Jaqynda elimizdegi asa iri ýran kenishi sanalatyn «Býdenovskoe» reseılik «Rosatom» kompanııasyna satylǵany málim boldy. «Rosatomnyń» Batys sanksııasyna iligýi múmkin ekeni týraly alypqashpa sóz de bolǵany belgili. Al «Býdenovskoe» degenińiz – elimizdegi asa iri ýran ken orny. Kenishtiń jumysy resmı jolǵa qoıylǵannan keıin onyń óndiristik qýaty álem boıynsha ekinshi orynǵa bir-aq shyqpaq.
Baılyqqa bókken oljaly kenishtiń satylǵany «QazAtomProm» UAK» AQ-nyń 2022 jylǵa arnalǵan qarjylyq eseptiliginen belgili boldy. 450 betten turatyn qarjylyq esepten kenishtiń «Rosatomǵa» ótip ketkenin á degende ańǵarý da qıyn. О́ıtkeni oǵan qatysty aqparat eleýsiz berilgen eken.
«Býdenovskoe» ken orny Túrkistan oblysynda ornalasqan. Endi birneshe jyldan soń kenishtiń jyl saıynǵy óndiris kólemi 6 myń tonnaǵa jetpek.
Buǵan deıin de, naqtylaǵanda aqpan aıynda úsh ýran kásipornyndaǵy iri úles reseılik kompanııalarǵa berilgen edi. Ol kompanııalar da «Rosatom» qurylymyna kiredi. Biraq Úkimet buǵan qatysty qandaı da bir alańdaýshylyq týyndamaýy kerek dep esepteıdi.
«Bul top ishindegi mámileler bolyp sanalady, óıtkeni barlyq kompanııa «Rosatom» korporasııasynyń qurylymyna kiredi. Osyǵan baılanysty mámilelerdi júzege asyrý benefısıarlardyń ózgerýine, sondaı-aq jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdi basqarý men qyzmetine kózqarastardyń ózgerýine ákep soqpaıdy», delingen Úkimettiń resmı habarlamasynda.
Hosh, negizgi áńgimemiz «Býdenovskoe» kenishine keleıik, atalǵan ken ornynyń 49 paıyzy «Rosatomǵa» berilgen. Mámile quny – 1,5 mlrd dollar. Mámile 2022 jyly jeltoqsan aıynda jasalǵan. Biraq bul týraly esh jerde aıtylmaǵan, habarlanbaǵan.
Reseılik «Ýranıým Ýan Grýp» («Rosatomǵa» qarasty kompanııa) «Býdenovskoe» BK-niń 49 paıyzy tıesili «Stepnogorsk taý-ken hımııa kombınatynyń» 100 paıyz úlesin satyp alǵan. Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulov mámile 2022 jyldyń 8 jeltoqsanynda jasalǵan bolýy múmkin dep esepteıdi. О́ıtkeni tap sol kúni «Býdenovskoe» BK-de jer qoınaýyn paıdalaný boıynsha kelisimshartqa ózgerister engizilgen.
«2022 jyldyń 9 jeltoqsanynda «Ýranıým Ýan Grýp» AQ tirkelgen jáne 2023 jyly 4 qańtarda 160 mlrd teńge somaǵa (shamamen 350 mln dollar) tabys salyǵyn tólegen. Nátıjesinde, taý-ken hımııa kombınatyn satyp alý boıynsha mámile (salyq tólemderin qosa alǵanda) 1,6 mlrd dollar bolǵan. №6 jáne №7 ýchaskelerdegi ýran qorlaryna qarap, jaqsy mámile dep baılam jasaýǵa bolady. Otandyq BAQ Aleksandr Klebanovtyń famılııasyna mán berip jatyr, biraq Anısımovtiń belsendiligin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Ol alǵashqylardyń biri bolyp «Býdenovskoe» ken orny ýchaskesinde ýran barlaý boıynsha «QazAtomProm» seriktesi qataryna kirdi», deıdi ol.
Aıtýynsha, 2000 jyldary Vasılıı Anısımov Qarataý (50 paıyz) jáne Aqbastaý (50 paıyz) ken oryndaryna qarjy quıǵan. 2009 jyly, kelisimsharttar barlaýdan óndiriske aýysqannan keıin ol Qarataý men Aqbastaýdaǵy óz úlesin «Ýranıým Ýan Grýpqa» satqan.
«2012 jyly V.Anısımov Klebanovpen birge kombınattyń 100 paıyz úlesin satyp alǵan. Ne bolmasa jańa ınvestorlar arqyly resmı zańdastyrǵan. Tek 2017 jyly kombınat «Býdenovskoe» ken ornyndaǵy barlaý kelisimshartyndaǵy (№6 jáne №7 ýchaskeler) 49 paıyzyn aldy. Atalǵan ýchaskeler – «Býdenovskoe» ken ornyndaǵy eń baı nysandar bolyp sanalady. Nelikten «QazAtomProm» №6 jáne №7 ýchaskelerdi ıgerý boıynsha óziniń basym quqyǵyn paıdalanbady nemese ózdiginen ol jerdi zerttemedi, bul endi rıtorıkalyq saýal. Kez kelgen jaǵdaıda «QazAtomProm» úshin «Býdenovskoe» BK-de 51 paıyz úles qalady», deıdi ol.
Kenish 7 ýchaskege bólingen, olarǵa ártúrli kompanııa ıelik etedi. «Qarataý» JShS – №2 ýchaskege, «Aqbastaý» BK» AQ – №1, №3 jáne №4 ýchaskelerge, «Býdenovskoe» BK» JShS №6 jáne №7 ýchaskelerde jumys júrgizedi. №5 ýchaske Energetıka mınıstrliginiń balansynda.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, iske qosylǵannan keıin «Býdenovskoe» birlesken kásiporny álemdegi ýran óndirisi boıynsha ekinshi kenishke aınalady.
«2022 jyldaǵy jaǵdaı boıynsha álemde ýran óndirý boıynsha úzdik ondyqqa enetin kenishterdiń teń jartysy Qazaqstanda ornalasqan. Olar – Cigar Lake (6 928 tonna), Husab (3 358 tonna), Inkaı (1-3) (3 201 tonna), Olympic Dam (2 813 tonna), Qarataý (2 560 tonna), Rössing (2 255 tonna), SOMAIR (2 020 tonna), Myńqudyq (1 650 tonna), Iýjnyı Inkaı 4 (1 600 tonna) jáne Horasan 1 (1 580 tonna). «Býdenovskoenyń» munaı óndirisindegi analog retinde asa iri Gavar ken ornyn ataýǵa bolady. Ol táýligine 4 mln barrel óndiredi. Bizdiń Teńiz ken orny táýligine 600-700 myń barrel óndiredi jáne bul kórsetkishpen álemdegi alǵashqy ondyqqa da enbeıdi. Gavar 1978 jyldan beri Saýd Arabııasynyń ulttyq kompanııasy – Saudi Aramco-nyń qaramaǵyna kiredi. Tıisinshe mundaı iri ken ornynyń shaǵyn bóliginiń basqa kompanııaǵa satylýyn tipti elestetý múmkin emes. Basty suraq – bul mámileniń júzege asýyn boldyrmaýǵa quqyǵy bar Úkimet, «Samuryq-Qazyna» nemese «QazAtomProm» óz quqyqtaryn nelikten paıdalanbady?» deıdi sarapshy.
Reseılik «Rosatom» kompanııasyna sanksııa salynýy múmkin ekeni týraly aragidik aıtylyp qalyp júr. Mamyrdyń sońynda Ulybrıtanııa Reseıge qarsy sanksııalar aıasyn keńeıtti. Sanksııaǵa «Rosatommen» baılanysty kompanııalar da (aldyńǵy qatarly materıaldar men tehnologııalar óndiretin – red.) ilikti. Jalpy, Ulybrıtanııa «Rosatomǵa» qysymdy kúsheıtip jatyr. 2023 jyly 24 aqpanda kompanııa basshysy A.Lıhachev pen basqa da jetekshilerine jáne kompanııaǵa qarasty Búkilreseılik eksperımentaldy fızıkanyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna sanksııa salǵan bolatyn.
AQSh tarapynan da «Rosatomǵa» shekteý engizýdiń alǵysharttary ańǵarylady. Bıyl 12 sáýirde Qurama Shtattar RF-ǵa qarsy sanksııalardy keńeıtti jáne oǵan «Rosatomnyń» 5 qurylymyn kirgizdi.