Qýanysh Jıenbaı: Búgingi adamdardyń eshnársege tańǵalmaıtyny qalaı?..

– Basylymdardan jıi kó­rine bermeısiz. Saıaq júrý bol­­my­syńyzdan ba, álde jeke prınsıpten be?

– Týrasyn aıtaıyn, ana jer­den, myna jerden jyl­­tyń­dap kórine berýge qulqym joq. Mundaǵy negizgi másele – alqa­ly topqa túskende jurt­ty jalt qaratatyndaı oǵash oı, ­tosyn pikirdi ortaǵa tas­taı almaı, ma­ǵan deıingilerdi qaıtalap, san­syrap, tosylyp qalmaı­myn ba degen qorqynysh emes. Nege ekendigin qaıdam, ál­de alaquıyn ýaqyt jan-ja­ǵy­myzǵa oıly kózben qaraýǵa mur­sha bermeı júr me, áıteýir, osy kún­deri eshkim eshnársege tań­ǵalmaıtyn boldy ǵoı. Dú­nıe­degi nebir keremetterdi de kún­de kórip júrgen jattan­dy qubylystaı, adamdar árneni sal­qynqandylyqpen qabyl­daý­ǵa mashyqtanyp alǵan. Selt et­peıdi. Selt etkizerlikteı, jú­­­rek­ti bir búlk etkizerlikteı shy­­­ǵar­malar jaza almaı júrgen ózi­miz kináli shyǵarmyz deıin desek, Qu­daıǵa shúkir, jan ja­dyra­tar jaqsy týyndylar qazaq áde­bıetinde bir shoǵyr.

Sory qaınaǵanda, solardyń nazarǵa iligý jaǵy shybyn ja­nyńdy eriksiz shabaqtaıdy. «Sóz – ólip qalǵan kóńildi tiril­tedi» deıdi Máshhúr Júsip. Biz­diki de sol, Abaı aıtqan «Qaı­ran sózim qor boldy-aý, To­byq­tynyń ezine» degenniń keri. Jurt aldyna julqynyp shy­ǵa bergennen góri, óz ishińe óziń te­re­ńirek úńilip, ózińmen óziń «aıtysyp, tartysyp» tynysh júr­gendiktiń paıdasyn birshama túsingendiktiń áserinen bolar...

– Raqymjan Otarbaev bir suhbatynda óziniń Beıimbettiń mektebinen shyqqanyn aıtty. О́zińizdi qaı mekteptiń ókili dep esepteısiz?

– Jalǵyz marqum Raqym­jan emes, Bı-aǵań salǵan ónegeli mek­teptiń esiginen syǵalama­ǵan qazaq qalamgerlerin shyraq alyp taba almaısyz jáne ol dás­túrdiń tamyry jýyq mańda úzil­meıdi. Qalam – toqqa qossań saı­raı jóneletin oıynshyq toty­qus emes, kibirtiktep, keıde jar­ty bet te jaza almaıtyn jaǵ­daıǵa kezigesiń, ondaıda ústel­den dereý turyp ketkeniń abzal, ne sanada baıaǵydan jattalyp qalǵan uly klassıkterdiń bir-eki taraý týyndylaryn qaı­ta oqysań, kádimgideı tyńaıyp qa­la­tyndyǵyńyzǵa men kepil.

Taǵdyr bizdi jastaý kezimizde keler jyly júz jyldyǵy toı­lanatyn, ózimizdi bylaı qoıǵan­da tórtkúl dúnıe tanyǵan, ám álem oqyrmandaryn moıyndatqan Ábdijámil Nurpeıisovpen ja­qy­nyraq tanystyrdy. Onyń ús­tine abyz aqsaqalmen jutqan aýa­myz, ishken sýymyz bir-di, Aral teńiziniń jaǵalaýynda ómir­­ge kelgenbiz. Orystyń ataq­­­ty jazýshysy Konstantın Paýs­tov­skııdiń «Teńiz jaǵala­ýyn­­da týǵandardyń aqyn bol­masqa qaqy joq» degen de sózi bar... Halyqaralyq qazaq PEN-klý­by janynan «Tań-Shol­pan» jýr­nalynyń alǵashqy nómir­leri jaryq kóre bastaǵan kez. Táýelsizdiktiń eleń-alań jylda­rynda jýrnalda jarııalanǵan shy­ǵarmalarǵa qomaqty qalam­aqy tóleıtin de jalǵyz basylym osy edi. Sodan aýyzdary azdy-kópti «aqqa tıgen» qa­lam­gerler ol jaıly ańyz aıtý­dan áli kúnge deıin sharsha­maıdy. Proza bólimi maǵan júkteldi. Júktelgeni bar bolsyn, Ábekeń «jon-terimdi» aıaý­syz sydyrdy, usynǵan dú­nıe­ler keri qaıtyp jatty, ileý­de bir-ekeýiniń ǵana joly bo­latyn, onda da klassıktiń qatań talǵamynan ótse ǵana... Jazýshylar kóp, biraq Tóraǵa jattandylardyń birde-bireýin jaratpaıdy, oqyrman múddesin kúıttep, shyǵarmaǵa bıik ta­lap turǵysynan qaraýdy bál­kim, sol kisiden úırendim. «Izde, izden, qaıdan tapsań da tap! Me­niń kóńilime qarama, shy­ǵar­­masy jaqsy ma, jaýym bol­sa da jýrnalǵa ákep jarııa­lańdar!» Árbir sózdi, árbir sóı­lemdi «domna peshtiń myń gra­dýstyq ystyǵyna salyp, qaı­natatyn», sondaı ataq-aby­roıymen jas avtordyń tyr­naq­aldysyn redaksııalaýdan da tartynbaıtyn. Ne degen jan­­keshtilik deseńizshi!.. Keıin oı­lasam, sonyń bári ádebıe­ti­miz­diń keleshegi úshin jasalǵan qamqorlyq eken de!

«Sońǵy paryzdyń» sońǵy akkordy bar-aý, jantásilim Jádi­­gerdiń qoınyndaǵy búrjik tor­ǵaıdy Bákızat úsik shalǵan saý­saqtary dirildep, «shyryl­da, shyrylda, baıǵus! dep kók­ke qaraı ushyryp jiberedi ǵoı... Sol taraýdy qaıta-qaıta oqı­myn, osynyń ózi túsingen janǵa az mektep emes-aý!

– «Toqta, ólemisiń?» atty pove­sińizde ýrbanızasııaǵa to­lyq beıimdele almaǵan, ári dú­nıe­qumar áıelden jábir kór­gen Bóribaı taǵdyry sý­ret­teledi. Jalpy, búgingi qazaq ýrbanızasııa­laný arqyly túp tamyrdan, ulttyq ıba-dás­túr­den birshama ajyrap qal­ǵan sekildi.

– Bul – tutas bir kitaptyń kó­teretin máselesi ǵoı. Povest tóńiregine toqtalsam, bul meniń búıirimdegi jazylmaı júrgen biteý jara. Tóretam, kosmodrom – qaıran qazaqtyń mańda­ıy­na jazylǵan qasiret tańbasy. Baı­qońyrdan ushyrylǵan kos­mos korablderiniń bizge aıt­qany bar, aıtpaǵany bar uzyn-sany júz otyzdan asty. Odan ushqan ýly shańdaqtyń aza­byn kimderdiń tartyp jat­qandyǵy onsyz da belgili. Shy­ǵarmalarymnyń deni osy taqy­ryptardyń tóńireginde, qansha jerden týǵan halqyma, jerlesterime janym ashyǵa­ny­men qolymnan keler qaıran shamaly, «keýdeme qaıǵy tolǵan soń, káýsar jyrmen jýynam» (Dýlat aqyn) demekshi, sál de bolsa ekologııanyń aýyrlyq núk­tesine qonystanǵan elge ózimshe demeýshilik jasaǵan túrim. «Án salýǵa áli erte», «Jer ústinde de jumaq bar» atty romandarym ǵarysh aılaǵy tóńiregin­degi jergilikti qazaqtardyń osy kúngi tynys-tirshilikterine ar­­nalǵan. Tóretamdaǵy áskerı aımaq turǵyndary men osy attas bekettegilerdiń áleýmettik jaǵ­­daılaryn salystyrý – esh­bir zańnyń, eshbir qaýly-qa­rardyń qaýyzyna syımaıdy. Sonsha jyldan beri atame­ken deıtin kıeli uǵymdy baǵ­dar­sham retinde ustanyp, sonsha qıyndyqty bastan keshse de tabandap, qasarysyp, sýly-nýly óńirlerge qonys aýdarmaı otyrǵan, qonys aýdarmaq túgili ondaı nıetten ada-kúde at-tondaryn alyp qashatyn qaı­sar júrekti adamdarǵa bir-bir eskertkish qoısa qandaı jarasar edi!

Bóribaı solardyń arasy­nan shyqqan talaıly taǵdyr ıesi, istep júrgen tirligine keıde kúle­siń, keıde qynjylasyń! Biz bastan keshken ómirdiń qý­lyq-sumdyǵynan habary mol «aqyldy» áıeldiń aıtqanymen úlken qalaǵa kóship kelse de, esi shyǵyp, kózge múldem eleýsiz kó­rinetin jataǵan aýylyn ólip-óship saǵynady da júredi... Ýr­ba­nızasııany jaqtaıtyndar men dattaıtyndar osy kúnderi jyrtylyp-aıyrylady. Qazaq úshin paıdasynan zııany kóp, aýylǵa tartqan «altyn tamyr» úzilip ketýge shaq tur. Bos jat­qan jerdiń jaý shaqyratyndy­ǵyn bylaı qoıaıyq, «gúldengen aýyldan» qırandyǵa aınalǵan aýyldardy sanap taýysa almaısyz. Eń soraqysy, bala sa­nynyń azdyǵynan birinen soń biri aýyl mektepteri jabylyp jatyr. (Ánekeı, suhbat degen jaryqtyq jymyn bildirmeı, aıt­paıynshy degen «qupııanyń» «tilin» de tartyp alýǵa sheber-aq). Kópten beri oıda júrgen osy taqylettes taqyrypty dra­maǵa aınaldyraıynshy dep ta­laptanyp kórgem, buǵan deıin de birdi-ekili pesam teatr sahnalarynda qoıylǵan. Baryn­sha komedııalyq janrǵa júgindim, Astanadaǵy Q. Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik aka­de­mııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry «Patsha kóńilim, ne deı­sińdi» kórermenge usyný qamynda. Belgili rejısser Nur­lan Jumanııazov bes-alty márte qaıta jazdyrdy. Nurlan habarlassa júregim zyrq ete qalady. Biraq rejıssermen jumys isteý bizdiń de biraz «saýatymyzdy» ashty.

– Álem ádebıetiniń damý úr­disin únemi baqylap otyrasyz ba?

– «Býhgalterler mahabbat týraly romandardy, al dári­ger­ler detektıvterdi kóbirek oqı­dy» deıtin túsiniksizdeý tám­­sil bar. Qalam ustaǵandar álem ádebıetiniń damý úrdisin ba­qy­­lap otyrmasa, arǵysy – qa­zaq ádebıetiniń ósý deńgeıin, ber­gisi – óziniń shyǵarmashylyq ále­ýetiniń shama-sharqyn nemen bez­bendeıdi, qalaı saralap salystyrady? Budan «Jıenbaı myrza ózin á degennen álem áde­­­bıetindegi myqtylarmen te­­­ń­es­­tirgisi kele me?» deıtin sy­­­­ńar­­jaq uǵym týmasa kerek. Bá­rin baqylap otyramyn dep aıta almaımyn. Internet degen «arǵymaq» izdegenińdi áp-sátte dóńgeletip aldyńa ákele qoıatyn boldy ǵoı búginde. Kitaphanaǵa baryp sabylmaısyń. Aldymen Nobel syılyǵyna ıe bolǵan­dar­dyń shyǵarmalaryna «shúı­ligesiń». Osynyń syrtynda keı­bireýleriniń dúnıelerine kó­ńi­lińniń tolmaıtyndyǵy son­daı, «bulardy Tólen, Dýlat aǵa­larym on orap alady ǵoı» deı­tin ózimshil pikir de til ushy­na op-ońaı orala ketedi. Biraq jasymyz bar, jasamysymyz bar Ábish Kekilbaıulynyń bá­ri­mizge, osy kúni qalam us­tap júrgen barshamyzǵa úlgi bo­la­tyndaı myna sózin de es­ten shyǵarmaýǵa tıispiz: «Kesek epı­­kanyń ornyna az adam­dar­dyń, tipti bir ǵana kisiniń jan-dú­nıe­sindegi alaı-dúleı ahýal­dy ejikteıtin jańa roman keldi. Keń qarymdylyqtyń ornyna tereń taldaý ústemdik qurdy. Shy­tyrman oqıǵalar­dyń ornyna shyrǵalań sezimder bılik aldy. Ádebıettiń tabı­ǵaty óz­ger­di. Estetıkanyń mu­raty óz­gerdi...» Osyndaı talap­tar­ǵa saı keletin álem áde­bıetin­de­gi moıny ozyq shyǵar­ma­lar­dyń barlyǵyn joqqa shy­ǵa­rý­ǵa bol­maıdy. Álem áde­bıeti­niń betalys-baǵdaryn qa­zaq áde­bıe­tiniń ósý órisimen sa­lystyra sa­baq­­tastyryp, jan-jaqty taldap júrgen synshy baýyry­myz Amangeldi Keń­shi­likulynyń eń­begi eńbek-aq! Qalaı degen­de de úlken syı­lyqqa ıe bolǵan­darǵa degen qur­met erekshe. Dese de so­lar­dyń ózi Nobel ma­rapa­tyn ala turyp, keıbir «áttegen-aılaryn» eshkimnen qym­­synbastan, jalpaq jurt­qa jaıyp salatyndyǵyn qaı­ter­siń! Gabrıel Garsıa Mar­kes búı deıdi: «Jazǵan shyǵarma­la­rymnyń ishinen «Júz jyl­dyq jalǵyzdyqty» alyp tas­tar edim. Tym quryǵanda qaıta ja­zyp shyǵatyn edim. Men ol kita­bym úshin uıalamyn, bir se­bep­termen ony ózimniń kóńi­limnen shyǵardaı qylyp jazýǵa ýaqytym tyǵyz boldy...»

Aıtady-aý, sabazyń! Adal­dyq, ádebıetke, sóz ónerine de­­gen adaldyq. Biz keıde bir áńgi­­meniń ózin qaıta kóshirýge eri­­ne­miz. Erinbegenniń etikshi bo­la­­tyndyǵy anyq, biraq jazýshy shyǵýy neǵaıbyl.

– Eger Tolstoı men Dos­toevskııdiń birin tańdaý kerek ­bol­sa, qaısysyn atar edińiz?

– Eger maǵan ondaı múmkin­dik berile qoısa bóle-jarmaı, ekeýin de qatar ataǵan bolar edim. Mańdaıdaǵy eki kózińniń bi­reýi zaǵıp bop qalǵan sekildi bolmaı ma ondaıda? Basqasyn bylaı qoıǵanda, Tolstoıdyń kúndelikteriniń ózi nege turady?! «Qudaıǵa uqsaýǵa talpynǵan Adam – Tolstoı». О́miriniń soń­ǵy jyldarynda súıikti jary So­fıa Andreevnamen bir­de keli­sip, birde kelispeı «ıt­jy­­ǵys» júrgenderimen túp asta­­rynda ulylyqty moıyndaý deı­tin qasıetti uǵym jatyr. Uly jazý­shynyń tutastaı bolmys-bitimi ózimizdiń «qıqar shaldardyń» keıbir minezderine uqsap kete­di. Aýyryp júrgendigine qara­maı, bala týýdy toqtatpaı­syń dep, áıeline qatań talap qoıýy qandaı ǵajap! Sofıa An­dreevna 13 qursaq kótergen. Ár qıyr­da júrgendikterine qara­maı, búginde Tolstoıdan ta­ra­ǵan úrim-butaq bir qaýym el. Fedor Dostoevskııdiń «Anna Karenına» romany jaıly tol­ǵanystary da ádebıetshiler úshin baǵa jetpes oqýlyq. Bular tyń­daýshysy kelisse, aıtýshysy kelisse, búgin-erteń taýsylmaıtyn máńgilik taqyryptar.

– «Etektegi eski zırat» áń­gimesinde «Siz jurtty tań­qal­dyrý úshin jaralǵan jansyz» degen maqtanǵa sengen О́t­aǵań­nyń aıanyshty taǵ­dyry kó­rinis tabady. Jalpy, esh­kimge soqtyqpaı, jaı jatqan qoı minezdi qazaq halqyna qyz­metke maldaný, bılikke ma­saıý minezi qaı ýaqyttan keldi?

– Buǵan jaǵympazdyqty qo­syńyz! «Bir zaman keleıin dep tur, Shyndyq aıtqan adam ta­ban astynda óleıin dep tur, Ja­ǵympaz, jaltaq, ekijúzdi py­syqaılar, Raqatty kóreıin der tur...» Muny aıtqan men emes, Móńke bı. Jaýapty osymen-aq túıindep tastaýǵa bolar edi. Biraq... atalǵan áńgimedegi ­ke­­ıip­­kerim bárimizge tanys «beıshara» pende, qaıda bolsyn, tipti toı-tomalaqta da shalqıyp tórde otyrǵysy keledi. О́ziniń bo­lymsyzdyǵyna qaramaı, úne­mi jurttyń tóbesinen qaraýǵa qush­tar jáne ózgeler meni ylǵı alaqandaryna salyp, qurmettep júrse eken deıdi. Aqyrǵy demi taýsylarda da balalaryna «meni Keńsaıdyń bıik tóbesine aparyp jerleńder» dep tabys­taıdy. О́rkókirek, adamdyq qasıet­ten jurdaı, ondaılardy Qudaı da qup kórmeıdi. Sol kúni alaı-dúleı qarly jaýyn jaýyp, bur­qasyn turyp, má­ıit­ti tóbe basyna jetkizýge múm­kindik týmaıdy. Amalsyz ete­ktegi zırattyń shet jaǵyna jer­lenedi.

Siz suraǵan minezderdiń ­qa­ny­myzǵa qaı kezden bas­tap ju­ǵysty bolǵandyǵyn kim bil­sin. Keshegi Kisiniń tusynda­ǵy otyz jyldyq ómirimizdiń to­lyq kartınasy kóz aldymyzda. Ol Kisini «aıǵa, juldyzǵa, nurǵa, Paıǵambarǵa» teńep, odan asqan teńeý tappaı, jandary muryndarynyń ushyna tirelip, jantalasyp, jylt etken birnárse bolsa sonyń atyna japsyrýǵa tyrysyp, ashyq «marafonǵa» qatysqandar áli de aramyzda alshańdap júrgen joq pa?! Sol jaısańdar otyz jyl ishinde halqymyz eńsesin tikteı almady-aý, oǵan bizdiń de azdy-kópti kesirimiz tıdi-aý, munan bylaı kóptiń kózine túse berýimiz qalaı bolady dep, táýbelerine keldi ǵoı dep úmit­tenesiz be?! Áı, qaıdam! Reti kelse olar álgi «qylmystaryn» basy bútin umytyp, «jasampaz dáýirdiń irgetasyn birge qalasqan biz edik» dep, kózderine jas alyp, «estelik» aıtýdan da tartynbaıdy. Jaǵympazdyq pen ekijúzdilik «nan tabar ma­mandyqqa» aınaldy.

– Eger Nobel syılyǵynyń tizginin sizge berer bolsa, qazaq jazýshylarynan kimdi laıyq kórer edińiz?

– Shirkin, ondaı atty kún týsa, kánekeı! «Sońǵy paryz», «Parasat maıdany», «Qar­ǵyndy» usynyp, shama-sharqym­sha alǵysózin de ózim jazyp, bir marqaıyp qalar edim-aý!..

– Alǵashqy mahabbatyńyz esińizde me?

– Esimde. Ol umytylmaıtyn «máńgilik jyr»...

– «Jazýshy bolý úshin ba­qyt­syz balalyq shaq kerek» degen sóz bar. Balalyq shaq degende, eń aldymen kózińizge ne elesteıdi?

– Jazýshy bolý-bolmaý «ba­qyt­syz balalyq shaqqa» tirelip tur­maǵan shyǵar. Balalyq sha­ǵym teńiz jaǵalaýynda ótti. Aral­ teńiziniń keneresinen asyp-tasyp jatatyn «shabytty» shaqtaryn kóz aldymyzdan ótkizdik. Qaıran teńiz, onyń adam janyna syılaıtyn ke­re­metterin aıtyp taýysa alar­syń ba? Áldeneden kóńil sýy­ǵan sátte, júıke-júıeń shar­sha­ǵan sátte áldekimnen ra­qym kút­pes­ten, esh oılanbas­tan teńiz ja­ǵalaýyna tartýshy ek. Qum ja­ǵany tynymsyz ur­ǵy­lap jata­tyn aqbas tol­qyn­dar, te­ńiz betten soǵatyn saýmal samal mań­­­daıyńnan sıpaıtyn ys­tyq alaqannan beter-di. Balaqty tizege deıin túrip tas­ta da qum ja­ǵany olaı-bylaı kezgile, ja­ǵaǵa soǵylǵan soqpa tol­qyndar seniń boıyńdaǵy «qandy irińdi» de rentgen sáýlesindeı zamatyn­da «soryp» alýǵa beıim tura­tyn ǵajaıyp «dárýmen» ǵoı! Durysy, teńiz jaǵalaýynda tý­ǵan­dar janǵa daýa shıpajaı izde­meıdi.

Ana jyldary Shyǵys Azııa­da joıqyn sýnamı talaı eldi ábigerge saldy. Jurttyń deni «aýzyn ashyp, kózin jumdy», óz ba­sym oǵan asa kóp mán ber­genim joq. Sebebi, «teńizdiń ten­tek minezine» etimiz úıren­geli qashan! Teńizden kúr­ki­rep-sarqyrap qara daýyl ek­pi­nimen taýdaı tolqyndar «jel­ke kújireıtkende» úlken keme­lerińizdi aǵash jańqasy qurly kórmeı, qorańnyń irgesine shy­ǵaryp tastaıtyn. Túnimen aýyr kemelerdiń biri bolmasa biri biz­diń úıdiń janyna tumsyq tirese eken dep, kóz ilmesten armanǵa shomatynbyz. Onyń keremeti mynada: erteńinde tóńiregiń typ-tynysh, mop-momaqan «ju­maq» qushaǵynda, al alyp keme qoranyń túbinde qańqaıyp tur. Sodan dúrbeleń-dúbir bastalady deısiz, jaǵalaýdan jıyrma-otyz metr alystap, bir jambasyna qısaıǵan keme­ni qaıtadan teńizge túsirý kerek. Sonsha jerge tehnıkalar­dyń kómegimen qosymsha kanal qazylady. Bul endi raqat, jaǵalaýdan qozy-laqqa dep orǵan qaýyldyryqty kók shópti qus qaıyqqa salasyń da, esh qınalmastan sol «jasandy» kanal arqyly qoranyń túbinen bir-aq shyǵasyń. Úıiniń janyna keme qaıyrlaǵan bala baqytty...

– Volter bos ýaqytyn bu­zylǵan saǵatty jóndeýge, Gete gúl egýge, Nabokov kóbe­lekter kol­leksııa­syn jınaýǵa, Músi­repov taıaq jonýǵa arnady. Sizdiń hobbıińiz qandaı?

– Teńiz jaǵalaýynda ómir­ge kelgendigimdi aıttym, bylaıǵy taǵ­dyrymyz da teńizben baıla­nysty boldy. Balyqshynyń bala­symyz. Balyqty teńizdiń qaı tu­synan aýlaýdy da jaqsy bi­le­miz. Eń alǵashqy básekemiz, sý astynda dem almastan qan­sha ýaqyt shydamdylyq ta­ny­­ta­tyndyǵymyzdy synaý... Ýnı­­ver­sıtette oqyp júr­gen­de júzý­shiler komandasyna qaty­syp, bir-eki synaqtan sonyń arqa­syn­da súrinbeı ótkenim bar. Ýaqy­tym bolsa muz aıdy­nyna ba­ryp, sharshaǵansha konkı tebe­min. Sosyn kózime tússe, jup-jubymen konkı jınaımyn.

– Qazir nemen aınalysyp júrsiz?

– Qarap jatqanym joq, maza bermeı júrgen taqyryptar bar­shylyq.

Áńgimelesken

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»