Kim-kimdi bolsa da Aral teńizi temirjol stansasynyń qarsy betindegi kólemdi tuzdy sor máselesi oılantpaı qoımaıdy. Tirshilik etken soń qaısybir jyldary qaladaǵy sortań men sor jerlerdi topyraqpen kómgende, bul tuzdy sor nege umyt qalǵan? Áli kúnge deıin kópshilikti tańǵaldyryp keledi. Bólingen bıýdjet qarjysy az boldy ma, álde kúshi jetpedi me?
Jasyratyny joq, buryn Sverdlov qazirgi Beketaı bı men Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly kósheleri boıyna ornalasqan sý kolonkalary jazda ekibastan, al qys aılarynda qatyp qalmaý úshin úzdiksiz aǵyp turǵan taza sýmen shaıylyp turǵandyqtan sordyń ıisi shyqpaıtyn. Al qazir she?
Osy mańaıda turǵan halyq bul tuzdy sordy qadirleıtin. Em-dom retinde qyryq kún shilde aıynda sýyna jatyp emdeletin. Ásirese, býyn aýrýyna birden-bir em edi. Aınalasy tizege keletin eki túrli sorań shópter, kókpeńbek bolyp ósip turatyn. Muny kóz kórgender biledi. Endi mine, osy jerde sellofan qaltalardyń neshe túri, qaldyǵy qımen aralas maldyń qystaıǵy jegen shóbi, tipti ıttiń ólimtigine deıin kezdesedi. Sonyń ısi shyǵyp, qolqańdy atady. Qysqasy, búgingi tańda osy tuz sordyń aınalasy las-qoqysqa toly. Ásirese, jaz aılarynyń ystyq kúnderinde demikpesi barlarǵa qıyn.
Sondyqtan aty atalǵan sordy qurǵatyp baryp, topyraqpen kómýdi oılastyrý kerek. Sol sordy kómýge qanshama mashına kóshpeli qum ketkenin de bilemiz. Biraq bul sor bolsa, bir kúnderi betine shyqpaı ma? Demek, ol jerler – sor emes. Tóbeshik jerlerdi qýalaı aqqan jańbyrdyń, qardyń sýlary jınalyp kelip, taqyr jerdi sortań qylǵan. Mundaı jerdiń kókimanyn óz kózimmen kórgenimdi aıtaıyn.
Osy kúngi Aral temirjol stansasynyń eki qabatty záýlim mekemesi ornalasqan jer kezinde sý sor bolyp jatatyn. Bul ǵımaratty áskerı qurylys bólimi saldy. Aldyn ala zerttegen, jobalap iske kiriskende kórgen adamdar tańqaldy. Uzyndyǵy 4 metrlik, ushy úshkir temir-beton baǵanalardy qazyq qylyp qaǵyp, jerge sińirdi. Onyń ústin beton plıtamen jaýyp, kirpish órip turǵyzdy. Áne, qurylys dep osyny aıt. Biz bolsaq, jerdiń ústine qalyppen sement aralastyryp laı topyraq quıamyz. Bolmasa, tizege jetpes jer qazyp, tas tógip, qurylys salamyz. Muny nege aıtyp otyrmyn? О́ıtkeni qazirgi Táýelsizdik alańynyń orny – burynnan beri sory shyǵyp jatqan shylqyǵan sýly jer. Sony topyraqpen kómgendeı etip, ornyna saýda oryndaryn, tipti toıhana salyp máz meıram boldyq. Halyqtyń qaýipsizdigin oılap jatqan eshkim joq. Áıtpese, áskerı qurylys bólimi salǵan ǵımarat sııaqty basy úshkir temir-beton baǵanalaryn jerge sińirip salǵanda bul oı týmas edi.
Tuzdy sor degendi ekige bólip qaraýǵa bolady. Tuzdy dep otyrǵanym – beti sor bolǵanymen astynda krıstall tuzdar. Muny men aıaq býynym aýyrǵanda, sorǵa tússeń jazylady degenge bir-eki ret pármen jasap kórdim. Kún qyzbaı turyp kúrek, lom sııaqty saımanymdy alyp kelip, tuzdy sorǵa deneń túgel (moınyma deıin) batatyndaı etip, op-ońaı oıyq jasamaqshy bolyp edim, kúregim batpady. Sonymen ne kerek, lommen oıyp, tuzdardy kúrekpen shyǵaryp, ájepteýir oryn daıyndadym. Sýy da betine shylqyp shyqty. Muzdaı eken. Jylysyn dep eki-úsh saǵatqa deıin úıime baryp kelsem, álgidegi sý túbinde qalǵan tuzdar tastaı uıysyp qatqandyqtan, arqama batyp, jata almadym. Sonda ǵana tuz beti sor bolǵanymen, asty krıstall tuz ekenin baıqadym.
Tuzdy sordyń shyǵys jaq betkeıindegi tóbeniń «Pıatyı gost» sondaı-aq «Dıirmen tóbe» degen ataýy bolǵan. Osy «Dıirmen tóbede» 1958 jyly «Aral tuz» kombınaty bolyp uıymdastyrylǵanǵa deıin tuz óndirýdiń arteli, aksıonerlik qoǵamynyń tuz tartatyn orny bolǵan. Ol kezde jumysshylar kóldiń (Jaqsyqylysh) betinen tuzdy sypyryp, lommen oıyp, jınap, aǵash kabınaly «Omr» mashınasynyń qorabyna kúrekpen tıep, osy jerge ákelip túsiretin-di. Men muny ekinshi synypta oqyǵanǵa deıin kórdim. Taqtaıdan turǵyzylǵan, tóbesi jabylǵan bul orynnyń ishinde tuz tartatyn dıirmen ornalasqan. Tartylǵan tuzdy qap-qabymen ishine jınaıdy. Temirjolǵa jaqyn ári tuzdy jýatyn taza sý qasynda, ıaǵnı «Raıym» sý aıdaý mekemesinen keramıka – Nıkolaı qubyrlary arqyly kelip tur. Tuz tartatyn dıirmen kóship ketkennen keıin ol parovozdarǵa sý beretin kolonkaǵa beıimdeldi. Qazir bul da tús kórgendeı jym-jylas. Dıirmenniń janynda tuzdy taza sýmen jýatyn oryn da boldy. Osy jerden shyqqan aǵyndy sý tuzymen qosa qazirgi Y.Altynsarın jáne M.Tólebaev kósheleriniń ortasynan tómenge qaraı jylǵa jasap taqyr alańǵa quıylyp turatyn. Men kórgen tuz dıirmeni aldynda jáne keıin neshe jyl istegenin bilmeımin. Áıteýir, temirjol vokzalynyń qaq mandaı aldyndaǵy tap-taqyr jerdi tuzdy sorǵa aınaldyryp jiberdi.
Osy keskinmen tuz sor tura berse, endi on-jıyrma jyldan keıin ıistiń kókesin kóretin shyǵarmyz! Jan-jaqtan quıylyp jatqan taza tushy sý joq, onyń ústine las-qoqys tastalmaı turmaıdy. Sondyqtan da áli de kesh emes, bul tuzdy sordyń astyn qazyp, as tuzy emes, ıaǵnı tehnıkalyq tuz retinde iri qalalardaǵy qazandyqtardy jýýǵa, bolmasa maldyń jemine aralastyrýǵa jáne basqa da qajettilikke paıdalanýǵa bolady.
Amankeldi О́TKELBAEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Qyzylorda oblysy,
Aral qalasy