Keshegi keńestik kezeńdegideı emes, táýelsizdiktiń arqasynda búginde azamattarymyzdyń alys-jaqyn shetelderge at arytyp baryp-kelýi pálendeı tosyn jańalyq bolýdan qaldy ǵoı. Adam ómirge bir ret qana keletindikten, baıyrǵy babalar sózimen aıtar bolsaq, «Asyń barda berip júrip el tanyǵanǵa, atyń barda jelip júrip jer tanyǵanǵa» ne jetsin? О́ıtkeni ózge eldiń tynys-tirshiligimen, ondaǵy halyqtyń ótkenimen, mádenıetimen, ádebıetimen, ónerimen, salt-dástúrlerimen tanysqan saıyn ózińniń de kókirek kóziń ashylyp, dúnıetanymyń keńeıetini, jan dúnıeń baıı túsetini shyndyq.
Solaıy solaı-aý, biraq biz sonaý qııandaǵy ózimizge belgili-belgisiz halyqtardy qoıa turyp, irgemizdegi túbimiz bir túrki tildes ulttardyń baıyrǵy tarıhy men búgingi tirshiligi týraly qanshalyqty habardarmyz? Máselen, irgeles Reseıdiń quramynda sonaý qıyr soltústik pen polıarlyq týndra óńirin jaılap jatqan, búginde jalpy sany jarty mıllıonnan ázer asyp jyǵylatyn ıakýt-saha baýyrlarymyz týraly ne bilemiz? Shynyn aıtsaq, bilerimiz shamaly eken.
Árıne, túp-tamyrymyz áriden tartatyn álgindeı týystastardyń bar ekeninen, olar tabıǵaty qatal óńirde tirshilik etetininen, negizgi túligi buǵyǵa qosa, jylqy ósirýmen de aınalysatynynan, jeriniń asty men ústi tolǵan qazyna baılyq ekendiginen azyn-aýlaq habarymyz bar. Biraq báribir ol aǵaıyndar jaıynda biletinimizden bilmeıtinimiz kóp. Soǵan kózimiz endi jetip otyr...
Kórnekti qalamger Álibek Asqarovtyń jaqynda ǵana jaryq kórgen «Saha – Iаkýtııa. Aq qar, kók muz álemine saıahat» dep atalatyn safarı janryndaǵy jańa joljazba kitabyn oqyp shyqqanǵa deıin óz basym osy bir tańǵajaıyp ult týraly tipti az bilip kelgenimdi anyq ańǵardym.
Qalamgerdiń bul kitapty jazýdy qolǵa alýyna 2022 jylǵy tamyz aıynda elimizden barǵan bir top qalamger men baspagerler quramynda osy Iаkýtııada ótken óńirlik kitap jármeńkesine qatysýy sebep bolǵan syńaıly. Sol kezde qonaqjaı saha baýyrlarymyz qazaq baspagerlerin jaqsy qarsy alyp, ózderiniń eli men jerin armansyz aralatypty. Tabıǵat taqyryby o bastan-aq janyna jaqyn jazýshy sol sapar barysyna kórgen-bilgenin óz oqyrmandarymen bólisýdi jón sanaǵan. Minekı, sonyń nátıjesinde bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyttyń ishinde osyndaı tanymdyq mańyzy zor kitaptyń qolymyzǵa tıgen jaıy bar.
Jazýshy Álibek Asqarovtyń esimi qalyń oqyrmanǵa osy kezge deıin toǵyz ret qaıta-qaıta basylǵan «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi...» romanynan bastap ózge de birshama kórkem áńgimelerimen jáne hıkaıattarymen jaqsy tanys. Sondaı-aq ol jurtshylyqqa týǵan jerimizdiń tereń tarıhy men kórkem tabıǵatynan jan-jaqty syr shertetin «Altaı: altyn besik, atajurt», «Týǵan jerge týyńdy tik!», «Qaıyrymdy Úmit múıisine sapar», «Munar taýdy, muzart shyńdy ańsaımyn», «Buǵy qýyp, aıý alǵan», «Aǵajaı, Altaıdaı jer qaıda!» dep atalatyn, basqa da derekti tamasha kitaptarymen keńinen tanymal. Ádebıetshi mamandar ádette Asqarovty «Altaı jyrshysy», «Safarı janrynyń aıtýly sheberi» dep te jazyp jatady. Munyń negizsiz emestigine osy kitapty oqý barysynda bizdiń de kózimiz jetkendeı bolǵan.
Mazmuny tanymdyq, máni tereń, ón boıy qyzyqty da mańyzdy derekterge toly ári kórkem fotosýrettermen kómkerilgen, elordadaǵy «Folıant» baspasynan sapaly qaǵazǵa jutyndyryla basylyp shyqqan bul kitap qolyna tıgen eshbir oqyrmandy enjar qaldyrmasy anyq.
Bıylǵy sáýir aıynda Astana qalasynda altynshy márte ótkizilip otyrǵan Halyqaralyq Eýrazııa kitaptary kórmesiniń jumysyna Saha elinen «Aıar» memlekettik baspasynyń dırektory Avgýst Egorov bastap kelgen bir top baspager men sahalyq jazýshylar da qatysqan edi. Minekı, osy aıtýly kórme aıasynda biz sóz etip otyrǵan kitaptyń tusaýkeseri uıymdastyrylyp, onda týyndymen aldyn ala tanysyp úlgergen ádebıetshiler tarapynan atalǵan basylym týraly jyly pikirler aıtyldy.
Aıtsa aıtqandaı-aq, tórt bólimnen turatyn jańa týyndysynda qalamger Saha eliniń qatal tabıǵatynan bastap onyń halqynyń keshegi kúrdeli tarıhy men búgin de jeńil deýge kelmeıtin tynys-tirshiligi, osy ulttyń qaıratker tulǵalary týraly qadaý-qadaý taqyryptardy tartymdy áńgimeleıdi. Aıtar oılaryn júıeli órbitip, olardy naqty derektermen dáıektep otyrady. Sonyń bárin osy eldi aralap tanysý barysynda alǵan óz áserlerimen ushtastyra baıandap, kórkem tilmen órnektep, kelisti kestelep shyqqanyn baıqaısyń.
О́z betińshe den qoıyp izdeseń, bálkim, bul kitapta keltirilgen kóp qundy derekterdiń birin tabarsyń, birin tappassyń. Al myna kitappen tanysqannan keıin baýyrlas sahalardyń talaıly taǵdyry men búgingi bolmysy týraly tutastaı bir keremet muńdy kartına kóz aldyńa kelgendeı bolady eken. Biraq osy kitapty oqý barysynda jaratylysynan eńbekqor, onyń ústine ǵasyrlar boıy qatal tabıǵattyń qıyndyqtarymen betpe-bet arpalysta ábden shynyǵyp, shıryǵyp, shyńdalǵan qaısar jandarmen jaqynyraq tanysasyń. Bireýler úshin asa qolaısyz kórinse de, ózderi úshin jumaq meken sanalatyn týǵan ólkesin jan-tánimen súıetin, ulttyq salt-dástúrleri men ana tiline berik, ótkenine qurmetpen, bolashaǵyna úkili úmitpen qarap úırengen saha jurtynyń keleshegi jarqyn bolatynyna seniń de sengiń keledi. Senesiń de, qazaq oqyrmandaryna týystas saha halqy týraly osyndaı salıqaly basylymdy tartý etip otyrǵan qalamger eńbegine rızashylyqpen rahmet aıtasyń.
Joǵaryda atap ketkenimdeı, jazýshy óz kitabynda oqyrman nazaryna búginde Reseı Federasııasynyń eń iri ákimshilik birligi sanalatyn, jer kólemi úsh saǵattyq beldeýdi alyp jatatyn, 1992 jyldan beri resmı túrde «Saha Respýblıkasy (Iаkýtııa)» dep atalatyn osy derbes qurylymnyń tynys-tirshiligi tóńireginde talaı-talaı mańyzdy derekterdi kóldeneń tartady. Máselen, jer kólemi jóninen Argentına álemde 8, al bizdiń Qazaqstan 9-oryndy ıemdense, 3 mln gektardan astam aýmaqty alyp jatqan sahalar mekeni osy atalǵandardyń qaı-qaısysynan da birshama úlken ekenine basqalardy qaıdam, óz basym asa mán bermeı kelgen ekenmin. Búginde barlyǵy 1 mıllıonǵa jeter-jetpes halqy bar respýblıka jurtshylyǵynyń teń jartysynan astamy sahalar ekenin de osy kitapty oqý barysynda ǵana bilgenimdi nesin jasyraıyn.
Sondaı-aq osy týyndy arqyly Amerıka úndisteriniń baıyrǵy babalary búgingi turyp jatqan mekenine osydan 12 myń jyldaı buryn Chýkotka jaqtan aýyp barǵany, ol kezde kartada búgingi Berıng buǵazy bolmaǵandyqtan, Chýkotka men Alıaska túbekteriniń arasy tutasyp jatqandyǵy týraly derek te eshkimdi enjar qaldyra qoımas deımiz. Tusaýkeser kezinde sóz alǵandardyń biri amerıkalyq úndister men osy sahalardyń keıbir sózderiniń arasyndaǵy uqsastyqty ortaǵa salýy da qalamgerdiń kitapta keltirgen derekteriniń rastyǵyn aıshyqtaı tússe kerek. Jalpy, avtor osy eńbegin jazý úshin kóp izdenip, kóp eńbektengeni, talaı-talaı qundy kitaptardy qopara aqtaryp, ınternet materıaldaryn jan-jaqty paıymdap, paıdalanǵany baıqalady.
Rasynda da, keńestik sodyr saıasattyń saldarynan ıakýttardyń tartqan azaby men kórgen qorlyǵy bizdiń qazaqtikinen artyq bolmasa kem bolmapty. Oǵan dálel – sonaý 1928 jyldyń ózinde Máskeý tarapynan arnaıy «Iаkýt ultshyldyǵy» degen qaýly qabyldanyp, sol boıynsha osy halyqtyń da sút betine shyqqan qaımaqtary túgeldeı qalqyp alynyp, joıylyp jiberilgen. Olardyń da zııalylarynyń kóbi búginde jaýyzdyǵymen barshamyzǵa jaqsy belgili janalǵysh «úshtiktiń úkimimen» atylǵan.
Sondaı-aq kitapta keltirilgen derekter boıynsha Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin Iаkýt AKSR-inde 411, 8 myń adam tirshilik etipti. Onyń ishinde ıakýttardyń sany 242 080 adamdy quraǵan. Iаkýtııadan sol soǵysqa 65 386 adam alynǵan. Sonyń ishinen 38 415 adam, ıaǵnı ásker qataryna shaqyrylǵandardyń 61,3%-y maıdan dalasynda qaza taýyp, óz otbasylaryna oralmaı qalǵan. 11 217 adam habar-osharsyz ketken eken. Osylardyń bárin qosqanda Iаkýtııa soǵys zulmatynyń saldarynan óziniń 49 612 azamatynan aıyrylǵan. Demek, bul – maıdanǵa alynǵandardyń 75,9 paıyzy qaza tapqan nemese habar-osharsyz ketken degen sóz. Avtor bul derekter boıynsha, ıakýttar soǵys kezinde jaý tylynda qalyp, eń kóp shyǵyndalǵan respýblıka sanalatyn belarýstardyń ózderimen salystyrǵanda – halyqtyń jalpy sanyna shaqqanda, barynsha kóp adamynan aıyrylǵan el bolyp shyǵady degen qorytyndy jasaıdy.
Ol ol ma, Iаkýtııa sol kezde maıdanǵa 50 myń jylqy jóneltýge májbúr bolǵan. Soǵystan keıin de maıdan kezinde qıraǵan qalalar men selolardy qalpyna keltirý jumystary úshin ıakýttardan 25 myń jylqy jınap alynǵan. Syndarly sátte Otan úshin kim de bolsa nesin aıanyp qalsyn, alsa alǵan shyǵar deısiń ǵoı. Biraq sonyń saldarynan respýblıkanyń teristik óńirinde buǵy baǵyp kúneltip otyrǵan ıakýttar áýpirimdep qana aman qalǵanymen, ońtústik aımaqta turatyn 40 myńdaı halyq ashtyq pen joqshylyqtyń saldarynan joıdasyz qyrǵynǵa ushyraǵan. Kitapta soǵys jyldarynda ıakýttardyń jartysyna jýyǵy ashtyqtan qyrylǵan degen derek te ushyrasady.
Jazýshy saha jurty týraly ásire qyzyǵýshylyqpen jáne meıirbandyqpen ǵana emes-aý, úlken mahabbatpen jazǵanyn aıryqsha atap ótken jón. Kitaptyń baıandalýy jeńil, tili shuraıly, oqylýy tartymdy. Máselen, odan «Saha aǵaıyndar ózimizdiń qaımana qazaǵymyzdan aýmaı qalypty. Ásirese bylqymsaq bulańdaǵan qyz-kelinshekteri aıdaı nurly, appaq músindi, biróńkeı qylysh qas, moıyl qara kózder... Aqsha beterine jel tımegen, kúnge kúımegen, kóz shaǵylystyrǵan súırikteı súıkimdi arýlar. Kúnge kúıip torlanbaǵan, boıaý jaǵyp borlanbaǵan, kóz tartqan kórki, kóńil tartqan qylyqtary bar súmbile sulýlar!» degen joldardy ushyratamyz. Al bul endi qalamy tóselgen prozaıkter ǵana emes, aıtýly aqyndardyń da ózderi qyzyǵa qaraıtyndaı kórkem sýretter emes pe? Mundaı joldardyń safarı janryndaǵy derekti shyǵarma turmaq, kórkem romannyń da ajaryn aıshyqtaı túsetinine kimniń shúbási bola qoısyn?
Kitapta ıakýt jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy aqyn Alekseı Kýlakovskıı týraly paraqtardy da tebirenbeı oqý múmkin emes. Onyń saha tilindegi aty-jóni О́ksókúleeh О́lekseı eken. Jazýshy onyń qazaqshasyn О́lekseı Samuryquly dep keltiredi. Ol saha jurty úshin qazaqqa ózimizdiń Abaıymyzdaı ardaqty esim sanalatyn kórinedi. 1877 jyly dúnıege kelip, nebári 49 jyl ǵumyr keshse de, óz ulty úshin ǵalamat ister bitirip ketken. Árıne, kitapta saha ultynyń maqtan tutar ózge de uly perzentteriniń attary atalyp, atqarǵan isteri azdy-kópti sóz bolady. Átteń, bul shaǵyn maqalada kitaptyń búkil mazmunyn áńgimelep shyǵýdyń múmkin emestigin oqyrman qaýym durys túsiner degen oıdamyz.
Desek te, buǵan deıin baqsy men balgerlerge asa senimi bolmaı kelgen qalamgerdiń osy eldiń ataqty shamanynyń qabyldaýynan alǵan áseri de eshkimdi enjar qaldyra qoımas-aý. Sebebi ol bir kórgennen-aq aldyna kelýshiniń mamandyǵy jazýshy ekenin de, osy kezge deıin qandaı syrqatpen aýyrǵanyn da tap basyp aıtyp bergen. Saha shamandary týraly túsinigimiz tym ústirt biz úshin munyń ózi de eleýsiz óte shyǵatyndaı emes, ózinshe bir tylsym jumbaq ekeni daýsyz.
Keńestik ımperııa kelmeske ketken osynaý otyz jyldan astam ýaqyttyń ishinde sahalardyń rýhanı turǵydan túlep, ózderiniń ana tili men tarıhı bastaýlaryna orala bastaǵany da oqyrmandy súıinish sezimine bólemeı qoımaıdy. Máselen, búginde ıakýttardyń 90 paıyzy ózderiniń ana tilinde oqyp, jaza alady eken. Bul oraıda sahalardyń, ásirese keńes ókimeti ydyraǵaly bergi otyz jyldan astam ýaqyt ishinde týǵan tilin meńgerýdi tolyqtaı derlik qalpyna keltirip alǵan jetistikteri osy máselede olqy tustarymyz oısyrap turǵan bizdiń qazaq úshin úlgi alarlyq ónege sııaqty.
Iаkýtııa jeriniń altyn men kúmiske, almaz ben gaýharǵa baı ekenin, sondaı-aq munda Mendeleev kestestindegi hımııalyq elementterdiń 80 paıyzy shyǵatynyn eskersek, dúnıe aman tursa, týysqan halyqtyń jarqyn bolashaǵynyń áli alda ekendigine úmitiń ústelip, senimiń arta túsedi.
Joǵaryda baıandalǵandarǵa qarap, buǵan deıin qazaq pen saha arasynda ádebı-mádenı baılanystar bolmaǵan eken degen oı týmaýǵa tıis. Ras, jazýshylar arasyndaǵy barys-kelis pen jekelegen qalamgerlerdiń ózara syılastyq, dostyq qatynastary buǵan deıin sırek te bolsa boı kórsetken eken. Biraq saha baýyrlar jaıynda qazaq tilinde birdi-ekili ótkinshi maqalalar bolmasa, indete zerttep, jan-jaqty jazylǵan jeke kitap áli shyǵa qoımapty. Sondyqtan bul kitapty saha baýyrlarymyz týraly bir derekkózden alǵash ret jan-jaqty túsinik alýǵa jol ashyp otyrǵan mańyzdy shyǵarmashylyq eńbek dep baǵalaýymyzǵa bolady. Onyń ústine osy jyldyń basynda Saha Respýblıkasynyń kóshbasshysy Aısen Nıkolaev Astanaǵa arnaıy kelip, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qabyldaýynda bolýy da týysqan eki halyq arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasymyzǵa jańasha serpin berip otyr. Sol kezdesýdiń nátıjesindeı, jazýshynyń bul eńbeginiń qazir saha tiline aýdarylyp jatqanyn, ol jaqta da jeke kitap shyǵarýǵa nıetti ekenin estip jatyrmyz. Osyndaı úrdisterdiń ózi aldaǵy kezde qazaq pen saha jurtynyń ózara týysqandyq-dostyq baılanystaryn odan ári nyǵaıta túsýge yqpal etedi degen senimdemiz. Qalamdy qaster tutyp, tynbaı ter tógetin árbir gýmanıst jazýshynyń maqsatynyń biri de osy ǵoı. Iаǵnı el men eldi, ult pen ultty jaqyndastyryp, jaqsylyq ataýlyǵa qyzmet etý bolsa kerek. Endeshe, osyndaı taǵy bir mańyzdy taqyrypqa den qoıyp, sony sátimen atqaryp shyqqan avtordy tyń týyndysymen quttyqtaı otyryp, shyǵarmashylyǵyna jańa órister tileımiz.
Ábdimútál ÁLIBEKOV,
ardager jýrnalıst
Astana