Keshe Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda kóktemgi egis jumystarynyń aldyn ala qorytyndylary men jaz mezgilinde sý qoımalaryndaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi talqylandy.
Keı daqyldardy ósirý kólemi artty
Bıyl elimizde kartop, qant qyzylshasy jáne kúrish daqyldary burynǵyǵa qaraǵanda edáýir kóp egildi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev atap ótkendeı, bıyl jalpy egis alqaby 23,4 mln gektardy qurady. Bul – 2022 jylmen salystyrǵanda 68,6 myń gektarǵa artyq. Onyń ishinde jazdyq egis alqaby 20,9 mln gektarǵa jetti.
Máselen, 15,6 mln gektar alqapqa – masaqty dándi daqyldar, 3,3 mln gektarǵa – maıly daqyldar, 111,4 myń gektarǵa – maqta, 97,3 myń gektarǵa kúrish egildi. Búginde kartop egý jumystary tolyǵymen aıaqtaldy. Kartoptyń egis alqaptary 6,7 myń gektarǵa ulǵaıtylyp, 197,5 myń gektarǵa jetti. Qant qyzylshasynyń kólemi 19 myń gektarǵa deıin ulǵaıyp, ótken jylmen salystyrǵanda 7,4 myń gektarǵa artyq egildi. Qazir qant qyzylshasynyń da egis jumystary aıaqtaldy.
Kóktemgi egis jumystaryn júrgizýge, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi tuqymmen, agrohımııamen, tehnıkamen jáne qarjylandyrýmen qamtamasyz etýge baılanysty barlyq máseleni úılestirý maqsatynda Respýblıkalyq jedel shtab óz jumysyn jalǵastyryp keledi.
Qazirgi ýaqytta egin oraǵyn júrgizý úshin dıqandardy arzandatylǵan janarmaımen qamtamasyz etý máselesi pysyqtalyp jatyr. Sýbsıdııalaýdyń memlekettik aqparattyq júıesindegi modýl bazasynda qajetti kólemdi qalyptastyrý jáne dızel otynyn satý alǵash ret elektrondy túrde júzege asyrylatyn bolady. Qazirdiń ózinde bul júıe arqyly 368,2 myń tonna janarmaıǵa 28,5 myńnan astam ótinim berilgen. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jalpy ótinimdi qalyptastyrýda, ol Energetıka mınıstrligine jóneltý kestesin daıyndaý úshin jiberiledi.
Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev kóktemgi egis naýqany kezinde dıqandardy dızel otynymen qamtamasyz etý boıynsha atqarylyp jatqan is-sharalar týraly baıandady. Sondaı-aq negizgi astyq egetin óńirlerde júrgizilgen jumystar týraly Qostanaı oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Aıdarbek Saparov jáne Aqmola oblysynyń ákimi Ermek Marjyqpaev baıandama jasady.
Premer-mınıstr búginde naýqandyq jumystar aıaqtalyp qalǵanyn atap ótti. Úkimet qarjy bólý jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máselelerin tolyǵymen sheshti. Máselen, 140 mlrd teńge kóleminde bıýdjettik kredıtteý jáne 21 mlrd teńge ónimdi forvardtyq satyp alýǵa baǵyttaldy. Dıqandarǵa 522 myń tonna astyqqa taýarlyq nesıe berilgen.
«Mıneraldy tyńaıtqyshtar óndiretin otandyq kompanııalarmen kelisimsharttar jasalyp, ónimdi sýbsıdııalaýǵa jergilikti bıýdjetterden 31 mlrd teńge bólindi. Sondaı-aq atalǵan sýbsıdııalardy keshiktirmeı berý úshin egis alqaptaryn sıfrlandyrý bir jylǵa keıin shegerildi. Biz bıyl agroónerkásip salasyn memlekettik qoldaý júıesin kóp ózgertpeı, barynsha saqtap qalǵanymyzdy atap ótkim keledi», dedi Á.Smaıylov.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń óz astyǵy ózine tolyq jetedi, eksportqa da shyǵarady. Atap aıtqanda, bıyl Qazaqstan bıdaıy Qytaıǵa jetkizile bastaǵan.
«Aýa raıy qolaısyz bolyp, astyq shyqpaı qalǵan kúnniń ózinde bizdegi ishki qajettilik eń az jınalatyn kóleminen 2 ese tómen ekenin aıta ketý kerek. Bul eldegi ishki suranys pen azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tolyq múmkindik beredi», dedi Úkimet basshysy.
Ol Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óńir ákimdikterimen birlesip, fermerlerdiń agrotehnologııalyq talaptardy saqtaýyn qamtamasyz etýge tıis ekenin eske saldy.
Sondaı-aq Úkimet basshysy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi dıqandardyń málimdelgen bıdaı kólemin «Azyq-túlik korporasııasyna» ýaqtyly jetkizý týraly mindettemeleriniń oryndalýyn qamtamasyz etýi jáne jyl sońyna deıin aqparattardy sıfrlandyrý boıynsha qajetti is-sharalardy qabyldaýy qajet ekenin atap ótti.
Sý qoımalaryndaǵy saqtyq is-sharalaryn kúsheıtý
Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilınniń málimdeýinshe, búginde respýblıka boıynsha shomylýǵa ruqsat etilgen 487 oryn bar. Onyń ishinde 149 kommýnaldyq jáne 338 jekemenshik jaǵajaı belgilengen. Sonymen qatar jaz mezgilinen jaqsy ótý úshin jergilikti atqarýshy organdar shomylýǵa arnalǵan resmı jáne jabdyqtalǵan oryndardyń sanyn keminde 15-20 paıyzǵa ulǵaıtýy qajet.
Sońǵy 3 jylda elde myńnan asa adam sýǵa ketken. Desek te, ótken jyly sýǵa batqandar sany 43%-ǵa azaıǵan edi. Sý qoımalaryndaǵy adam óliminiń negizgi sebepteri – jabdyqtalmaǵan jerlerde shomylý, balalardy qaraýsyz qaldyrý, mas kúıinde shomylý jáne óz kúshin durys baǵalamaý.
TJM sýdaǵy adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin polısııa departamentteri jáne ákimdiktermen birlesip, uıymdastyrýshylyq jáne praktıkalyq is-sharalar keshenin júrgizip jatyr. Atap aıtqanda, 45 myńnan asa reıd pen patrýl uıymdastyryldy. Nátıjesinde, 480 zań buzýshy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Balalar jaǵajaılarynda, stasıonarlyq jáne qańqaly-modýldik basseınderde TJM qutqarýshylary ákimdiktermen birlesip, balalardy júzýge úıretedi.
Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, jaz bastalǵaly adamdar demalatyn oryndarda jaıaý polısııa jasaqtary kóbeıdi. Bilim berý uıymdarynyń barlyǵyna sý qoımalarynda ózin-ózi ustaý erejeleri boıynsha nusqaýlyqtar jiberildi. Sý qoımalarynyń janyndaǵy avtopatrýlder sýǵa batyp bara jatqan adamdarǵa kómek kórsetý úshin qajetti quraldardyń barlyǵymen jabdyqtalǵan.
Úkimet basshysy patrýl qyzmetkerleri jyl basynan beri sýǵa batyp bara jatqan 9 azamatty qutqarǵanyn aıtty. Bir kún buryn Qyzylorda oblysynda polısııa qyzmetkerleri kanalda batyp bara jatqan jergilikti joǵary oqý ornynyń stýdentin qutqarǵan.
«Stýdentti qutqaryp qalǵan maıor Erjan Ábdiramanovtyń erligin atap ótkim keledi. Mundaı adamdarǵa alǵys aıtyp, olardy basqalarǵa úlgi etý kerek», dedi Premer-mınıstr.
Balalarǵa arnalǵan qala syrtyndaǵy jazǵy lagerlerde qaýipsizdikti qamtamasyz etý týraly Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev, shaǵyn kólemdi kemelerdi, onyń ishinde sýdaǵy jappaı demalys oryndarynda paıdalanýdy baqylaý týraly Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev aıtyp berdi. Birqatar oblys ákimi de óz óńirlerindegi shomylý maýsymyna qatysty jaǵdaılardy baıandady.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, Qazgıdromettiń boljaýynsha, bıylǵy jaz maýsymy jyldaǵydan ystyq bolady dep kútilýde. Ásirese elimizdiń batysy men shyǵysynda jáne ońtústiginde aptap ystyq kópke deıin saqtalady degen boljam bar. Iаǵnı sýǵa baryp demalýshylardyń sany da artady.
«Jaz endi bastaldy, al elimizdiń sý aıdyndarynda qaza tapqandardyń sany ulǵaıyp barady. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimeti boıynsha jazdyń birinshi kúni ǵana 4 adam sýǵa ketip, mert boldy. Aldyńgúni bir kúnde 9 adam, keshe taǵy 4 adam sýǵa ketken. Qaıǵyly jaǵdaılardyń barlyǵy shomylýǵa ruqsat etilmegen jerlerde oryn alǵan. Bul – shynymen de alańdatarlyq jaǵdaı», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy respýblıkada jyl saıyn 300-ge jýyq adam sýǵa ketip, qaıtys bolatynyn, olardyń 100-ge jýyǵy – balalar ekenin aıtty. Bul qabyldanyp jatqan is-sharalardyń jetkiliksiz ekenin kórsetedi.
«Abaı, Jetisý, Ulytaý oblystarynda osy ýaqytqa deıin shomylýǵa ruqsat etilgen arnaıy oryndar belgilenbegen. Al Qyzylorda oblysynda búkil óńir halqy úshin arnaıy belgilengen 4-aq oryn bar. Almaty oblysynda Qapshaǵaı sý qoımasynyń mańyndaǵy kóptegen jekemenshik jaǵajaılar resmı tirkelmegen», dedi Premer-mınıstr.
Osyǵan baılanysty óńir ákimdikterine Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen birlesip, sýǵa shomylýǵa arnalǵan qaýipsiz oryndardy belgileý jónindegi jumysty kúsheıtý, sondaı-aq qaýipsizdik is-sharalary týraly halyqty belsendi túrde habardar etip otyrý tapsyryldy.
Sonymen qatar Úkimet basshysy profılaktıkalyq jumystar negizinen qalalar men aýdandarda ǵana júrgiziletinin aıtyp ótti. Aýyldyq jerlerde buǵan kóńil bólinbeıdi.
«Sol sebepti sýǵa batqandardyń basym kópshiligi, ıaǵnı 60-70%-y aýyl turǵyndary bolyp otyr. Osy baǵytta jergilikti jerlerde keń aýqymdy jumystardy júrgizý qajet», dedi Á.Smaıylov.
Odan bólek, Úkimet basshysy ońtústik óńirlerdegi sýarý kanaldary da adamdarǵa qaýip tóndirip otyrǵanyn aıtty. Olardyń kóbi qorshalmaǵan.
«Bul – birinshi kezekte balalar úshin óte qaýipti. Kanaldarda balalar ólimi kóp jaǵdaıda Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarynda tirkeledi. Bul rette Túrkistan oblysynyń oń tájirıbesin atap ótkim keledi. Onda aryqqa túsip, qulap ketken jaǵdaıda óz betinshe syrtqa shyǵýǵa múmkindik beretin arnaıy quraldar ornatylýda. О́ńir ákimdikteri osy tájirıbeni zerdelep, kanaldar men aryqtarda qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesin pysyqtaýy qajet», dedi Á.Smaıylov.
Oǵan qosa Premer-mınıstr sýdaǵy qaıǵyly jaǵdaılardyń kóp bóligi alkogoldik ishimdiktiń kesirinen bolǵanyn atap ótti. Qaıtys bolǵandardyń 70%-ǵa jýyǵy – mas kúıinde shomylǵandar. Osyǵan baılanysty ishki ister organdarynyń bólimsheleri múddeli memlekettik organdarmen birlesip, tıisti jumystardy uıymdastyrýy qajet. Atap aıtqanda, eskertý jasap, ákimshilik is-sharalar qoldaný arqyly jaǵalaýlarda alkogoldik ishimdikterdi ishýge jol bermeý kerek.
«Ol úshin demalys oryndaryndaǵy qoǵamdyq tártipti qadaǵalaý jumystaryn kúsheıtken durys», dedi Úkimet basshysy.
Sonymen qatar Premer-mınıstr Pavlodar oblysynda fontanda shomylyp júrgen balany toq soqqan jaǵdaı boıynsha túsinikteme berdi.
«Ondaı jerlerde sýǵa túsýge múldem tyıym salynǵan. Sanıtarlyq dárigerler de ruqsat etilmegen jerlerde shomylýdyń qaýipti ekenin aıtady. Alaıda balanyń aty – bala. Oınaǵandy jaqsy kóredi. Sondyqtan ákimdikter fontandardyń qaýipsiz jumysyn tekserip, balalardyń shomylýyna jol bermeı, baqylaýdy barynsha kúsheıtýge tıis. Bul jumysqa Ishki ister mınıstrligi de qosylýǵa tıis», dedi Á.Smaıylov.
Sóz sońynda Úkimet basshysy shaǵyn kólemdi kemelerdi paıdalaný barysyn baqylaý boıynsha is-sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.