Senim men qoldaý – sot qýaty

Bizdiń elde halyqtyń sotqa degen senimi joǵary. Sol senimniń údesinen shyǵý úshin memleket te sottarǵa barlyq jaǵdaıdy jasap, olardyń talap deńgeıinde qyzmet isteýine bar qolaılylyqty týǵyzyp keledi. Sonyń arqasynda sottardyń da qýaty arta túsýde. Dál sonyń dálelindeı, ádildikti arqaý etedi degen bılerge arnap taǵy bir at shaptyrym jerdi alyp jatqan bıik te, záýlim, ishi de, syrty da jaınaǵan jańa ǵımarat boı kóterdi. Ol – Astana qalasynyń sot tóreligi saraıy dep ataldy. Sol úmitti atyna saı bul ǵımaratqa – Astana qalasynyń soty, Astana qalasy mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq soty, Esil aýdandyq soty jáne Esil aýdandyq №2 soty ornalasty. Mine, keshe osy Sot tóreligi saraıynda respýblıka sottarynyń ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda atqarǵan jumys qorytyndysyn jarııalaǵan keńeıtilgen keńes te ótti. Atalǵan keńes jumy­sy bastalar aldynda Asta­na qalasynyń ákimi I.Tas­maǵam­betovtiń qatysýymen jańa ǵımarattyń negizgi aq­pa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq, ın­fra­­qurylymdyq tanystyrylymy boldy. Joǵarǵy Sot Tóra­ǵasy Qaırat Mámı jańa Sot tóreligi saraıyn salý barysynda kórsetken belsendi qoldaýy úshin Astana qalasynyń ákimine jáne kezinde Joǵarǵy Sot Tóraǵasy bolyp tur­ǵan kezde osy ǵımarattyń oryn alýy úshin kóp eńbek sińirgen qa­zirgi Joǵary Sot Keńesiniń Tóra­ǵasy Bektas Beknazarovqa alǵys bildirdi. Budan keıin keń saraıdyń keremet zalyna jınalǵan bıler men shaqyrylǵan qonaqtar aldynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy sóz sóıledi. Vedomstvo basshysy óz sózinde bul atalǵan ǵımarattyń salynýy memlekettiń, Memleket bas­shy­synyń sottarǵa degen qamqor­lyǵynyń, qurmetiniń taǵy bir kórinisi, sondyqtan da barlyq sýdıalar osy qurmetke laıyqty bolý kerektigin erekshe ekpin túsire atap ótti. Qaırat Mámı: «О́tken jarty jyl ishinde respýb­lıka sottary sot júktemesiniń artqanyna qaramastan, sot tóre­ligin júzege asyrýdyń jáne sot isterin der kezinde sheshýdiń sapasyn tıisti deńgeıde qamtamasyz etti. Jalpy, barlyq shyǵarylǵan sot aktileriniń 98,6 paıyzy zańdy ári negizdi bolyp tabylady», – dedi. Budan keıin Azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha sot tóreligin júzege asyrýdyń jaı-kúıi týraly Joǵarǵy Sottyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqa­synyń tóraǵasy, qylmystyq ister boıynsha sot tóreligin júze­ge asyrýdyń jaı-kúıi týraly Jo­ǵar­ǵy Sottyń qylmystyq ister jó­nindegi qadaǵalaýshy sot alqa­synyń tóraǵasy, son­daı-aq, sottardyń qyzmetin mate­rıal­dyq-tehnıkalyq jáne qarjy­lyq qamtamasyz etý týraly Joǵarǵy Sottyń janyndaǵy Sot­tar­dyń qyzmetin qamtamasyz etý depar­tamentiniń basshysy keń qulashty baıandamalaryn oqyp shyqty. Sóıtip, sottardyń 2014 jylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy qyz­me­tin taldaý eldegi sot tóreli­gin júzege asyrýdyń sapasy tu­raqty ekenin kórsetipti. Sot or­gan­darynyń biryńǵaı avtomattan­dyrylǵan aqparattyq-taldaý júıesiniń (BAATJ) derekteri boıynsha alǵashqy alty aıda respýblıkanyń aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottaryna barlyǵy 577 982 aryz ben is, sonyń ishinde 349 930 aza­mattyq, 205 689 ákimshilik jáne 22 363 qylmystyq is kelip túsken. Bul 2013 jylǵy birinshi jarty­jyl­dyqpen salystyrǵanda 50 208 iske nemese 9,5 paıyzǵa artyq. Barlyǵy 508 637 isti júrgizý aıaqtalǵan, bul 2013 jyldyń alty aıymen salystyrǵanda 11,5 paıyzǵa kóp. Atap aıtqanda, 297 294 azamattyq isti qaraý aıaqtalǵan, bul 2013 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 23,1 paıyzǵa artyq degen sóz. Buǵan qosa tıisti sheshim shyǵarylyp 195 790 is qaralǵan. Azamattyq ister boıynsha syrttaı qaralǵan isterdiń (31,2 paıyzdan 23,9 paıyzǵa deıin) jáne jańadan ashylǵan mán-jaılar boıynsha kúshi joıylǵan sheshimderdiń (53,8 paıyzdan 52,5 paıyzǵa deıin) úles salmaǵy tómendegeni baıqalady deıdi. Máselen, 4 743 azamattyq is bitimgershilik kelisim jasaýmen aıaqtalypty, 1 911 is medıatordyń qatysýymen qaralǵan. Jalpy, osy esepti kezeńde 22 366 qylmystyq is aıaqtalsa, bul 2013 jylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy kórsetkishten 5,6 paıyzǵa tómen eken. Úkim shyǵarýmen 13 123 adamǵa qatysty 10 467 qylmystyq is qaralǵan. Bar­lyǵy 12 904 adam sottalǵan, sonyń ishinde 4 861 adam nemese sottal­ǵandardyń jalpy sanynan 37,7 paıyzy bas bostandyǵynan aıy­rylǵan. Osylaısha, jalpy al­ǵanda bas bostandyǵynan aıy­rýǵa sottalǵan adamdardyń úles salmaǵy 2,4 paıyzǵa azaıypty. Joǵarǵy Sot ázirlegen «Qazaq­stan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sot tóreligin júzege asyrýdy odan ári ońaılatý, tóreshildik rásimderdi azaıtý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobalaryn Par­la­ment Májilisi 2014 jylǵy 18 maýsymda qabyldap, Senattyń qaraýyna joldaǵan. Zań jobalarynyń erejeleri bir­qatar jańalyqtardy engizý arqyly sot júıesin odan ári jetil­dirýge, sondaı-aq, sottardyń qyz­metin retteıtin normalardy tú­ze­týge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, Konstıtýsııalyq zańnyń jobasy sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteýdiń konkýrstyq rásimin jetildirýdi, sýdıa laýazymyna kadrlyq rezervtiń róli men mańyzyn arttyrýdy, Joǵarǵy jáne oblystyq sottardyń janynda jedel uıymdastyrýshylyq máselelerdi sheshý jónindegi fýnksııa júkteletin jeke organ qurýdy kózdeıdi. Joǵarǵy Sot ázirlegen jańa Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jobasy múddeli memlekettik organdarmen aldyn ala kelisilý barysynda. Ony Parlamenttiń qaraýyna aǵymdaǵy jylǵy jel­toqsanda engizý josparlanyp otyrǵan kórinedi. Ákimshilik refor­ma júrgizý jónindegi vedomstvo­aralyq komıssııanyń 2014 jyl­ǵy 27 mamyrdaǵy sheshimimen Jo­ǵarǵy Sot Ákimshilik is júrgizý ko­deksiniń jobasyn ázirleýge jaýapty bolyp belgilenipti. Ol Qazaqstanda ákimshilik ádilet júıesin qurý boıynsha mindetti iske asyratyn bolady. Memleket basshysynyń tap­syr­malaryn oryndaý úshin Joǵar­ǵy Sot «Qazaqstan Respýblı­kasynyń sot júıesi men sýdıa­lary­nyń mártebesi týraly» Konstı­týsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń já­ne sýdıalardy zeınetaqymen qam­syzdandyrý tetigin jetildirýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda zeınetaqymen qam­syzdandyrý týraly» Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jobalary boıynsha jumys júrgizýde. Sot júıesin qoljetimdi etý jáne ony ońaılatý maqsa­tynda Joǵarǵy Sot pen jergi­likti sottardyń Internet-qor­larynda azamattar úshin «Sot qujattarymen tanysý» jáne «Sot kabıneti» elektrondyq servısteri iske qosyldy. Osy servıster arqyly azamattar onlaın rejiminde elektrondyq túrde talap-aryz bere alady, sondaı-aq, sot aktisimen jedel tanysa alady. Esepti kezeńde «elektrondyq úkimet» portaly arqyly 38 369 talap aryz, sot otyrysynyń hattamasyn berý týraly ótinish jáne hattamaǵa eskertýler túsken, bul barlyq 2013 jylǵa qaraǵanda 1,5 esege artyq eken. Osylaısha atalǵan keńes aıasynda bıylǵy jyldyń alty aıynda sot tóreligin júzege asyrýdyń qorytyndysy shyǵarylyp, Memleket basshysynyń Sýdıa­lardyń VI sezinde bergen tapsyrmalaryn iske asyrýdy nazarǵa alǵan sot júıesin odan ári damytýdyń negizgi baǵyttary talqylandy. Keńeıtilgen keńes qory­tyn­dysy boıynsha Joǵarǵy Sot Tóraǵasy aldaǵy ýaqytta atqary­latyn jumystyń birqatar negizgi mindetterin aıqyndap berdi. Atap aıtqanda, sot tóreligin der kezinde jáne sapaly qamtamasyz etý jónindegi jumystardy ilgeriletý, qylmystyq sot isin júrgizý salasyndaǵy jańa kodeksterge sáıkes sýdıalardyń jáne sot qyzmetkerleriniń kásibı deńgeıin arttyrý, sot ujymdarynda moraldyq-psıhologııalyq ahýaldy jaqsartý, sottardyń ımıdjin arttyrý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy. Sonymen qatar, qysqa merzim ishinde múddeli memlekettik organdar ókilderi qatarynan Ákimshilik is júrgizý kodeksiniń jobasyn ázirleý jó­nindegi jumys tobyn quryp, ju­mysqa kirisý tapsyryldy. Keńeste alǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyrý erekshe baqylaýǵa alynbaq. Olardy oryndaýdyń nátıjeleri bıylǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha qaralatyn bolady. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan». Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.