Dollarsyzdandyrý mashaqaty

Biraq jaýap kóp kúttirgen joq. AQSh prezıdenti Djo Baıden men О́kilder palatasynyń spı­keri Kevın Makkartı ulttyq qaryzdyń shegin kóterý týraly mámilege qatysty túp­kilikti kelisimge keldi. AQSh prezı­denti Djo Baıden Aq úıden halyq­qa jasaǵan alǵashqy únde­ýin­de memlekettik qaryzdyń tóbesin kóterý ekonomıkalyq qul­dyraýdy boldyrmaýǵa kómek­tesetinin aıtty. Kelisim ereje­le­riniń biri AQSh Kodeksi 31-bóliminiń «Valıýta jáne qarjy» 3101 (b) tarmaǵyn 2025 jyldyń 1 qańtaryna deıin toqtata turýdy qarastyrady. Onda AQSh úkimeti kepildik bergen paıyzdarmen birge mindettemelerdiń nomınaldy somasy «bir ýaqytta 14,294 trıllıon dollardan» (bul kodeks­ke engizilgennen beri birneshe ret qaıta qaralǵan bastapqy shekti) aspaıtyny, sondaı-aq bul shekteýdi Kongress ózgerte alatynyn aıtady.

Taraptardyń ymyraǵa kel­ge­ni alǵash ret 27 mamyrda jarııalandy. Dúnıe júzindegi qar­jygerler men qarapaıym adam­dar AQSh-tyń memlekettik qaryzyna qatysty máseleniń túıinin kútip, ishten tynǵany ras.

Sebebi dollarsyzdandyrý – álemdik qarjy naryǵy úshin ózekti. Qytaı seriktesterimen ulttyq valıýtadaǵy saýdaǵa kóshýde, Brazılııa, Malaızııa,   basqa da birqatar elde dollarǵa degen táýeldilikti tómendetýge qamdanyp jatyr. Qysqasy, geo­saıası jaǵdaılarǵa baı­la­nys­ty AQSh dollarynyń eko­nomı­ka­lyq emes, saıası sal­ma­ǵy artyp barady. Tipti keıbir tul­ǵalar ony saıası qysymnyń qu­raly retinde de qarastyra bas­taǵany anyq. Investorlar óz kapı­talyn ártaraptandyrýdyń qosym­sha nusqalaryn izdeýge májbúr bolǵanyna da kýá boldyq. Sebebi dollardyń naryqtyq quny men ekonomıkalyq salma­ǵy­nyń qansha ekenin eshkim bil­meı­di. Álemdik naryqta qansha ton­na dollardyń aınalymda júr­geni týraly málimet az. Biraq árbir dollardyń 3 pa­ıy­zy AQSh-tyń paıdasyna jumys istep tur. Keńestik ke­zeń­de 1 dollardyń baǵamy 70-90 tıynnyń deńgeıinde boldy. Qazir ol – tarıh.

Bıylǵy jyldyń birinshi toqsa­nynda túrli elderdiń orta­­lyq bankteri altyndy­ re­­k­ordtyq deńgeıde satyp­ al­dy. Dúnıejúzilik altyn keńe­si­niń (WGC) málimeti boıyn­sha,­ búkil álem boıynsha orta­lyq­ bankterdiń metalǵa degen­ su­ranysy ótken jylmen sa­­­­­lys­­­­tyrǵan­da 176 paıyzǵa deıin ósip ketken. Álemdik naryqta troı ýnsııasynyń baǵasy bir jyl buryn 1800 dollardan sál ǵana asatyn bolsa da, búginde 2000 dollarǵa deıin kóterildi. Altyn baǵasynyń ósýi álemdik qarjy júıesindegi táýekelderdiń kúsheıgenin kórsetedi. Qarjylyq kókjıekte kúshti daýyldyń bel­gileri paıda bolǵan kezde alypsatarlar baǵaly qaǵazdardy al­tynǵa qaldyrady, bul baǵanyń ósýine birden áser etedi. Qarjy­gerler men ınvestorlar úshin bul eń úreıli taqyryp bolyp qala bermek. 

Jahandyq resessııa týraly ja­ǵym­dy boljamdar qor naryǵyn da teń­seltip jiberdi, baǵaly qaǵazdar naryǵy bir kóterildi, bir tómendedi. Sarap­shy­lar álemdik ınflıasııa­ dep baǵa ber­gen jaǵdaı ortalyq bankterge es jıyp, óz múmkindigin baǵalaýǵa jol ashqanyn aıtyp jatyr. My­sa­­ly, AQSh-ta tehnologııalyq al­pa­­­­­ýyt­­tardyń yqylasy jasandy ın­tel­lekti damy­tatyn kom­pa­nııa­lar­dyń aksııa­laryna aýyp ketti. Nátıjesinde, naryqta osy kom­­pa­nııa­ aksııalarynyń bási basym bolyp shyǵa keldi. Bul quby­­lys kez kelgen memleketke adam kapı­ta­ly­­nyń qundylyǵyn baǵa­laı bilý kerek­tigin uqtyryp ketti.

Qalaı bolǵanda da, AQSh-tyń mem­lekettik qaryzyna qatysty jaǵ­daı kúrdeli. Mysaly, HVQ AQSh qaryzy 2023-2028 jyldar araly­ǵynda jyl saıyn 3%-ǵa ósip, 2028 jylǵa qaraı IJО́-niń 135%-nan­ asady dep esepteıdi. AQSh-tyń áli de ózekti bolyp turǵan ekono­mı­kalyq problemalarynyń túıi­nin­ tómen ınflıasııa men dollarǵa degen suranys qana tarqata alady.

Qazaqstanda dollarsyzdandyrý máselesi buryn da aıtylyp kelgen, biraq qazir ol sheshýdi qajet etetin memlekettik mindet retinde bel­gilendi. Osy maqalany daıyn­daý barysynda DATAmetrics sa­rap­­shy­larynyń teńgedegi depo­zıtterdiń artyqshylyǵyn esep­tegeni nazarymyzdy aýdardy. Mysaly, teńgelik depozıtte 1 mıllıon teńgeni orta eseppen bes jyl boıy saqtasańyz, kapı­taldyń ósimi 59% (plıýs 593 958 teńge) quraıdy. Dál osyndaı jaǵdaıda, dollarlyq depozıt­te aqsha­ny saqtaý kezinde teńgeniń dol­larǵa shaqqandaǵy baǵamynyń ózge­rýin eskere otyryp, bes jyl ishinde dollarlyq depozıt boıynsha tabys 501 myń bolady. Eger siz aqshany 50/50 negizinde saqtasańyz, depozıtten túsetin tabys 547 myńdy quraıdy. Osy­laı­sha, bul derekterge sáıkes aqsha­ny teńgedegi depozıtterde bes jyl merzimge saqtaý dollarǵa qara­ǵanda 18,5 paıyzǵa tıimdirek bolady. Sondaı-aq paıyzdyq mól­­sherlemeni kóterýmen qatar, teń­ge­degi depozıtterdi qor­ǵaý bo­ıynsha túrli sharalar qolǵa aly­nýda. Máselen, 2022 jyl­dyń aqpan aıynda Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Ulttyq banki men Úki­meti teń­gedegi depozıtterdi qor­ǵaýdyń jeke baǵdar­la­masyn jarııa­la­dy.­ О́tinimge sáıkes mem­leket teńge­de­gi depozıtter boıyn­sha­ depozıt somasynyń 10 paıyzy mól­sherinde – bank tóleıtin syıaqy mól­sher­le­mesine qosymsha bir rettik syı­lyq­­­aqy alady. Baǵ­dar­­lamanyń maq­saty – otandyq ınvestorlardy qoldaý jáne qarjy júıesiniń turaq­tylyǵyn qam­ta­ma­syz etý.

Dol­larǵa shamadan tys táýel­di­­lik valıýta naryǵyndaǵy turaq­syz­­dyqtyń negizgi faktory retinde qaras­tyrylady. Árıne, kez kelgen úki­met óz ulttyq valıýtasynyń ma­ńyzdylyǵyn tanýǵa múddeli, b­i­raq­ tek tilek qana jetkiliksiz. О́z qara­ja­t­ynyń aınalymyn ulǵaıtý úshin qo­symsha aqsha emıssııasyn bastaý ke­rek, bul valıýta baǵamynyń tó­men­deýine ákeledi. Turaqty saıası júıe­men úılesetin kúshti ekonomıka ǵana AQSh-taǵydaı qarjylyq qıyn­­dyqtarǵa tótep berýge daıyn.­ Ame­rıkalyqtar tyǵyryqtan shyǵý­dyń­ jolyn taýyp, jaǵdaıdy óz paı­da­syna bura alatyny tarıhtan bel­gili.

Jaqyn arada álemde eshkim dol­lardan bas tartpaıdy, ol áli de nómiri birinshi rezervtik valıýta bolyp qala beredi. Problemalar týyn­­daǵan jaǵdaıda teńge jaı ǵana nyǵaıyp, altyn sııaqty senim­d­i aktıvter qymbattaıdy. Otan­dyq bıznestiń dollar qary­zy­ joq, birdeńe bola qalsa, kvazı­mem­lekettik kompanııalardyń qary­zy­ qaıta qarjylandyrylady. Bank­terdegi depozıtterdiń kóp­shi­­ligi teńgemen berilgen. Al she­tel­dik valıýtany satyp alý – táýe­ke­li kóp qarjylyq operasııa. Degenmen AQSh-tyń básekeles saıa­satkerleriniń «arqan tartysy» ınvestorlardy qobaljytyp jat­qanyn moıyndaý kerek. Keı­bir sarapshylar dollarǵa degen­ tábetimizdi shektep, «dıeta saq­taı­tyn» kezdiń kelgenin aıtyp jatyr.

Qarjy sarapshysy Aıbar Ol­jaev qarjy naryǵyndaǵy osy qar­­­­qyn­ jalǵasa berse, biz ishki de­dol­­­­la­­rı­­za­sııanyń jańa rekordyna kýá bola­myz. Bizge dollarsyzdanýdan buryn, rýbl­diń­ yqpalynan shy­ǵý­ mańyzdy ekeni ras. Qazir bul úr­dis baıaý bolsa da bas­taldy. Sáýir aıyn­da­ǵy kórsetkish boıynsha ekinshi deń­geıdegi bankterdegi bar­lyq­ salym­dardyń (jeke adamdar, fır­ma­lar, kompanııalar) 29,3 paıyzy ǵa­na dollar, eýro, basqa da valıýta­lar­da jatyr. Qalǵany – teńgede.

«1 mamyrda bankterde 31 trıllıon teńge salym jatty. Onyń 17,3 trıl­lıon teńgesi – halyqtiki, 13,8 trıl­lıon teńgeni zańdy tulǵalar ustap otyrdy. Halyqtyń bıznes­ten kóp depozıt ustaýy artyp barady. 2021 jylǵa deıin zańdy tulǵa­lardyń depozıtteri ylǵı halyq­tyń qarjysynan basym túsip jatatyn. Qazir bankterdi ótimdi­lik­pen negizinen halyq salymdary qam­tamasyz etetinin kórip otyrmyz. Halyq zańdy tulǵalardan 3,5 trıl­lıon teńgege ozyp ketti jáne osy alshaqtyq jyl aıaǵyna de­ıin keminde 4,6 trıllıonǵa de­ıin­ jetetin sııaqty», deıdi Aıbar Oljaev.

Sarapshy pikirinshe, EAEO múshe­leri dollarsyzdandyrýǵa qan­sha kúsh salǵanymen, bul úderisti eshkim aıaqtaı almady. Bul dollar jetek­shi ról atqaratyn álemdik saýdanyń erekshelikterine ǵana emes, Eýrazııalyq odaq elderiniń ulttyq ekonomıkalarynyń ishki másele­lerine de baılanysty. Bes eldiń árqaısysynda jergilikti aqsha-nesıe saıasaty men valıýtaǵa halyq­tyń senimi artpaıynsha dol­larlanýdyń jahandyq proble­ma­larynyń sheshilýi ekitalaı. Al ózi­mizge keler bolsaq, ekonomıkany damytýdyń óz sharttary men zań­dylyqtary bar. Jańa tehnolo­gııa­lar engizý, únem, koǵamdyq eń­bekke basym­dyq berý, eń aıaǵy ult­tyq ıdeo­­­logııany durys jolǵa qoıý... ult­tyq valıýtamyzdyń kúreta­my­ry­na qan júgirtedi. Munyń bá­ri – jeke taldaýdy qajet etetin ta­qy­­­ryptar.

 2022 jyly Eýrazııalyq ekono­mı­­kalyq odaqqa (EAEO) múshe el­der ózara esep aıyrysýda ult­tyq­ valıýtaǵa kezeń-kezeńimen kóshý týra­ly kelisti. Al jyl sońy­na deıin «odaqishilik» tranz­aksııa­lar­dyń shamamen 74 paıyzy shetel valıýtasynsyz júrgiziletini atap­ ótildi. О́tken jyly EAEO aıasyndaǵy taýar aınalymy keminde 75-80 mıllıardty (dollarmen esep­tegende) qura­ǵanyn eskersek, onyń kem degende 50 mıllıardy esep aıyrysýlarda ult­tyq valıýtada operasııalar jasaý arqy­ly bas­qarylǵany belgili boldy. Biraq bul armannyń bizge tıer paıdasy az. «Ulttyq valıýtalardaǵy esep aıy­­rysý bizdi Reseı rýbline baılap tas­ta­ǵanyn áli umytqan joqpyz. Rýbl erkin valıýta, konvertasııalana­tyn­ valıýta bolmaǵandyqtan, qor­da­lanyp qal­ǵ­­an rýbl massasyna birdeńe satyp alma­saq, taýar aına­lymyndaǵy balans­ty bu­zyp jibe­re­di. Basqasha aıtqanda, bizge ishki dol­larsyzdandyrýdan góri syrt­qy­ dol­larsyzdandyrý qaýipti», deıdi A.Oljaev.

Qarjy sarapshysy Ilııas Isaev­ AQSh-taǵy defolt máselesi de dol­­­lar­dyń ulttyq valıýtalar­ al­­dyn­da­ǵy básin tómen­dete almaǵanyn aı­tady. Ulttyq valıýta eki aıaǵyn teń­ basyp turý úshin ekonomıka kem degende on jyl turaqty bo­lýy kerek, onyń qurylymyn ózgert­peı buǵan qol jetkizý múmkin emes. Monoekonomıkasy bar elder­de­ valıýtany ártaraptandyrý táýe­keldi azaıtýdyń birden-bir joly ekeni sózsiz. Al kerisinshe, árta­rap­tandyrylǵan ekonomıkasy bar memleketter ǵana ulttyq valıý­ta­sy­nyń erteńine senimmen qaraı alady. Sebebi ol elderde basqa valıýtalarǵa degen qajettilik joq.