qýanamyz ári qýattaımyz.
«Árkimge týǵan jeri – Mysyr shahary». Arqanyń altyn alqasy – Qarqaralynyń baı tarıhy, aıshyqty shejiresi bar. Qarqaraly – qut qonǵan, bereke daryǵan qasıetti ólke. Qarqaralynyń topyraǵynda jaqsylar men jaısańdardyń tekti tabanynyń izi, aıaly alaqanynyń ystyq taby qalǵan. Jer jánnaty Qarqaralyǵa bıyl – 190 jyl. Eki ǵasyrdaı Arqanyń rýhanı jáne mádenı ordasyna aınalǵan kóne qalanyń torqaly toıynyń tusynda el men jerdiń qadir-qasıetin jas urpaqtarǵa nasıhattaý asa qaıyrly is bolmaq.
Elbasymyz «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynda: «Táýelsiz memleket ataný – turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty el bolý», dep atap kórsetken edi. Memleket basshysynyń osy syndarly, salıqaly sózi bizderdiń barshamyzdy jańa bastamalarǵa, bıik belesterge jigerlendiredi.
Halel MAQSUTOV,
Qarqaraly aýdanynyń ákimi.
Qaraǵandy oblysy.