Saıası qýǵyn-súrgin zardabyn bir kisideı tartqan Saıfýtdın Kenjetaıuly Ýıdanov 1916 jyly qazirgi Aqtóbe oblysyndaǵy Martók aýdanynda Shevchenko aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Kenjetaı eskishe oqyǵan, sharýaǵa uqypty, dáýletti otbasynan shyqqan. Sheshesi Rahıma kópbalaly otbasynda ósip, ózi de keıin aýylynda bedeldi, yqpaldy ana bolǵan.
30-jyldardyń aýyr jaǵdaılary, qýǵyn-súrginniń keseli osy úıdiń de otbasyn aınalyp ótken joq. Ákesine jala jaýyp, Kenjetaı atany baı-kýlakqa jatqyzyp, mal-múlikterin tárkilep, ózimen birge belgisiz jaqqa aıdap alyp ketken. Rahıma qarııa qaıǵydan basyn kótergen soń, balalary Ǵabdyjamal, Ǵabdykamal, Saıfýtdın, Ǵanı, Malıkany qolyna alyp, basqa tirshiligi bar aýylǵa qonys aýdarady. Saıfýtdın Kenjetaıuly jeti jyldyq mektepte oqyp, qazaq tili, arab, orys tilin de ıgerip, qolyna tıisti kýáligin alady. Alaıda balalarynyń amandyǵyn oılastyrǵan anasy Saıfýtdınge aqyl-keńesin aıtyp, Tashkent qalasyna bilimin jalǵastyrýǵa attandyrady. Tashkent ýnıversıtetiniń janyndaǵy 3 jyldyq kýrsta oqıdy. Odan elge oralyp, Almatynyń Kalının, Fýrmanov kósheleriniń qıylysynda ornalasqan eski aǵash úıge qonystanady. О́kinishke qaraı, bul qalada tynysh oryn tabylmady. О́zimen aralasyp júrgen senimdi dostary jasyryn habar berip, «Saıfýtdın, NKVD-nyń tyńshylary izdestirip ańdyp júr, qadamyńa saq bol», deıdi. Birden osyndaı sýyq habardy estigennen keıin, «anama meniń kesirim tıer» dep, shyǵys jaqqa bet alyp, burynǵy Semeı oblysy, Úrjar aýdanynyń ortalyǵyna kóshýge májbúr bolady. Aýdandaǵy bankke esepshi-býhgalter qyzmetine ornalasady. Biraq ta opasyz tyńshylar 1937 jyly 19 jeltoqsan kúni NKVD jendetteri Saıfýtdınniń qolyna kisen salyp, tergeý ızolıatoryna qamaıdy.
«Abaqtynyń jertólesindegi jeke kameraǵa kirgizip, temir peshti qatty qyzdyryp jaǵyp, ústime qalyń ton, basyma qulaqshyny bar malaqaı, aıaǵyma qalyń, qonyshy bıik aq pımany kıgizip, ottyń qasyna tik turǵyzyp, birneshe kún janymdy qınady. Aıbyndy jastyq shaǵym bolsa da, shydamym taýsylyp esimnen tanyp qulap tústim, sonda ulty orys tergeýshi aýzyma sý tamyzbaı suraqtaryn qoıa berdi. Úsh kún ótkennen keıin, 22 jeltoqsan kúni menimen birge taǵy jıyrma shaqty adamdy qara júk mashınasyna tıep, Almaty qalasyndaǵy abaqtyǵa ákelip, qatarynan 6 aı tergedi», deıdi keıipkermiz óz esteliginde.
Sottyń úkimi shyǵar-shyqpastan qamaýda birge bolǵan 150 adamdy Reseıdiń Krasnoıarsk qalasynyń mańaıyndaǵy lagerge áketedi. Odan Qıyr Shyǵystyń shalǵaı ornalasqan Kansk degen núktesine aıdaǵan. 300 shaqyrymdy jaıaýlap júrip ótken tutqyndardyń tiri qalǵandary Saıan-Shýshensk eldi mekenine, ný ormannyń ishindegi azap aımaǵyna taban tireıdi. Saıfýtdın 1947 jyly jeltoqsan aıynda, 10 jyldan soń elge oralǵan. Kelgen betinde Semeı obylysy Kókpekti aýdanynyń ortalyǵyndaǵy NKVD bólimshesine tirkelip, arnaıy tirkeý jýrnalyna «áli de qoǵamǵa kúdikti» dep jeke esepke alynady. Erkin zamandy ańsaǵan Saıfýtdın aǵa buǵan da tóze bildi, biraq ishindegi syryn aıtyp jetkize almady. Sonda da ınspektorlar kúnde keshke aǵanyń úıine kelip, tekserip júredi. «Ýıdanov, sen ne bitirip, qandaı áreket jasap júrsiń?» dep suraǵanda, ol kisi «Men poshtaǵa baryp «Pravda» gazetin satyp alyp oqydym» dep gazetti kórsetedi eken. Osyndaı tekserý 1959 jylǵa deıin turaqty jalǵasqan. Otarlyq ezgi men qanaýdy kóp kórgen Saıfýtdın aǵa 1996 jyly sol Kókpekti topyraǵynda dúnıeden ótti...
Ashat TOIKIN,
eńbek ardageri