Damýǵa bet burǵan Aqmola

Oblys ákimi Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes óńirde atqarylyp jatqan san salaly sharýanyń qadaý-qadaý tustaryna kóńil aýdardy. Atap aıtatyn bolsaq, aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy tórt aıynyń qorytyndysy boıynsha aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn birqatar oń nátıjege qol jetkizgen. О́nerkásiptegi ósim 115,1 paıyzdy qurady. Aýyl sha­rýa­­­shylyǵy óndirisiniń kólemi 5,4 pa­ıyzǵa kóbeıgen. Inflıasııa 4,3 paıyz­ deń­geıinde. Oblys ákiminiń aıtýyna qaraǵanda, jalaqy máselesi de birshama ońtaıly sheshilipti. Esepti merzim ishinde 21,7 paıyzǵa ósip, ortasha jalaqy 273,8 myń teńgeni qurap otyr. Bıylǵy ekonomıka deńgeıi turaqty. Salystyrmaly túrde aıtatyn bolsaq, ótken jyly da oblystaǵy ekonomıka salasy birshama qarqyndy damyǵan. Dálel retinde sońǵy úsh jyl ishinde áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń negizgi kórsetkishteri el boıynsha aldyńǵy qatarda.

Bıylǵy qańtar-sáýir aılarynyń qo­ry­tyndysy boıynsha ónerkásip sala­sy­ serpindi damýda. О́tken jylmen salys­tyr­­ǵanda 15 paıyzǵa jýyq ósim bar. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibinde 115,3 pa­ıyz, taý-ken óndirý salasynda 122,6 pa­ıyz ósim bar. Metallýrgııa, mashına ja­saý, tamaq ónimderin óndirý kólemi de arta túsken. Astyqty óńirge asa qajetti astyq kombaındary men traktorlardyń óndirisi de 2,5 ese ósip otyr.

Oblys Astanany azyq-túlikpen qam­tamasyz etý beldeýinde bolǵandyqtan azyq-túlik qaýipsizdigine jiti nazar aýda­rylýda. Atap aıtatuǵyn bolsaq, ósim­dik jáne sary maı óndirý 1,5 ese kóbeıdi, et jáne et ónimderin óndirý 14 paıyzǵa ulǵaıdy. Aımaqtaǵy mańyzdy nysandardyń qarqyndy jumysyn tilge tıek etýge bolady. Bul oraıda «Qazaq­altyn» fabrıkasyn beıimdeý, Arshaly aýdanyndaǵy «Boreı Energo» jel elektr stansııasy, Makınsk qus fabrıkasynyń úshinshi kezegi, Bulandy jáne Arshaly aýdandaryndaǵy «Es Djı Brık» ekinshi kirpish zaýyty tárizdi nysandardy aıta ketýge bolady. Ústimizdegi jyly «Býra­baı Bıogaz» kásiporny, «Qazaq Daımonds» tehnıkalyq almas konsentratyn shyǵaratyn fabrıka tárizdi iri kásiporyndardy iske qosý kózdelip otyr. Oıdaǵy sharýa ońynan oralsa, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha ónim óndirý kólemi 1,5 trıllıon teńgeni qurap, rekordtyq deńgeıge jetpek. Jalpy el kólemindegi ónim túrleri boıynsha aýyz toltyryp aıtatyn kórsetkish az emes. Máselen, podshıpnıkter óndirý jospary júz paıyzǵa oryndaldy. Sondaı-aq keramıkalyq kirpish, altyn óndirý oń jolǵa qoıylǵan. Mashına jasaý baǵytyndaǵy tabys ta qomaqty. О́ńirdegi osy taraptaǵy jumys kórsetkishi elimiz boıynsha kósh bastap tur.

О́ńir negizinen agrarlyq aımaq bolǵandyqtan aýyl sharýashylyǵy salasyna jiti nazar aýdarylady. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy tórt aıynyń qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ósim kórsetkishi 5,5 paıyzǵa ulǵaıyp, ónim kólemi 114 mıllıard teńgeni qurady. Qus, qoı-eshki, qara mal, jylqy basy ósip keledi. Sút óndirý 13 paıyzǵa, astyq óńdeý 11 paıyzǵa ulǵaıdy. Kóktemgi egis naýqany ýaqtyly ári barlyq tehnologııalardy saqtaı otyryp atqaryldy. Bıylǵy jyly aqmolalyq dıqandar 5,2 mıllıon gektar jerge dándi daqyldar tuqymyn septi. Bul arada aıta ketetin bir jaı, tutynýshylardyń suranysyna oraı kartop pen kókónistiń alqaby ulǵaıtyldy.

Baspasóz konferensııasy barysynda óńir basshysyna ótkir suraqtar qoıyldy. Onyń birinshisi Qosshy qalasynyń áleýmettik-turmystyq jaıy týraly boldy. О́ńir basshysy bul saýalǵa búgingi kúni qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı týraly taratyp aıtyp berdi. Bıyl qalanyń damýyna 12 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Qala turǵyndarynyń sany kún sanap ósip kele jatyr. Osyǵan oraı týyndap otyrǵan keıbir máseleler de bar. Osydan úsh jyl buryn Qosshy qalasyndaǵy bilim oshaǵy úsh aýysymmen jumys istedi. Qalada 1 200 oryndyq bilim oshaǵy salynǵannan keıin júkteme azaıdy. Aldaǵy ýaqytta taǵy osyndaı kólemdegi eki mektep paıdalanýǵa berilmek. Bilim oshaqtarynyń qurylysy sapaly júrgizilýde. «Jaıly mektep» jobasy boıynsha Qosshy qalasynda jańa bilim oshaǵy salynady. Mine, osy bilim oshaqtary paıdalanýǵa berilgennen keıin bul oraıdaǵy barlyq másele sheshimin tabady. Qosshy qalasynda sport mektebiniń bolmaýy máselesi kóterilip júrgen bolatyn. Taıaý arada qalada mundaı mektep ashylmaq. Máselen, «Shýıskoe» seriktestigi álemdik jarys­tardy ótkizýge jaraıtyn tamasha sport keshenin saldy. Jaqsy aýdanyndaǵy «TNK» agrofırmasy salǵan úlken sport ǵımaraty ıgilikti isterdiń uıasyna aınalǵan. Bul keshende daıyndalǵan sportshylar oblystyń ǵana emes tutas elimizdiń namysyn qorǵaýda. Kelesi suraq oblys ortalyǵy turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesine oraı joldandy. О́ńir basshysy bul máseleniń ótkir kúıde ekenin jasyrǵan joq. Qalany aýyz sýmen qamtamasyz etip turǵan jeli boıyndaǵy sý tazartý qondyrǵylary sonaý 1980 jyly salynǵan. Osynshama ýaqyt ishinde súzgilerdi ishinara aýystyrǵannan basqa tııanaqty jumys júrgizilmegen. Jańa sý tazartý qondyrǵylaryn ornatý jumysy 2009 jyly bastalǵanymen, qarajat tapshylyǵyna jáne tehnologııanyń eskirýine baılanysty toqtap qalǵan. Búginde jumys júrgizilýde. Astyqty óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa kórsetilip jatqan memleketti qoldaý barysy da suraldy.

– Biz elimizdegi astyq óndiretin iri óńir bolǵandyqtan áleýetimiz osy salaǵa kóbirek baılanysty, dedi oblys ákimi, – memleket búgingi kúni aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna úlken qoldaý kórsetip otyr. Máselen, óńirdegi osy salaǵa sýbsıdııa retinde 106 mıllıard teńge qarajat bólindi. Bir atap aıta keterligi, onyń 52 mıllıardqa jýyǵy qaıtarylmaıtyn sýbsıdııalar. Forvardtyq satyp alýǵa 4 mıllıard teńge kóleminde qarajat bólindi. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 1 mıllıard 200 mıllıon teńge qarastyrylyp, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardaǵy sharýa qojalyqtaryn quryp, óz isin bastaımyz degen adamdarǵa qoldaý kórsetildi. Al elimizdiń barlyq aımaǵynda eń ózekti máseleniń birine aınalǵan jaıylymdyq jer máselesi bizdiń óńirde de bar. Sondyqtan vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. Buryn zańsyz rásimdelgen nemese ıgerilmeı jatqan 380 myń gektarǵa jýyq jer qaıtaryldy.

О́ńirdegi Bestóbe kentindegi altyn óndirý fabrıkasynyń jumysy kópshilikti tolǵandyryp otyrǵan ózekti máseleniń biri. Bul oraıda oblys ákimi altyn óndirý fabrıkasynyń toqtap turǵandyǵyn aıta kelip, soǵan qaramastan atalǵan kompanııa óziniń burynǵy jumysshylaryna 9 mıllıard teńge shamasynda jalaqy tólegendigin tilge tıek etti. Ákim aksıo­nerlermen de, jergilikti halyqpen de birneshe márte kezdesken. Máseleni sheshý úshin jumysshy toby qurylǵan. Qazirgi kúni jergilikti jurtty alańdatyp otyrǵan bul másele erekshe nazarda. О́ńirdegi osyndaı túıtkildi jaımen birge aqmolalyq dıqandardyń qabyrǵasyna batyp otyrǵan taǵy bir keleńsiz sharýa aqbókenderdiń tym kóbeıip ketýi. El bolyp eleńdep otyrǵan jaıdyń aqmolalyqtarǵa da qatysty ekendigine toqtalǵan oblys ákimi ázirge ótemaqy máselesi talqylanýda dep jaýap berdi.

Negizi oblys ortalyǵy tutas óńir­diń aınasy ispetti. Sáýleli saltana­ty­ alystan kóz tartyp, jaquttaı jar­qy­rap tursa, tynys-tirshiligi qolmen qoıǵandaı-aq kórinip qalady. Áıtkenmen, kóńildi túsiretin de tustary aragidik kezdesip qalady. Máselen, Qopa kóliniń ótken jyldary ǵana abattandyrylyp jóndelgen jaǵalaýy, merdigerlerdiń jumys sapasy syn kótermeıdi. Oblys ákiminiń aıtýyna qaraǵanda, tapsyrys berýshi sotqa júginip, jeńiske jetipti. Qazir jańa baıqaý ótkizilýde. Birqatar kemshilikterine qaramastan bul jer qala turǵyndarynyń súıikti ornyna aınalǵan. Kelesi jyl Kókshetaý úshin erekshe jyl. О́ıtkeni oblys ortalyǵynyń alǵashqy irgetasy qalanǵanyna 200 jyl tolmaq. Mereıtoıǵa deıin kem-ketik jóndelip, retke keltiriledi degen senim bar. О́ńirdegi tolymdy tabys kóziniń bir parasy – týrızm. Baspasóz konferensııasynda Býrabaıǵa qaraǵanda, Túrkııada demalý arzanyraq desedi degen de saýal qoıyldy. О́ńir basshysy bul saýalǵa tolymdy jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, burnaǵy jyldary Býrabaı baýraıyndaǵy demalys oryndaryna jylyna 300-400 myń týrıst keletin bolsa, ótken jyly 1 mıllıon adamdy qabyldaǵan. Týrısterdiń sany qanshalyqty óskendigi kózge kóri­nip tur. Endigi qıyndyq osynshama týrısti qabyldaý, minsiz qyzmet kórsetý. Sondyqtan daıyndyq jumystary shıratyla túsýde. Júzden astam qoqys salatyn jáshikter satylyp alynǵan. Qoqys tasıtyn kólikter daıyndalǵan. Joldy jóndeý jumystary júrgizilýde. Al baǵa máselesi árqıly. Býrabaı baýraıynda qymbat qonaqúıler de, ortasha sanattaǵy demalys oryndary da bar. Máselen, ótken jyly órt qaýipsizdigin qamtamasyz etetin júıeniń jańǵyrtylýyna oraı 30-dan astam órt ýaqytynda sóndirildi. Búginde osy máseleni sheshý úshin astanalyq tótenshe jaǵdaılar departamentimen yntymaqtasa jumys isteýde. Qosshy qalasynda órt sóndirý deposyn salý jumysy bastaldy. Salynyp bitken soń ol qalanyń mańaıyndaǵy aýyldarǵa da qyzmet kórsetedi.

Taǵy bir tolǵaǵy jetken másele – Buzylyq sý qoımasy. Sý qoımasy salynyp bitken soń aımaqtyń tabıǵatyna da tamasha áser etetindigi sózsiz ári sýarmaly egistikti damytýǵa da yqpaly bolady. Sondaı-aq kóktemgi sý tasqyny kezinde erigen qar sýynyń qarqynyn tómendetýge óz áserin tıgizedi. Sý qoımasyn salý jumysy kelesi jyly bastalýy múmkin. Qazirgi kúni tıisti mınıstrlikpen jumys júrgizilýde. О́ńirdegi ózekti máseleniń biri jylýmen qamtý. О́tken jyly Stepnogorsk qalasyndaǵy jylý elektr ortalyǵynyń jumysy birshama qobaljý týǵyzdy. Oblys ákimi bes aıdyń ishinde Stepnogorsk qalasyna tórt ret barǵan. Jylý berý máselesi udaıy, qatań baqylaýda. Menshik ıesimen nátıjeli jumys júrgizilýde. О́tken jyly aǵymdaǵy jóndeý jumysyn júrgizýge 3 mıllıard teńge qarajat jumsalsa, ústimizdegi jyly osy maqsatqa 5 mıllıard teńge qarjy qarastyrylyp otyr. Jylý elektr ortalyǵynyń bir bóligi qalalyq sharýashylyq balansyna alynǵan. Qazirgi kúni eń tozyǵy jetken qurylǵylar jóndelý ústinde. Ortalyqtyń tozý deńgeıi 60 paıyzdy qurasa, jylý jelileriniń jartysyna jýyǵy qaýsap tur. Mundaı másele oblys ortalyǵynda da bar. О́ıtkeni Kókshetaý qalasynda kóp qabatty jańa turǵyn úılerdiń qurylysy qarqyndy júrgizildi. Al burynǵy qazandyqtar munshalyqty kólemdi jylýmen qamtamasyz ete almaıdy. Kókshetaý shyn máninde, jylý jáne elektr energııasyn óndirmeıdi jalǵyz oblys ortalyǵy. Qala eki qazandyqpen jylytylady. Kómirmen birge mazýt ta jaǵylady. Shyǵyn kóp bolǵandyqtan, tólemaqynyń ósýi de yqtımal. Al bul turǵyndardyń oryndy ókpe-renishin týdyrady.

Baspasóz konferensııasy barysynda óńirdiń tynys-tirshiligi tolaıym qamtyldy.