Ǵasyrdan astam tarıhy bar qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy tabaldyryǵyn stýdent kezinde attap, sodan búkil sanaly shyǵarmashylyq ǵumyryn osy ujymǵa arnap, osynda taban aýdarmaı eńbek etip, zeınet jasyna jetkenshe qolynan qalamyn tastamaǵan jýrnalıst Ádil Dúısenbek bas basylym – «SQ» – «Egemenniń» shyraqshysy, jylnamashysy edi dep aıtýǵa ábden laıyq.
Qara shańyraq, shyraqshy degen uǵymdar qazaq úshin álimsaqtan qadirli. Ádaǵań sııaqty tulǵanyń, qaýymnyń, ortanyń kıesi men ıesin, obaly men saýabyn zerdelep ǵumyr keshken qalamgerler jazbasyna úńilip, keler urpaq ótken kúnderge baǵa beretin, sabaq alatyn bolady. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyly tabaldyryqtan attaǵanda elimizdiń bas basylymy – «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń qalyń qazaq qonystanǵan ońtústik óńirindegi menshikti tilshisi qyzmetine kiristim. Ádil Dúısenbek aǵamyzben sol kezden qoıan-qoltyq aralasa bastadyq. Ol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» Ortalyq komıtettiń ǵana emes, joǵarǵy keńes pen mınıstrler keńesiniń de resmı organy bolatyn, ıaǵnı eldegi barsha bıliktiń jalǵyz trıbýnasy. Redaksııanyń bólim meńgerýshisin Ortalyq Komıtettiń bóliminde, al redkollegııa múshesin sekretarıatta qyzmetke bekitetin jáne qoǵamdaǵy barlyq áleýmettik artyqshylyqqa ıe-tuǵyn. Osy tusta Ádil Dúısenbek «SQ-da» bólim meńgerýshisi ári redkollegııa múshesi edi. Bul qyzmettiń mártebesi de, jaýapkershiligi de joǵary. Resmı bıliktiń tarmaǵyna enbese de, ol kezde gazet sóziniń salmaǵy basym bolatyn. Syn maqala jarııalansa, tıisti mekemeler ony arnaıy talqylap, naqty sheshim qabyldaıdy, synalǵan basshylar qyzmetimen qosh aıtysyp jatady. Sondyqtan da Ádil Dúısenbek sııaqty irgeli salalarǵa jaýap beretin bólim meńgerýshilerine túsetin salmaq ta, mindet te úlken. Tilshilerdiń dúnıesin túzep, kúzep, gazetke usynatyn sol kisiler, kóńili tolmasa, jaramasa, ústelinde qalady. Bir sát tynym joq, ár derektiń, ár sóılemniń astaryna úńiledi, shalǵaıda jatqan biz sııaqty qyzmetkerlermen baılanysqa shyǵady, bir máseleni pysyqtaıdy, jospar jasaıdy, taqyryp usynady. Dál osy kezeńde Sherhan Murtaza basshylyqqa kelip, gazettiń syqıǵan «SQ» degen tym resmı, qasań formatynyń kóbesi sógilip, halyqtyq basylymǵa aınala bastaǵan... Osynda 30-40 jyl eńbek etken aqsaqaldar ornyna aımaqtardan Qaınar Oljaı, Nurtóre Júsip sııaqty jas býyn ókilderi kelip, urpaq almasý úderisi bastaý alǵan sát eken. «SQ» – «Egemendegi» Sheraǵa dáýiriniń, Sheraǵa sherýiniń, Sheraǵa mektebiniń jemisti, ómirsheń bolýyna eskiniń sońy, jaqsynyń basy – Ádaǵań sııaqty aǵalardyń qosqan úlesi qomaqty. Bul – úlken bir zertteýdiń taqyryby. Jýrnalıstik, redaktorlyq mektep, ult muraty, tálimgerlik, urpaqtar úndestigi, úılesimi, sabaqtastyq – qazaq jýrnalıstıkasynyń qasıetin joǵaltpaı búgingi kúnge jetkizgen qadaý-qadaý tirekter. Ádil Dúısenbektiń jýrnalıstik joly men shyǵarmashylyq laboratorııasynan osy bir sabaǵy úzilmegen dástúrdiń ushqyndaryn, negizderin aıqyn ańǵarasyz. Ońtústik óńirde bes jyldan astam menshikti tilshi qyzmetin atqarǵan tusta kóp ýaqytym ortalyq apparattan kelgen qyzmetkerlerge jolbasshy bolyp, el aralaýmen ótetin. «Egemenniń» saıypqyran tarlandary – Aıan Nysanaly men Sovet Shımanbaı aǵalar ońtústikte sharýalarynyń sońyna jete almaı bir aıǵa jýyq aıaldaı bergende, Sheraǵań ózi telefon soǵyp, urysqany bar: – Áı, qaıtsańdarshy endi, boldy ǵoı, ana balany aıasańdarshy... «Ana balasy» – men... Ońtústiktiń jaıma-shýaq aýa raıyna ǵana emes, ishi-baýyryńa kirip, dastarqanyn daıyndap otyratyn jyly júzdi adamdaryna da qumar ǵoı bizdiń qalam ustaǵan aǵaıyn. Biraq syrbaz Ádaǵań aımaqtaǵy tilshilerdi mazalamaıdy. О́zi de ońtústik óńir – Jambyl jerinen ǵoı. Bir sapar umytylmaı este qaldy, onda da jalǵyz emes, Myńbaı Iles aǵasynyń jorǵasyn jetelep jetipti. Jeteleıtin jóni bar – Sheraǵańnyń orynbasary, belgili aýdarmashy, jampoz jýrnalıst alpys jyldyǵynda týǵan jerine kelip, shyǵarmashylyq kezdesý ótkizbek. Myńbaı aǵa «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde, obkomda qyzmet etken, sosyn joǵary partııa mektebine qabyldanyp, ony bitirgen soń joldamamen bas qalaǵa aýysady ǵoı. Sondyqtan da ol kisini etene biletinder kóp ońtústik óńirde, kezdesýler de shynaıy, áserli boldy. Ásirese Otyrar aýdandyq ákimdiginde ótken júzdesý barysynda áriptes aǵasy týraly Ádaǵańnyń negizgi baıandamasy asa áserli de shabytty shyqty. Jumysta qatar kabınette otyratyn, úıleri Fýrmanovtyń boıynda qatar turǵan, jumystan da egiz qozydaı birge qaıtatyn aǵasynyń bar qyr-syryn, búge-shúgesin Ádaǵańnan artyq kim bilgen? Aıtpaqshy, bul kisilerdiń saıajaılary da qatar eken. «Myńbaı aǵa demalys kúnderi keń shalbaryn kıip alyp, ketpenin ustap, júıek qýalap ketedi» degen jerge kelgende jerlesteri dý kúldi. Kúlmeı qaıtsin, ómir boıy Ortalyq komıtet basylymdarynda basshylyq qyzmet atqaryp, galstýk taǵyp syqıǵan aǵalary ózderi sııaqty atyz jaǵalap júrse!.. Bul baıandama, ásirese jerles aǵalarynyń dıqanshylyǵy ákimderge de qatty áser etti-aý, Myńbaı Ileske aýdannyń qurmetti azamaty ataǵymen qosa áıgili Arystan bap kesenesi mańyndaǵy ózi týǵan aýyldan 10 gektar qunarly jer bólindi... 1996 jyldyń kókteminde mınıstrdiń buıryǵymen «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń (bas redaktor – N.Orazalın) orynbasary bolyp taǵaıyndaldym. Jańadan ashylǵan ekonomıka salasyna jaýap beretin orynbasar qyzmetin maǵan deıin birshama ýaqyt atqarǵan Nurtóre Júsip naryq zamanynda jambastap jantaıǵan «Jas alashqa» bas redaktor bolyp aýysqanyna onsha qýana qoıǵan joq. Qazaǵy qalyń óńirde bes jyldan astam bas gazettiń ókili bola júrip, basylym taralymyn 14 myńnan 34 myńǵa deıin ósirýge úles qosyp, aımaq problemalaryn respýblıka kóleminde turaqty kórsetip, tájirıbe jınaǵan, oblystaǵy kez kelgen mekemege, basshyǵa qalaǵan mezgilde bara alatyn tilshi úshin adamdary mańǵaz, kabınetteri sýyqtaý alyp shaharǵa aýysý, árıne, dúdámaldaý qadam. Aımaqtaǵy tilshiniń ómiri erkindeý. Oblys bekitken kólikpen «Kazpravda» tilshisi ekeýmiz kezektesip apta aralatyp kishi shahar, aýdan, aýyldardy aralaımyz – qadam basqan jerińnen taqyryp balalap jatady, qaıtyp kelgen soń bir apta úıde otyryp maqala jazamyz, keıde gazettiń bir nómirine 2-3 dúnıemiz qatar shyǵyp jatady. Bir apta issaparǵa ketkende bizdi tabý qıyn, búgingideı uıaly telefon joq. Ádaǵań men Sheraǵań bizdi taba almaı, erkin qydyryp ketken eken ǵoı dep aıtatyny osy kez. Muny Ádaǵań keıinnen jyly ázilmen kitabyna da qosty. Endeshe, el ishindegi, úlken aımaqtaǵy erkin ómirden kabınetke qamalyp, materıal óńdep otyrý – úlken laýazymǵa jetsek te, bizdi de onsha qýanta qoıǵan joq. Úlken basylymǵa basshy bolǵan Nurtóre dosymyz da áýelgide qýanǵan joq dedik qoı joǵaryda, tipti sony syrǵytyp ornyna kelgendeı ózimizdi yńǵaısyz sezinip júrdik birshama ýaqyt. Árıne, bizdiń aıaqastynan «ósýimizge» bozbala shaqtan birge ósken biregeı dosymyz – otyzdan asa orda buzyp mınıstr laýazymyn ıelengen Altynbek «kináli» edi. Júrek qalaýymen tańdaǵan mamandyǵymyz boıynsha óz jolymyzdy taýyp, jónimizdi bilip, ádebimizden jańylmaı júrgen Nurtóre ekeýmizdiń laýazymdy qyzmetke elp etip qýana qoımaǵanymyz sondyqtan. Úlken shahardyń ý-shýyna úırene almaı júrgen alǵashqy aıda Ádaǵań Nurtóre ekeýmizdi úıine shaqyryp, syrt kelbeti de, bitim-bolmysy da biregeı erekshe Darıǵa jeńgeı jaınatyp qoıǵan keń dastarqannan dám tattyq. Nurtóre ekeýmizge renjise, osy Ádaǵańnyń qaqy bar. Bir emes, eki ret jolyn kesip otyrmyz. Uzaq jyl apparatta bólim basqarǵan, redkollegııa múshesi – Ádaǵań ózi aınalysyp júrgen sala jóninde orynbasar bolsa nesi aıyp? Tájirıbe de, bedel de, sheberligi de jetip-artylady. Biraq Ádaǵań men Darıǵa jeńgeıdiń júzinen renish emes, shyn qýanysh tabyn kórdik. Dámnen úlken ne bar qazaq úshin? Shyn kóńilden inige izet, aǵaǵa qurmet – bul áýlettiń úkilegen dástúri ekenine aldaǵy ómir kózimizdi anyq jetkizdi. Tek qara shańyraq basylym qyzmetkerleri ǵana emes, jalpy jýrnalıstik orta jarasymyn tapqan, ózara syılastyq saltanat qurǵan, qazaqy dástúrdi qadir tutqan bul otbasyn etalon retinde únemi úlgi tutýshy edi. Jalpy, Ádaǵań laýazym qýyp, bıikterge umtylǵan emes. Áıtpese, kezinde aımaqtarda bas redaktorlyqqa talaı ret usynylǵan eken. Qara shańyraqty qut kórgen, qasıet sanaǵan... Ǵasyrlar almasyp jatqan tusta el gazeti – «Egemen Qazaqstan» jańa elordaǵa alǵashqylardyń qatarynda kósh túzeýge qamdanyp jatty. Aldymen osynda bólimshe quryldy da, kóp uzamaı buryn aýdandyq ákimdik ornalasqan eki qabatty eski ǵımaratty redaksııaǵa bólgen soń sony jóndep, jasqaýdyń qamyna kirisip kettik. Osy sátte «Egemen Qazaqstannyń» tizginin Erjuman Smaıyl ustaǵan edi. Men bas redaktordyń birinshi orynbasary retinde shuǵyl túrde Aqmolaǵa qonys aýdardym. Bir jarym ǵasyrdaı buryn meniń babam Kenesary sarbazdarymen birge osy óńirden Syrdarııa jaǵalaýyna kóshken eken, jańa astana irgesi qalanyp jatqan tusta taǵdyr meni qaıtadan Aqmolaǵa ákeldi. Babalarymyz qazaqtyń sońǵy hanyna ilesip ketse, táýelsiz eldiń basshysyna erip, ǵasyrlar toǵysynda Esildiń boıyndaǵy bas qalaǵa qaıta oraldyq. Jasyl jelekke oranyp, asqar taýlarǵa súıengen Almatydan keıin qala surqaı, keıipsiz, shaǵyn, kóńilsiz kóringenimen, eńse bıik, kóńilimiz shat bolatyn. 1999 jyldyń aıazy aqyrǵan aqpanynda Sheraǵań men Ádaǵań bastaǵan «egemen-qazaqstandyqtar» mingen poıyz Aqmola vokzalyna kelip toqtady. Bul kezde Sheraǵa «Egemende» qyzmet istep júrgen, kóp uzamaı Májilis depýtaty boldy. Ádaǵa, Asqar – úsheýmiz ol kisiniń otbasyn depýtattar úıindegi páterine aparǵanymyz áli esten ketpeıdi. Sheraǵań aldymen páterge qara mysyǵyn jibergen, bóten, jat energııany alyp ketsin degeni shyǵar... Al Ádaǵań redaksııanyń tájirıbesi mol, kópti kórgen, jasy úlken aǵasy retinde Alataý tórinen Arqa tósine kelip, boz boranǵa urynǵan, alǵashqy kezde kúı-jaı bolmaı, jersinip úırenise almaı «qamyqqan» inilerine bas-kóz bolyp, topyrlatyp sońynan ertip júretin. Jaı júrmeı, qara shańyraq qasıetin, burynǵylardyń baǵaly tájirıbesin támsilmen-aq olardyń boıyna sińiretin. Sheraǵań men Ádaǵańnyń sonaý Almatydan beri juby jazylmaıtyn, qas-qabaǵynan tanıtyn baýyryn Sheraǵa Arqaǵa kelgen soń múldem janynan tastamaıtyn edi. Ádaǵań tasshar soǵyp júrip-aq Sheraǵańnyń emeýrinin, ısharasyn tereń túsinedi, túsinip qana qoımaıdy, úıge barǵan soń qaǵazǵa túrtip qoıady. Keıin munyń bári estelik-essege, romanǵa ulasty. Onda tek Sheraǵań týraly ǵana emes, jýrnalıster, biregeı tulǵalar álemi, kisilik pen kishilik týraly, dáýir jaıly syr bar baıqaǵanǵa. Men Almatyǵa jańa aýysyp barǵanymda Ádaǵań «Tergeý áli bitken joq» degen alaqandaı kitabyn qoltańba jazyp syılap edi. Kitap qol basyndaı ǵana bolǵanmen, tartymdy da qyzyqty, mazmundy edi. Ádaǵań – qazaq jurtynda Kemel Toqaevtan keıin detektıv janrynda qalam tartqan jazýshy. Bul – kóp izdenis pen eńbek talap etetin kúrdeli, biregeı janr. Ádaǵań «Egemenniń» qara jumysymen alysyp júrip osy janrǵa qaıta aınalyp soqpaǵany ókinishti... Qazaqy dástúrdiń jibin úzbeı, aǵanyń aldyn kesip ótpegen, ininiń meselin qaıtarmaǵan Ádaǵań ózi ómir boıy eńbek etken qara shańyraqty erekshe qadirleýshi edi, onda bir biz túsine bermeıtin, baıybyna bara bermeıtin kıe men qasıet bar dep uǵynatyn, oǵan qatysty máseleniń eshqaısysyna usaq-túıek dep qaraǵan emes. Aqyrǵy demi úzilgenshe osy ustanymynan taıǵan joq...
Erkin QYDYR,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Astana aqshamy» gazetiniń bas redaktory