Sherli tarıh shyndyǵy

Jumys toby múshelerine qupııa qor­lardaǵy qujattarmen tanysýǵa múm­kindik jasalyp, zertteýshiler Almaty, Astana, Aqtóbe, Qaraǵandy, Semeı, t.b. qalalarǵa issaparǵa da shyǵyp qaıtty.

Ǵylymı-zertteý jumysy Batys Qa­­zaq­­stan oblysy boıynsha jeti ba­ǵyt­­qa toptastyrylǵan bolatyn. Zert­­teýshi­­ler Almaty qalasyndaǵy orta­lyq mem­­lekettik arhıv jáne Pre­zıdent arhı­vin­de jumystanyp, qajet­ti qujat kóshirmelerin ákeldi. Tipti oblystyń óz ishindegi Qaratóbe, Jáni­bek, Shyńǵyrlaý, Syrym, Qaztalov, Aq­jaıyq, t.b. aýdandyq arhıvter de tekse­rildi. Repressııa qurbandarynyń ur­paqtary, kýágerler izdestirilip, júzdegen adammen kezdesý ótti. Munyń arasynda túrli ǵylymı jıyndar men konferensııalarda baıandamalar jasalyp, BAQ betinde maqalalar jarııalandy.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn to­lyq aqtaý boıynsha jumys bastal­ǵan alǵashqy jyldyń ózinde-aq batysqa­zaqstandyq zertteýshiler eki jınaqty ja­ryqqa shyǵardy. Al byltyr, 2022 jyldyń jumys nátıjesinde jeti kitap basylyp shyqty. Odan bólek, bıyl da birneshe kitap baspadan shyǵýǵa ázirlenip jatyr. Bul jınaqtarda jaryq kórgen tarıhı derek­t­er men qujattardyń basym bóligi – bu­ryn kópshilik kózinen tasa bolǵan máli­metter. Osy arqyly KSRO-da bolǵan saıası repressııanyń aýqymy men onyń óńirge keltirgen zardaby tolyq ashyldy deýge negiz bar.

 

Halyq kóterilisteri haqynda

О́ńirdegi repressııa saldaryn zertteý jeti baǵyt boıynsha júrip jatyr. Onyń alǵashqysy – halyq kóterilisteri, oǵan qatysqany nemese qoldaǵany úshin saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy zertteý­ge baǵyttalǵan. Top jetekshisi – tarıh ǵy­lymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haı­­da­rov osy kezge deıin jarııa aıtyl­maǵan birneshe oqıǵany anyqtady. Sóıtip, 2022 jyldyń sońynda baspadan «Batys Qazaq­stan oblysyndaǵy halyq kóteri­listeri (1928-1932)» atty kitap jaryq kórdi.

Bul eńbekte oblys aýmaǵynda ujym­­­das­­tyrý saıasatyna qarsy bolǵan halyq kóterilisteri Batys Qazaqstan ob­lys­tyq polısııa departamentiniń ar­naıy memlekettik arhıviniń qujat­tary negi­zinde keshendi túrde zerttelgen. Kitap­ta Jańaqala jáne Ilbishin kóteri­lisi, Jympıty kóterilisi, Oral tóńire­gin­degi aýyldardaǵy oqıǵa­lar, Azǵyr, Orda, Jánibek jáne Shyń­ǵyr­laý aýdandaryndaǵy halyq nara­zy­lyqtarynyń sebep-saldary, júrý barysy, qatysýshylardyń áleýmettik quramy, olarǵa taǵylǵan aıyptar, qabyldanǵan úkimder, aqtaý qorytyndylary arhıv derekteri negizinde jazyldy.

– Zertteý jumysy barysynda oblys­tyq memlekettik arhıviniń №992 qo­ryndaǵy ujymdastyrý saıasa­tyna, sonyń ishinde Azǵyr aýdanyn­daǵy kámpes­keleý máselesine qatysty derekterge tal­daý jasadyq. Azǵyr aýdanyn­daǵy kám­peskelengen baılardyń tizimi jasaq­taldy. Sondaı-aq jergilikti polısııa departamenti arnaıy arhıviniń №18 qorynda saqtaýly isterdi túgel súzip shyqtyq, – deıdi Esqaırat Haıdarov.

Nátıjesinde, Azǵyrdyń Pen­zaǵa jer aýdarylǵan baılary, Jympıty aýdany №15 jáne №19 aýyldaryndaǵy baılar men atqaminerlerdiń isi, Jańa­qala jáne Ilbishin kóterilisi, Orda baılarynyń bas kóterýi, Jánibek aýdany Kúıgenkól aýylyndaǵy ujymdastyrýǵa qarsylyq, t.b. halyq narazy­lyq­tary naqty qujattar negizinde zertte­lip, jaryq kórdi. Aıtpaqshy, ǵalymnyń «Kúıgenkól aýylyndaǵy qýǵyn-súrgin» degen maqalasy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen bolatyn. E.Haıdarov 1928-1932 jyldar aralyǵynda keńes bıligine qarsy narazylyq, baskóterý Batys Qazaqstan oblysynyń Azǵyr, Jympıty, Bórli, Zaýralnyı, Kamen, Jańaqala, Ilbishin, Orda, Jánibek, Shyńǵyrlaý jáne Qaratóbe aýdandaryn qamtyǵanyn anyqtady. Al buǵan deıin tek Jańaqala kóterilisi ǵana aıtylatyn.

«Batys Qazaqstan oblysy polısııa de­partamentiniń arnaıy memle­kettik arhıvi qujattary boıynsha kóte­­rilisterge qatynasqany jáne keńes ókimetine qarsy shyqqany úshin 309 adamnyń jazyqsyz saıası qý­da­­laýǵa ushyraǵany anyqtaldy. 1930 jyl­dary Oral mańyndaǵy aýdandar­dan jáne Jympıty aýdanynan barlyǵy 41 adam atý jazasyna kesilgen. Qalǵan­dary ártúrli merzimderge konslager­ler­ge qamalyp, keıbiri jer aýdaryl­ǵan. Degenmen saıası-qýǵyn súrgin qurban­darynyń sany munymen shektel­meı­di. Zertteý barysynda áli de tyń derekter shyǵýy múmkin», deıdi ǵalym.

 

Ǵasyr boıy jasyrylǵan qujattar

Kúshtep ujymdastyrý jáne 30-jyl­dardaǵy ashtyqta qaza tapqan nemese japa shekkenderdi anyqtaý boıynsha jumys tobyn tanymal ǵalym, tarıh ǵy­lymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva basqarady. Ǵalymnyń «Oral, Bókeı gýbernııalaryndaǵy ashtyq (1921-1922)» taqyrybyndaǵy qujattar jı­naǵyn Batys Qazaqstan oblystyq mem­lekettik arhıvi qoryndaǵy derekterden qurastyrylǵan.

– Bul jınaqqa 1921-1922 jyldardaǵy Oral, Bókeı gýbernııalaryndaǵy ashtyq­qa qatysty tarıhı qujattar engizildi. Oblystyq arhıv qoımasynyń №19, №28, №40, №313 qorlarynda ǵasyr boıyna saqtalǵan qundy derekter: buıryqtar, qaýlylar, úndeýler, nusqaýlyqtar, baıan­damalar men statıstıkalyq esepter – HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde qazaq halqynyń tarıhynda oryn alǵan ashtyq qasiretiniń dáıegi men dáleli. Qupııa­syzdandyrylǵan bul qujattardyń basym bóligi alǵash ret jarııalanyp otyr, – deıdi Baqtyly Sansyzbaıqyzy.

Bul qujattardyń qundylyǵy mynada: Oral óńirinde I, II sany boıynsha qýǵyn­dalǵan baılardyń tizimi, jınalys hattamalary tolyq kórsetilgen. Mysaly, 1931 jyly Kamen aýdanynan II sany boıyn­sha kýlak retinde qýǵyndalǵan 31 áıel­­diń tizimi tabyldy.

Sondaı-aq 1920-1922 jyldary Oral, Bókeı gýbernııalarynda bolǵan ashtyq qasiretine qatysty qujattar oblystyq arhıv qorynda ǵasyr boıy qupııa saqtalǵan eken. Qordaǵy №28 jáne №313 qor qujattaryn zertteý, saraptaý jumysy nátıjesinde Kalmykov ýeziniń Baıbaraq, Baıǵutty bolystaryndaǵy ashyqqan adam­dardyń tizimderi tabyldy. Oral ýezine qatysty da osyndaı qujattar bar. Joǵa­ryda aıtylǵan jınaqqa buryn esh jerde jarııalanbaǵan 120 arhıv qujaty engizildi.

 

5 jylda 632 baı tárkilengen

Al Jantas Safýllın jetekshilik etken kýlaktar, baılar, jartylaı feodaldar men sharýalardyń aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý boıynsha jumys toby da birneshe jınaqqa júk bolatyn qujattardyń shańyn qaqty. Nátıjesinde, 2022 jyldyń sońynda «Batys Qazaqstan oblysyndaǵy baılardy, kýlaktardy tárkileý jáne jer aýdarý. 1928-1932» atty arhıv qujattary jınaǵy daıyndaldy.

– Bul jınaqqa Batys Qazaqstan obly­syndaǵy baılardy, kýlaktardy tár­kileý jáne jer aýdarýǵa qatysty tarıhı qujattar toptastyryldy. Qupııa­syzdan­dyrylǵan bul qujattardyń da basym bóligi alǵash ret jarııalanyp otyr, – deıdi Jantas Nabıollauly.

Aıta keteıik, «Dana» ǵylymı-zert­teý ortalyǵynyń saıtynda dál osy tárkileýge ushyrap, jer aýdarylǵan tulǵalar hrono­lo­gııalyq retpen orna­las­tyrylǵan. Mun­daǵy derekterge qaraǵanda, Batys Qazaq­stan oblysynda 1928 jyl – 81, 1929 jyly – 54, 1930 jyly – 226, 1931 jyly – 220, 1932 jyl boıynsha 51 adam mal-múlki tár­ki­lenip, jer aýdarylǵan eken. Jumys to­by 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha negizsiz tárkilenip, jer aýdarylǵan, aıyp­­pul salynǵan 1214 adamdy aqtaýǵa usyndy.

 

Alash jáne Aqjaıyq

Aqjaıyq óńiri – Alash qozǵalysy tý tikken topyraqtyń biri. Dál osy Alash partııasyna múshe bolǵany, Alashorda úkimeti ıdeıasyn qoldaǵany úshin júzdegen batysqazaqstandyq memlekettik qýdalaýǵa jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵan bolatyn. Osynaý taqyrypqa belgili zertteýshi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Álfııa Baıbolsynova bastaǵan jumys toby júıeli kirisip, kóp jumys atqardy.

Alash qozǵalysy taqyrybyn kóp jyldan beri zerttep júrgen Álfııa Sabyrǵalıqyzy budan buryn da Almaty qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik arhıvin, Prezıdent arhıvin aqtaryp, qundy qujattardy qolǵa túsirgen bolatyn. Ǵalymnyń kópjyldyq eńbegi – HH ǵasyrdyń basyndaǵy alashorda úkimetiniń múshesi, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, dáriger Dáýletshah Kúsepqalıevtiń ómiri men qyzmeti týraly monografııasy dál osy komıssııa jumysy aıasynda baspadan jeke kitap bolyp shyqty. Munda qaıratker D.Kúsepqalıevtiń ómiri men qoǵamdyq-saıası qyzmeti arhıv derekteri, qoljazbalar, estelikter jáne merzimdi basylymdar negizinde jańa tarıhı kózqaras turǵysynda qarastyrylǵan.

Budan bólek, Álfııa Baıbolsy­no­va­­nyń jetekshiligimen «Táýelsizdik úshin kúreskender: Alash qozǵalysynyń bel­sendileri men nıettesteri» atty en­sıklo­pedııalyq jınaq daıyndalyp jatyr. Bul buryn-sońdy osy baǵytta jaryq kórgen jınaqtardan áldeqaıda tolymdy, tyń derekteri mol eńbek bolǵaly tur. Qazirdiń ózinde Alash qozǵa­lysynyń Kúnbatys qanatyna qatysy bar 550 adamnyń tizimi men ómirbaıany jınaqtaldy. Olardyń birqatary, mysaly О́tep Jumaǵalıev, Mu­hamed-Rahym Qarabaev, Aıtqalı Aby­laev syndy tulǵalar áli kúnge deıin aqtalmaǵan.

 

Túrmege toly dala

Álfııa Sabyrǵalıqyzy jetekshilik etetin toptyń atqaryp jatqan taǵy bir irgeli isi – Batys Qazaqstan oblysy aýma­ǵyn­da bolǵan jazalaý lagerleri men NKVD keńselerin anyqtaý boıynsha jumystar.

Shyny kerek, 20-50 jyldary bolǵan saıası tutqyndar lagerleri men NKVD mekemeleri týraly aqparat tabý óte qıyn eken. О́ıtkeni bul derekter «asa qupııa» degen dárejege ıe. Tıisti organdar bul aqparatty áli kúnge jasyrýǵa tyrysady. Keıbir mańyzdy qujattar áskerı qupııaǵa sáıkes joıylǵan. Soǵan qaramastan jumys toby osy baǵytta tynbaı derek izdestirip, biraz málimet tapqan.

– Resmı derek boıynsha Batys Qa­zaqstan oblysynda 1937 jyly 853 adam qýǵynǵa ushyrap, onyń 335-i atyl­ǵany, 1938 jyly 936 adam tutqyndalyp, 690-y atylǵany belgili. Biraq biz qazir­diń ózinde qujattyq derekter boıyn­sha 1937 jyly shamamen 1500-ge jýyq adam, 1938 jyly 2000-ǵa deıin qýda­lanǵanyn anyqtadyq, – deıdi Álfııa Baıbolsynova.

Oral oblysynda GÝLAG júıesine kire­tin Kamenlag, Bezymıanlag jáne Sa­la­vat lager, ALJIR-diń Oraldaǵy bólim­shesi qyzmet jasaǵan. Olarda 2 myń­nan 5 myńǵa deıin tutqyn ustalǵan. Bu­lardyń eń úlkeni Kamenlag qazirgi Saratov oblysymen shektes Tasqala aýdany aýmaǵynda bolypty. Munda negizinen ózge óńirlerden jer aýyp kelgender ornalastyrylǵan, onyń ishinde eńbekpen túzetý lageri jáne arnaıy qonystar jelisi jumys istegen.

Batys Qazaqstan oblysy men Sama­ra oblysy shektesken aýmaǵynda ornalas­qan Bezymıanlag lageri 1940 jyly qu­rylǵan. 1940 jyldyń sońyna qaraı máj­búrli eńbek lageri Kýıbyshev fabrı­kalarynyń qurylysyna arnalǵan lagerler ákimshiligi bolyp ózgertildi. 1941 jyly qańtarda Bezymıanlag lagerinde – 42 903 adam, 1941 jy­ly shildede – 91 211 adam, 1942 jyly qań­tarda – 81 278 adam, 1943 jyldyń qań­tarynda – 29 811 adam, onyń ishinde 1 475 áıel, 1944 jyldyń qańtarynda – 5 990 adam, 1944 jyly shildede – 8 583 adam, 1945 jyldyń qańtarynda – 7 122 adam, 1946 jyldyń qańtarynda  5 963 adam bolypty.

«ALJIR» júıesiniń Oraldaǵy bólim­shesi Salavat lageri Oral qalasyndaǵy ortalyq qalalyq túrme janynda qyzmet jasaǵan. Bul jerde, eń aldymen, saıası aıyp taǵylǵandardyń áıelderi qamaýǵa alyndy. Qysqa merzim ishinde barlyq «halyq jaýynyń» áıelderi qamaýǵa alynyp, 5-8 jyl merzimge sottalyp, ETL-ge jiberildi. О́ńirde bulardan basqa 2 úlken mańyzdy lager jelisi – Túrkistan lageri jáne Ortaazııalyq lager jumys istegeni belgili. Biraq bul burynǵy organ qyzmetkerleriniń aýyzsha derekteri ǵana. Naqty qujattar áli tabylǵan joq.

Batys Qazaqstan oblysynda NKVD-nyń aıyptaý jáne jazalaý úkimderi Oral qalasyndaǵy ITK №12 bólimshelerinde: qalalyq túrmeniń janyndaǵy aǵash baraktarda, sondaı-aq dalalyq standar Vetelkı, Bortaý jáne Plodoovoshnoı mańynda bolǵan. Buǵan qosa Qaztalov aýdanynyń Shılnaıa Balka, Báıterek aýdanynyń Darııan, Shapov, Iаnaıkın poselkelerinde, Aqjaıyq aýdanynyń Býdarın, Kojeharov aýyldarynda, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı keńsharynda, Bórli aýdanynyń Bórli poselkesinde, Bókeı orda aýdanyn­daǵy Saıhyn aýylynda, Terekti aýdany­nyń Fedorov poselkesinde de osyndaı úderister ótkizilip, úkim sol jerlerde oryndalyp otyrǵan. Chapaev (qazirgi Aqjaıyq) aýdanynda belgili Prorva lageriniń fılıaly bolǵan.

– Biz qazir Batys Qazaqstanda 1930-1950 jyldary bolǵan saıası qýǵyn-súrgin lagerleri men NKVD keńseleri týraly derekterdi óńdep, kordınattaryn anyqtap, karta daıyndap jatyrmyz, – deıdi zertteýshi.

 

Senim úshin sergeldeń

Saıası qýǵyn-súrgin jyldary dástúrli din ókilderi de jappaı qýda­laýǵa ushyrady. Osy joldardyń avtory bastaǵan jumys toby 2021 jyly dinı qyzmeti úshin qýǵynǵa ushyraǵan 892 musylman, 107 hrıstıan dini ókiliniń tizimin anyqtap, aqtaýǵa usynǵan bolatyn. 2022 jyldyń qorytyndysynda «Qýǵyndalǵan haziretter» atty jınaq jaryq kórdi.

Bul jınaqqa saıası qýǵyn-súrgin jyl­­dary Batys Qazaqstan óńirinde qýdalaý­ǵa ushyraǵan din ókilderi – haziret-ıshan­dardyń taǵdyry arqaý bolǵan. Atal­ǵan haziretterdiń birazy HH ǵasyr­dyń basyndaǵy qoǵamdyq-saıası oqıǵa­lar­dyń bel ortasynda júrgen, búkil­re­seı­lik musylmandar sıezine, jalpy­qazaq sıezderine delegat bolyp qatysyp, el taǵ­dyryn sheshýge aralasqan. Kitap keıip­kerleriniń ómir joly HH ǵasyrdyń basyn­daǵy qazaq qoǵamdyq-saıası ómirindegi din qaı­ratkerleriniń yqpaly men ornyn aıqyn­dap tur. Qaıyrsha Ahmetjanov, Qýanaı Qosdáý­letov, Hasan Nurmuhamedov, Qajyǵa­lı Máýlimberdıev, Nyǵmetolla Ibra­gımov, Dáýletııar Aısarıev, Ǵabdol­ǵazız Kóbeev, Ǵubaıdolla Ahmetov, Qurmanǵalı Qýanyshqalıev, Luqpan Tur­synov syndy tulǵalar keńes oda­ǵyn­da, sonyń ishinde Qazaqstanda bolǵan stalındik repressııanyń, saıası qýǵyn-súrginniń barlyq tolqynyn basynan ótkergen edi. Sondyqtan osy tulǵalardyń mysalynda keńestik rep­res­sııanyń baǵytyn, kólemin, mazmunyn, aqylǵa syıymsyzdyǵyn kórýge bolady.

 

«Elim-aılap» kóshken el...

Zertteýshiler nazarynan Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgender, 1920-1940 jyldar aralyǵynda memlekettiń jazalaýshy áreketterinen Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan bosqyndar taqyryby da tys qalǵan joq. Bul jónindegi jumys tobyn tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev basqaratyn. Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti Batys Qazaqstan oblysy boıynsha basqarmasynyń arhı­vinde arnaıy qonys aýdarýshylar, jer aýdarylǵandar já­ne bosqyndarǵa qatysty 3 582 qujat anyqtalǵan.

Deportasııaǵa qazaq, qyrym tatary, nemis, qalmaq, grek, ıran, bolgar, ázerbaıjan, polıak, assırııalyq, armıan, aýstrııalyq, belorýs, grýzın, evreı, moldovan, orys, ózbek, ýkraın, sheshen, koreı ulty ókilderi ushyraǵan.

Olarǵa taǵylǵan aıyp ta san túrli: shpıondyq jasaǵan, aq kazak uıym­darynyń múshesi, áleýmettik qaýipti element, repressııaǵa ushyraǵan troskıst­tiń otbasy múshesi, nemis armııasynda qyzmet etken, vlasovshy, t.b. jazbalar bar. Repressııaǵa ushyraǵandardyń ishinde keńes odaǵymen qatar, Grekııa, Iran azamattary, sondaı-aq azamattyǵy joq adamdar da kezdesedi. Komıssııanyń usynysymen 2022 jyly Batys Qazaqstan oblysy boıynsha deportasııalanǵan 1 559 adam aqtaldy.

– Biz jumys tobynyń alǵashqy kúni­nen-aq Batys Qazaqstan oblysy­nan túrli qýǵyn sebebinen basqa aımaqqa ketkender týraly málimet jınastyra bastadyq. Sonyń nátıjesinde 1922 jáne 1932 jylǵy ashtyq, 1928 jylǵy tárkileý kezinde kóp qazaqtyń kórshiles Reseıge ótip ketkeni aıqyndaldy. Alaıda kóp qujatta qonys aýdarýshylardyń otbasy músheleriniń sany, aty-jóni kórsetilmeıdi. Bul bizdiń jumysymyzǵa qıyndyq týǵyzady. Biz qazirgi ýaqyt­ta 355 adamnyń aty-jónin otbasy múshelerimen anyqtadyq. Aldaǵy ýaqytta aqtaýǵa usynamyz, – deıdi Aıbolat Shamuratov.

 

Nemiske – tutqyn, keńeske – satqyn

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııa qolǵa alǵan jumystyń bir parasy 1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa, basqa da Eýropa elderinde qamaýǵa alyn­ǵan áskerı tutqyndar máse­lesi bola­tyn. Batys Qazaqstan oblysynda bul jumysty belgili ólketanýshy, Oral qalasyndaǵy Mánshúk Mámetova atyndaǵy memorıaldyq mýzeıdiń meń­gerýshisi Ahmedııar Batyrhanov basta­ǵan zertteýshiler abyroımen atqa­ryp keledi. Ahmedııar Qýanuly Ekin­shi dúnıejúzilik soǵystaǵy batys­qa­zaq­standyq tutqyndar taǵdy­rynan «Taýqymet tartqan taǵdyr­lar» atty serııaly jınaq shyǵara bastady. 2021 jyly jaryq kórgen alǵashqy tomda Bórli, Jympıty, Taıpaq, Terekti jáne Chapaev aýdandary boıynsha málimetter kirse, 2022 jyly shyqqan II tomǵa Jańaqala, Jánibek, Báıterek, Qaztalov, Tasqala, Qaratóbe, Bókeı ordasy, Fýr­manov, Shyńǵyrlaý aýdandary, Oral qalasy boıynsha jáne Batys Qazaq­stan oblysynyń qaı óńirinen ekeni beımálim soǵys tutqyndary týraly, son­daı-aq Batys Qazaqstan oblysy polısııa departamentiniń arnaıy memlekettik arhıvinen fıltrasııalyq ister men trofeılik materıaldardan alynǵan soǵys tutqyndary týraly tyń málimetter endi.

– Batys Qazaqstan oblystyq polısııa departamentiniń arhıvinde oraldyq 2 939 soǵys tutqyny týraly málimet bar. Olar elge aman-esen oralǵan soń isti bolyp, RSFSR QK 58-1 babynyń «b» tar­maǵymen Ońtústik-Oral áskerı okrý­giniń áskerı trıbýnal úkimimen 10-25 jylǵa sottalǵan. Sonymen qosa Reseı Qorǵanys mınıstrligi arhıvinen de batys­qazaqstandyq soǵys tutqyndary jóninde biraz málimet aldyq. Olar soǵys jyldary jaý qolyna tutqynǵa túsip, qaıtys bolǵandar jáne tutqynnan bosatylyp elge aman-esen oralǵandar, – deıdi Ahmedııar Qýanuly.

Zertteýshiniń tynymsyz eńbegi arqa­synda jaý qolyna tutqynǵa túsken 113 jańaqalalyq, 85 jánibektik, 59 báı­terektik, 53 qaztalovtyq, 34 tasqalalyq, 65 qaratóbelik, 183 oraldyq, 131 ordalyq, 65 jalpaqtaldyq, 39 shyńǵyrlaýlyq bozdaqtyń aty-jóni anyqtalǵan. Buǵan qosa batysqazaqstandyq 209 tutqynnyń naqty mekenjaıy kórsetilmegen.

– 1939-1945 jyldary Fın jáne Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysta Batys Qazaq­stan oblysynan 1 036 adam jaý qoly­na tutqynǵa túsken. 820 jerlesimiz tut­qyn­­da qaıtys bolǵan. Tutqynǵa túsken 216 adamnyń keıingi taǵdyry belgisiz. «Bozdaqtar» kitabynda habarsyz ketti degen 81 jerlesimiz jaý qolyna tutqynǵa túskenin anyqtadym. Olardan 69 adam tutqynda qaıtys bolǵan. Tutqynǵa túsken 12 adamnyń keıingi taǵdyry belgisiz, – deıdi Ahmedııar Batyrhanov.

 

TÚIIN. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń tóraǵasy, Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń tapsyrmasyna sáıkes bıyl jumys toby músheleri «Alash» ult-azattyq qozǵalysy boıynsha muraǵat qujattarynyń 10 tomdyǵyn jáne «Halyq jady» estelik jınaǵynyń 20 tomyn daıyndaýǵa kiristi. Bul jumys ta talaı aqtańdaqtyń ornyn toltyryp, joǵymyzdy túgendeýge úles qosary anyq.

 

 

Batys Qazaqstan oblysy