Asharshylyq jyldaryndaǵy azapty oqıǵalar tizbesi ejelgi Aqmolanyń emlesine jazyldy. Ýezdiń bastan keshken qasireti qujattardan menmundalaıdy. Sol saıası qýǵyn-súrgin kezindegi derekter Astana qalalyq memlekettik arhıvinde aıshyqtalyp tur. Osy rette mekeme dırektory Berik Tórebekovpen dıdarlasqan edik.
− Berik Jolmuhanuly, qalalyq arhıvtiń atqarǵan jumystaryna el kýá. Búginde eski qujattardy qaıta qalpyna keltirip, oqyrmanǵa usynyp otyrsyzdar. Sol qujattardyń arasynda asharshylyqqa qatysty málimetter bar ma?
− Árıne, búginde qalalyq arhıv qoımasynda 736 qor 399 449 saqtaý birligi bar desek, sonyń ishinde 1920-1930 jyldardaǵy qaıǵyly oqıǵalardy taspalaǵan qujattar men fotosýretter kóptep kezdesedi. О́zderińizge belgili, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurylyp, jer-jerde óńirlik komıssııalar jumys isteýde. Búginde bul ıgilikti iske bizdiń mekeme de atsalysyp jatyr. Jaqynda Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵymen birlesip, «Zulmat zaman qasireti» atty arhıv qujattarynyń kórmesin ótkizdik. Sonda Astana qalasynyń memlekettik arhıvinde saqtaýdaǵy 1920-30 jyldardaǵy asharshylyq jyldaryndaǵy qundy qujattar men fotolar oqyrmanǵa usynyldy. Byltyr «Aqmola óńiri – Arhıv qujattarynda 1920-1940 jyldar» jınaǵy jaryq kórdi. Atalǵan jınaqta málimetterdiń basym bóligi qalalyq arhıvtiń enshisindegi qundy qujattar.
− Iá, atalǵan eńbek áli de zertteýdi qajet etetin qýǵan-súrgin taqyrybyna qosylǵan úlken olja boldy. Sol qujattar arasynda áleýmettik apatqa dýshar bolǵan azamattardyń taǵdyry baıandalǵan. Búginde olardyń izdeýshileri bar ma?
− Qalalyq arhıvke kelýshiler memlekettik bılik pen basqarý, ishki ister, ádilet, sottar men prokýratýra organdarynyń qorlaryna úlken qyzyǵýshylyq tanytýda. Biz ózimiz zańsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń qujattaryn tabý boıynsha belsendi jumys istep jatyrmyz. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi oblystyq komıssııa Astana memlekettik arhıvimen birlesip Aqmola aýdandyq, RKP(b) aýdandyq atqarý komıtetiniń resmı qaýlylarynyń qujattar jınaǵyn anyqtap, baspaǵa daıyndady. Keńes ókimetin ornatý, túrli zorlyq-zombylyq jáne halyqqa qarsy saıası naýqandar júrgizý, narazylyq aksııalaryn kúshpen basyp-janshý. Biz Aqmola jáne Aqmola ýezi bıleriniń, kýlaktarynyń tárkilengen sharýashylyqtarynyń materıaldaryn, tárkileý kezindegi olardyń otbasylarynyń quramyn týraly materıaldardy zerttedik. Oblystyq komıssııanyń jumys toby $65 «Aqmola oblysy boıynsha Ishki ister halyq komıssarıaty basqarmasynyń Aqmola №12 túrmesi» qoryna erekshe qyzyǵýshylyq tanytty. Bul qorda 5600 adamnyń jeke isteri saqtalǵan, olardyń kópshiligi «astyq jáne et daıyndaýdy buzdy, sabotaj jasady» degen aıyppen zańsyz sottalǵan. Osy qujattardyń ishinde 1930 jyldardaǵy «qastandyq, semfondy bermeý, kolhoz tehnıkasyn búldirý» degen aıyppen sottalǵan tutqyndardyń 4000 isin óńdep, ári qaraı ońaltý úshin derekter berdik.
− Sol qundy aqparattardyń búginde boıaýy ketkeni anyq. Qasiretti kezeńniń ótkenine ǵasyrǵa jýyqtady. Restavrasııa kezinde jaǵdaıy múshkil derekterdiń mánin ashý qıynǵa túspedi me?
− Búginde bizdiń mekeme zaman talabyna saı tehnıkamen jabdyqtalǵan. Sondyqtan kedergiler kóp kezdespedi. Degenmen, 20-30 jyldardaǵy qaǵazdyń joqtyǵynan sheneýnikter tóńkeriske deıingi qujattardy is júrgizýde paıdalanyp, olardyń artqy jaǵyna da jazǵan. Bul materıaldardyń jaǵdaıy qazir múshkil. Áıtse de, biz olardy qalpyna keltire aldyq. Qazaqstanda balamasy joq restavrasııalyq zerthanamyz kómektesti. Búginge deıin tozyǵy jetken birneshe myń paraq muraǵat qujattaryn qalpyna keltirdik. Árbir japyraq qaǵaz óte muqııat óńdeledi.
Qalpyna keltirý qyzmetiniń qyzmetkerleri qaǵaz qujattardy uzaq saralap, aqparatty uzaq merzimdi sıfrlyq tasymaldaǵyshqa taspalaıdy. Bizdiń basty jańalyǵymyz – HSM muraǵattyq optıkalyq jetegi. Ol aqparatty saqtaýda álemdik standartqa saı qyzmet etýde. Qaýipsiz yqsham dıskilerdiń paıdasy zor. Biz engizgen avtomattandyrylǵan aqparattyq júıe óz kezeginde elektrondy qor qurý arqyly eskirgen qujattardyń qaǵaz túpnusqalarynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar erekshe qundy, tarıhı mańyzy bar qaǵaz qujattardy aınalymnan shyǵarýǵa múmkindik týdy. Endi biz oqyrmanǵa qujattardy tek elektrondy túrde beremiz.
− Osy rette zańsyz sottalǵan azamattardy aqtaý máselesine toqtalsańyz. Sol maqsatta qandaı obektıvti nátıjelerge qol jetkizdińizder?
− Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń materıaldary negizinde jobalyq bıýro daıyndaǵan kóp tomdyq (31 tom) kitap shyǵaryldy. «Aqmola oblysy muraǵat qujattarynda» atty kóp tomdyqtyń 23-tomyna oblysymyzdaǵy qýǵyn-súrginge ushyraǵandar týraly derekter engizilgen. Atap aıtqanda, ujymdastyrý kezindegi Aqmola oblysyndaǵy istiń shynaıy jaǵdaıyn, bıliktiń azamattarǵa jasaǵan zorlyq-zombylyq áreketterin, stalındik rejimniń zańsyzdyqtary men qylmystaryn ashatyn 222 qujat usynyldy. Sonymen qatar Astanada qurylǵan óńirlik komıssııanyń sheshimimen elorda ákimdiginiń qoldaýymen muraǵat derekterine negizdelgen qujattar toptamasy shyǵaryldy.
Qazir zańsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń esimderin qalpyna keltirý jumystary jalǵasýda. Qalalyq arhıvte saqtalǵan Aqmola oblystyq atqarý komıtetiniń 241-qorynyń materıaldary negizinde 1928 jyly múlki tárkilengen adamdar týraly málimetter bazasy quryldy. Aqparatty salystyrý jáne naqtylaý júrgiziledi. Odan bólek Aqmola túrmesiniń qujattary boıynsha muraǵatta 662 is qaralyp, 1920-30 jyldary, sottalǵan 736 azamat anyqtaldy.
− Saıası qýǵyn-súrgin jyldaryndaǵy qandy oqıǵalar áli de úlken zertteýdi qajet etetin taqyryp. Qazir buǵan sheteldik zertteýshilerdiń de nazary aýyp otyr. Bul rette qalalyq arhıv oqyrmanǵa qanshalyqty jaqyn?
− Jalpy, aqparattyń eń mańyzdy kózi – azamattarymyzdyń estelikteri men jeke qujattary. Sondyqtan elordalyq arhıv Astana qalasynyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi óńirlik komıssııasymen birlesip, Keńes ókimeti kezindegi qýǵyn-súrgin qurbandary týraly estelikter men qujattar jınaǵyn uıymdastyrdy. Qyzmetkerlerimiz aımaqtarǵa shyǵyp, qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń urpaqtaryn taýyp, estelikterin jazyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta olardy qujattar jınaǵy retinde shyǵaramyz. Muny bir – deńiz. Ekinshiden, qýǵyn-súrgin jáne jer aýdarylǵan jyldary habar-osharsyz ketken týystaryn izdep júrgen azamattarǵa barynsha kómek qolyn sozýdamyz. Bul suraqtarmen bizge tek qazaqstandyqtar ǵana emes, kóptegen shetel azamaty da júginedi. Biz týystary izdeýde júrgen adamdardyń qujattaryn izdeımiz, olarǵa qajetti aqparatty qaıdan tabýǵa bolatynyn kórsetýge tyrysamyz.
Elimizdiń tarıhynda ádilettilikti qalpyna keltirý úshin árbir adamdy este saqtaý mańyzdy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan týystaryńyz ben dostaryńyz týraly estelikter, qoljazbalar, kúndelikter, tarıhı fotosýretter nemese basqa da qujattar bolsa, muraǵatqa aparyńyz! Olar isti zertteýge kóp kómektesedi. Asharshylyq jyldarynyń azaby eshqashan umytylmaıdy.
− Áńgimeńizge raqmet!