Abaı oblysyndaǵy orman órti eldiń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Materıaldyq, ekonomıkalyq shyǵyndy bylaı qoıǵanda, 15 otbasynyń qaıǵydan qan jutqany kimdi de bolsyn tolǵandyrmaı qoımaıdy. Tótenshe jaǵdaı kezinde tehnıkanyń tozǵany týraly áńgimeler de aıtyldy. Tilsiz jaýdan saqtaný úshin qandaı qadamǵa barǵan jón? Izdenistiń izine túsken adamdarǵa memleket tarapynan qanshalyqty qoldaý kórsetilip jatyr?
Jambyl oblysynyń turǵyny Marat Aıýbaev órt sóndirý mashınasyn oılap tapqanyn alǵa tartyp, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń tabaldyryǵyn tozdyrǵanyna da talaı jyldyń júzi boldy. Alaıda ónertapqysh azamattyń jańashyl qadamyna qulaq asqan kisi joq. Biraq ol aıtqanynan qaıtpaı júr. Bir jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna at basyn burǵan kezinde ol elimizde orman órti bolmaýyn tileıtinin aıtyp, tótenshe jaǵdaı bola qalsa, talaıdyń betperdesi sheshiletinin tilge tıek etken edi. Sońǵy kezdegi bolǵan orman órti ónertapqyshtyń sózi aqıqatqa aınalǵanyn kórsetip otyr.
Bul joly ónertapqysh azamatqa ózimiz habarlastyq. Ol aǵynan jaryldy, aqtaryldy. M. Aıýbaevtyń aıtýynsha, ol oılap tapqan órt sóndirý mashınasy táýlik boıy damylsyz jumys isteıtin kórinedi. Bılik tarapynan qoldaý bolsa, jobasyn aıaǵyna deıin jetkizýge bel býyp otyr.
«Abaı oblysynda bolǵan orman órti sheneýnikterge oı salatyn shyǵar? Tabanymdy tozdyryp, taǵy da elordaǵa keldim. Jaýapty mınıstrliktiń basshysy aýysyp jatyr ǵoı. Sónýge shaq qalǵan úmit alaýy qaıta tutana ma degen senimim bar. Bılik basyndaǵy azamattar jobama kóńil bólse, odan esh utylmaıdy.
Tilsiz jaýdan keletin tragedııa týraly sóz qozǵaǵanda órt sóndirý tehnıkalary týraly aıtpaı ketýge bolmas. Men oılap tapqan tehnıka álem elderiniń eshbirinde joq. Jahan jurty paıdalanyp otyrǵan tehnıka á degende jarty saǵat qana jumys isteıdi. Olardyń barlyǵy derlik órtti sýmen óshiredi. Al men oılap tapqan órt sóndirý mashınasy bir qýattaǵan soń 24 saǵat damylsyz órt sóndire alady», deıdi ol.
О́nertapqyshtyń sózine sensek, jobasy shynynda da órshigen órtti jedel sóndirýge qaýqarly kórinedi. О́ıtkeni qazirgi tehnıkalar bir ǵana tásilmen jumys istese, M. Aıýbaevtyń órt sóndirý mashınasy jeti tásilmen tótenshe jaǵdaıdy aýyzdyqtaı alady.
«Bul tehnıkany keıin álem elderi talasa-tarmasa satyp alatyn bolady. Nege deseńiz, meniń tehnıkamda jeti tásilmen jumys isteýge múmkindik bar. Jobamdy qorǵap júrgenime birshama ýaqyt boldy. Kezinde elimizdiń sheneýnikteri Reseıden 180 mıllıon teńgeniń úsh órt sóndirý mashınasyn satyp aldy. Osy jaǵdaıdan qulaǵdar bolǵan soń, boıǵa jıǵan bilimimdi paıdalanyp, jańalyq ashtym. Oılap tapqan tehnıkamdy patenttedim. О́rt sóndirý mashınasy býmen, sý aralasqan býmen, ınertti gazben, gazdy kóbik jáne sýly, býly kóbikpen jumys isteıdi. Baǵasy bizdikiler satyp alǵan reseılik mashınanyń qunynan aspaıdy», deıdi ónertapqysh.
Jańalyq ıesiniń sózine sensek, qaıbir jyly osy jańalyǵy úshin respýblıkalyq «Shapaǵat» baıqaýyna qatysyp, jeńimpazdar qatarynan da kórinipti. Birneshe jyl buryn órtti býmen sóndirý tehnıkasyn synaqtan ótkizip te alǵan. Sol kezde tótenshe jaǵdaı salasynyń ókilderi, basqa da jaýapty mamandar Marat Aıýbaev ashqan jańalyqqa qatysty oń qorytyndysyn da bergen.
«Jarty saǵat pen 24 saǵatta, bir tásil men jeti tásilde aıyrmashylyq bar ma? Árıne, bar. Paıdasy da zor. Dál osy órt sóndirý mashınasyn jasap shyǵarsaq, tórtkúl dúnıe halqy bizge qyzyǵa qarap, otandyq tehnıkany satyp alýǵa umtylar edi.
Fızıka zańdylyǵyna zer salsaq, bir kólem sýdan bes myń kólem bý alýǵa bolatyny áldeqashan dáleldenip qoıǵan. Meniń jobam bir baǵytty ǵana qamtyp turǵan joq. Bul mashınany, ıa bolmasa tikushaqty órt sóndirýden basqa salalarda da paıdalanýyna múmkindigi mol. Bólmelerdi, aýlalardy zalalsyzdandyrýǵa da paıdalanýǵa bolady.
Býmen atqarǵan jumystyń ekologııalyq turǵydan tıimdi ekenin qaperden shyǵarmaǵan jón. Saryshunaq aıazda sý qubyrlary men qudyqtar qatyp qalady. Olardy eritýdiń jolyn da qarastyrǵanmyn. Mashına 130-150 gradýstyq bý bóle alady. Alyp dúkenderdegi órtti býmen nemese ınertti gazben óshirsek, zaqym, zalal ataýlydan saqtanýǵa da múmkindik bar. Bir sózben aıtqanda, bul tehnıka barlyq jaǵynan tıimdi», deıdi M.Aıýbaev.
О́nertapqysh azamat jańalyǵynyń Úkimet tarapynan qoldaý tappaı kele jatqanyna kúıinedi. Alaıda áli úmiti óshken joq. Tilsiz jaý tyǵyryqqa tiregen kezde bılik basyndaǵylar onyń jobasyna oń kózben qaraıtynyna senedi.
«Bılik basyndaǵy azamattar jobama shekeden qarap otyrǵany meni qatty qynjyltady. Nıet bildirip, qoldaý kórsetse, órt sóndirý mashınasyn kez kelgen qalada jasap shyǵarýǵa bolady. Tehnıkanyń shyn máninde myqty ekenin birneshe oqý ornynyń ǵalymdary moıyndady. Qysqasy, jobamnyń tıimdiligin dáleldeýin dáleldep-aq kelemin.
Orman órtinen, janarmaı qoımalaryndaǵy tilsiz jaý saldarynan qanshama adam kóz jumdy. Tragedııa ma? Tragedııa! Mıllıardtaǵan shyǵynǵa battyq. Al meniń jańalyǵym sol órttiń bárin toıtarady, aldyn alady. Ýaqytynda órt sóndirýge qatysty zańdardy qarap shyǵyp, onda talaı qate bar ekenine kóz jetkizdim. Qysqasy, bul iske jańashyldyq kerek. Sondyqtan da bılik basyndaǵy azamattar jańalyǵyma janashyrlyqpen qarasa deımin.
Bir aqıqatty ashyp aıtaıyn. О́rtti boldyrmaıtyn ınertti gazdy janarmaı qoımalarynda paıdalanatyn ýaqyt keldi. Inertti gaz aýadan aýyr. Sondyqtan janarmaıdyń ústinde qalqyp júredi. Bir sózben aıtqanda, aýa kirgizbeıdi. Sol sebepti órt bolmaıdy.
Janarmaı qoımalarynda órt nemese jarylys bolǵanda, shatyry 30-40 metr bıiktikke atylyp, ushyp ketedi. Ol aýyr bolǵan soń jerge qaıta túskende jan-jaǵyn qıratady. Al maı saqtalǵan sısterna bakti tesse, órt aýmaǵy odan saıyn ulǵaıyp, shyǵyn arta beredi.
Basqa basqa, dál osy máseleni uzaq ýaqyt boıy zerdeledim. Ýaqytynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligindegiler meniń tásilim jer júzinde kezdespeıtinin aıtyp, hat joldady. Keıinnen «Inertti gazdy paıdalana otyryp órt sóndirý halyqaralyq tájirıbede qoldanylmaǵan nárse (sol úshin patent alyp otyrmyn ǵoı). Sol sebepti biz álemdik tájirıbede qoldanylyp otyrǵan kóbik arqyly órt sóndirý tásilin paıdalana beremiz», dep jaýap bergen bolatyn. Qysqasy, mamandardyń bári moıyndaǵan jobam osylaısha aıaqsyz qalyp otyr», deıdi ózegin ókinish oty órtegen azamat.
«Meniń janaıqaıym Memleket basshysyna jetpeı jatyr. Bul máseleni el Prezıdenti sheshpese, mınıstrliktegiler ázirge bas aýyrtpaıdy. Jańalyǵym jurttyń qajetine jaraıdy degen senimim áli de sóngen joq», deıdi M.Aıýbaev.
Jyl saıyn órshigen órttiń kesirinen talaı adam baqıǵa attanǵany belgili. Adam janynan qymbat ne bar? Qysqasy, ónertapqyshtyń únine úkimettegiler qulaq túrip, atalǵan jobany bilikti mamandardyń, ǵalymdardyń talqysyna salǵan durys. Atalǵan jobanyń sońǵy kezderi órtten kóz ashpaǵan elimizge septigi tıetin bolsa, onda órt sóndirý mashınasyn shyǵarýdy jedel qolǵa alǵan abzal. Bálkim, ónertapqyshtyń jańalyǵyna jańadan taǵaıyndalǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstri qoldaý kórsetetin shyǵar. Álde Aıýbaevtyń jobasy sol joba kúıinde qala berer me eken?
Jambyl oblysy