Nesıelik demalys merzimi Qazaqstanǵa qaıta oralýy múmkin. Osydan úsh jyl buryn pandemııalyq daǵdarys kezinde qabyldanǵan sheshim halyqty qoldaýǵa baǵyttalǵan Úkimettiń bastamasy retinde qarastyrylǵany aıtylǵan. Buǵan deıin nesıelik demalys uǵymy otandyq zańnamada bekitilmegen. Biraq qaryz alýshy qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp, bankke habarlasyp, aı saıynǵy tólemderdi keıinge qaldyrýdy suraýǵa quqyly. Bank óz kezeginde qoldaý retinde klıentke nesıeni óteý tártibin ózgertýdi nemese ol boıynsha mindettemelerdi oryndaýdy keıinge qaldyrýdy usynyp keldi.
Ranking.kz portalynyń málimetinshe, bıyl mamyr aıynyń sońyna qaraı 90 kúnnen astam merzimi ótken qaryzdar somasy byltyrǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 5,4 paıyzǵa ósken. Merzimi ótken nesıelerdiń jalpy somasy 2 trln teńgeni qurady.
О́tken aptada Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi banktik qaryz shartynyń talaptaryna ózgeris engizetin jobany qarastyratynyn aıtty. Nesıelik demalystar qysqa merzimge beriledi. Ádette, osy kezeńde bank nesıe boıynsha paıyzdardy esepteýdi jalǵastyrady, biraq sizden tólemder talap etilmeıdi. Nesıelik demalys aıaqtalǵannan keıin aı saıynǵy tólemniń mólsheri ózgerissiz qalady, al tólem merzimi qaryzdyń barlyq somasyn óteýge qajetti merzimge uzartylady. Bul másele qoldaý tapsa, nesıelik demalysty zańdastyrý kún tártibine shyǵady. Munyń aldynda merzimi 90 kúnnen asatyn nesıesi bar otandastarymyzǵa banktik nesıe berýge tyıym salýdy josparlanǵany aıtyldy. Zań jobasy «Ashyq NQA» portalynda jarııalanǵan jáne 2023 jylǵy 6 sáýirge deıin qoǵamdyq talqylaý úshin qoljetimdi boldy. Qujatty ázirleýshi – Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi.
«Kásipkerlik qyzmetpen baılanysty emes, banktik qaryz jáne (nemese) mıkrokredıt boıynsha 90 kúntizbelik kúnnen astam merzimi ótken bereshegi bar jeke tulǵaǵa banktik qaryz berýge tyıym salynady. Bul tyıym kásipkerlik qyzmetpen baılanysty emes jeke tulǵaǵa banktik qaryzdy jáne (nemese) mıkrokredıtti óteý maqsatynda banktik qaryz berý jaǵdaılaryna qoldanylmaıdy», delingen qujatta.
Agenttik ókilderiniń aıtýynsha, bul joba qaryz alýshylarǵa banktik nesıe boıynsha merzimi ótken bereshegin retteý quqyǵyn keńeıtýine múmkindik beredi.
Kúni búginge deıin olıgarhtar ózderiniń «menshikti» bankteri arqyly nesıelik tólemderiniń merzimin shegerip, nesıelik demalys alyp, bank qarjysyn jeke bastaryna yńǵaıly etip paıdalanyp júrgeni endi ashyq aıtylyp jatyr. Endi nesıe demalysy kerek ekenin dáleldeı alǵan árbir azamat nesıesin jarty jylǵa bolsa da demaldyryp alýǵa quqy bar.
Sarapshylar agenttik bul sheshimdi COVID-19 kezinde «demalysqa» ketken klıentterdiń kelesi kezeńderdegi «kóshi-qonyn» baqylaý úshin qabyldap jatqanyna senimdi. Eger EDB bul sheshimdi qup kórmese, nesıe naryǵy aldaǵy jarty jylda defolt máselesine tap bolýy ábden múmkin. Tóleý merzimi 90 kúnge keshiktirilgen nesıeniń salmaǵy nesıelik demalys merziminiń aýyrtpalyǵynan áldeqaıda aýyr bolǵaly tur.
Endi agenttik qaryz júktemesin kótere almaı qalǵan azamattardyń 3-6 aı demalyp, nesıe kestesine qaıta qolǵa alýyna jaǵdaı jasaımyz dep otyr. Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaev aıtyp ótkendeı, biz kez kelgen sheshimdi qabyldaǵan ekonomıkanyń sol kezdegi jaǵdaıyna, ekonomıkanyń damýyn yntalandyrýǵa nazar aýdarýymyz kerek. «Ekonomıkanyń damýy klıentterdiń tólem qabiletine dem berip, nesıeni óteýdiń standartty kestelerine qaıta oralýǵa, óz erkimen oralýǵa múmkindik beredi, qajet bolsa bankke habarlasyp, úzilis alady.
«Bul sheshim – kópten kútken, áleýmettik mańyzy bar ádil sheshim. Bizdegi problemaly nesıelerdiń kópshiligi AQSh dollarymen berilgen. Olardyń 20 paıyzy ǵana negizgi qaryz, 80 paıyzy nesıe ústindegi ústeme paıyz. Mysaly, nesıe retinde berilgen 50 myń dollar 20 jyldyń ishinde paıyzymen 200 myń dollardan asyp ketken. Qaryz alýshynyń alǵashqy 7 jyldaǵy tólegen qarjysy negizgi qaryzdy jabýǵa jetedi. Al qalǵan 13 jyl paıyzdyq ósimge ketedi. Biraq bankter qaryzdy paıyzymen qosyp, kollektorlarǵa ótkizip jibergen. Úkimet aldaǵy ýaqytta osy problemanyń aldyn alǵysy keledi» deıdi A.Oljaev.
Degenmen qaryz shartynyń talaptaryndaǵy ózgeristerdiń áseri az degendi biraz sarapshylar aıtady. Sebebi bizdiń elde jumsaq túrde qaryz talaptaryndaǵy ózgerister degen ataýǵa ıe bolǵan ózgerister Reseıde ótken jyldyń naýryz aıynda zańdastyryldy. Biraq Reseı zańynda nesıelik demalys kezinde de nesıe paıyzynyń eseptele beretini ashyq aıtylǵan. Al bizdiń elde nesıelik demalys kezdegi bank paıyzynyń júrer-júrmesi aldaǵy talqylaýlar barysynda anyqtalady.
Al kelesi sarapshy Maqsat Halyq nazar aýdaratyn tustyń da osy ekenin aıtady. Sanksııanyń qyspaǵymen nesıe demalysy týraly sheshimge kelgen Reseıdegi jaǵdaımen bizdiń eldi salystyrýǵa kelmeıdi. Sarapshylar bul sheshimge nesıe demalysy kezinde ústeme paıyzǵa da «demalys» berýge bizdiń eldiń múmkindigi jetetinin alǵa tartady. Biz muny ne úshin aıtyp otyrmyz. Túsindireıik.
Pandemııa kezinde úsh aılyq nesıe demalysyn alǵandar úsh aılyq ústeme paıyzdy keıin qosyp tólegeni endi aıtylyp jatyr. Onyń salmaqty sebebi bar. Biz bul sheshimdi pandemııa kezinde qabyldadyq, bankteri skorıng júıesin osy júıege úılestirýge múmkindik bolmady. Qazirgi skornıg júıesi demalys merzimine qaramastan, ústeme paıyzdy esepteýge negizdelgen. Basqasha aıtsaq, bul júıe nesıeniń kóterme paıyzyna demalys berý degendi bilmeıdi.
Agenttik mundaı tájirıbeniń damyǵan elderde baryn, nesıeniń ústeme paıyzy nesıelik demalys kezinde de júre beretinin aıtyp otyr. Al táýelsiz sarapshylar bizdiń el men AQSh nemese Japonııa bankteriniń nesıe paıyzyn bir-birimen salystyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. Tipti ol elderdegi 3 paıyzdyq ústeme paıyz nesıe demalysy kezinde de eseptelse de azamattarynyń qaltasyna bizdiń eldegideı salmaq salmaıdy, «Bank birinshi kezekte óz paıdasyna basymdyq beredi. Odan bólek Ulttyq banktiń marjasy ınflıasııa deńgeıimen birdeı júredi. Biraq nesıe paıyzy týraly jobany qup kórse, demalys merziminde de toqtamaıtyn nesıe paıyzyn qaryz alýshynyń tólem qabiletine qarap shekteý kerek. Bizdiń qarjy júıesi nesıe demalysy kezindegi ústeme paıyzdy 10-15 paıyzben shekteýine múmkindik bar», deıdi Maqsat Halyq.
Táýelsiz sarapshylar bank ındýstrııasyndaǵy kúmándi tustardy qoıýlatyp jibergen másele – problemaly nesıe ekenin aıtady. 2000 jyldardyń ekinshi jartysynan bastap problemaly nesıeniń salmaǵyn Úkimettiń demeý qarjysy arqyly óteý qalypty qubylysqa aınaldy. Úkimettiń araǵa 10-15 jyl salyp, bul másele qaıta oralýyna, agenttiktiń «nesıelik demalys» týraly jobany qolǵa alýyna osy faktor sebep bolǵanǵa uqsaıdy.
Belgili qarjyger Beısenbek Zııabekov kez kelgen sheshimdi qabyldarda onyń oryndalýynyń salmaqty alǵysharty bolýy kerektigin aıtady. Dál qazir nesıelik demalys berýdiń áseri, nátıjesi biz kútkendeı deńgeıde bolmaýy ábden múmkin. Biz soǵan daıyn bolýymyz kerek. «Nesıe paıyzynyń salmaǵy halyqtyń belin qaıystyryp jiberdi. Tipti eń tómen paıyzben 18 mln teńgelik nesıe 15 jylda 60 mıllıonnan asyp ketedi. RF-da nesıelik demalys máselesi ótken jyldan bastap ashyq aıtyla bastady. Ol elde halyq qalaǵan ýaqytta emes, tek 1 ret qana nesıelik demalys alady. Tipti, keıbir bankterdiń áskerılerge de nesıelik demalysty berýden bas tartyp jatqanyn kórip júrmiz», deıdi sarapshy.
Sarapshy 2000 jyldardyń ekinshi jartysynda táýelsiz sarapshylar problemaly nesıe tarıhyna skrınıng jasaý qajettigin, onyń qansha paıyzy negizgi qaryz, qansha paıyzy ústeme paıyz ekenin taldaý qajet degen usynyspen shyqqanyn aıtty. Sol kezde qaıtarylmaǵan qaryzdaǵy negizgi qaryzdy úkimet tólep, qalǵan ústeme paıyzdan jınaqtalyp qalǵan qaryzdy keshirý nemese ony banktiń quryltaıshylarynyń qaltasynan tóleý máselesi ashyq aıtylǵanmen qaperge alynbady. «EDB-ǵa kómek berý álemdik tájirıbede bar. Biraq bul másele úkimettiń nemese bas banktiń emes, bank quryltaıshylarynyń esebinen sheshiledi. Damyǵan elderdegi problemaly nesıedegi negizgi qaryz ben ústeme paıyz arasyndaǵy aıyrmashylyq az. Bul úrdis ol elderde banktiń quryltaıshysyna da, bılikke de asa qatty bilinbeıdi, banktiń jeke qorynan óteledi. Biz nesıelik demalys týraly másele kótermesten buryn, bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligi týraly zań qabyldaýymyz kerek. Problemaly nesıe máselesin osy zań arqyly ǵana retteı alamyz. EDB portfelindegi jınaqtalyp qalǵan problema – nesıe, banktiń emes, Úkimettiń problemasy. Sol problemaly nesıeniń qansha paıyzy negizgi qaryz, qansha paıyzynyń ústeme qaryz ekenin anyqtaý qıyn emes. Bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligi týraly zań problemaly nesıedegi ústeme paıyzdy bank quryltaıshylaryna tóleýdi mindetteı alady. Nesıelik demalys týraly sheshimniń oryndalýyna osy faktor kedergi keltirýi múmkin», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, bizdiń elde qaıtarylmaı qalǵan nesıe týraly málimetter bar da nesıeniń qaıtarylý deńgeıi týraly málimetterdi tirkeıtin ortaq júıe joq. Ulttyq banktiń paıymynsha, bul – jekelegen bankterdiń problemasy. Jeke tulǵalarǵa beriletin nesıeniń artýy baǵanyń ósýine jáne óndiristiń damý múmkindiginiń tómendeýine soqtyratyn tendensııa ekeni halyqaralyq tájirıbeden belgili.
Sodan keıin sarapshy aıtqan ekinshi másele, árbir azamat obektıvti jeke nemese obektıvti jalpy sebepterge baılanysty óziniń nesıelik júkteme deńgeıin ýaqytsha tómendete alatyn ashyq mehanızm bolýy kerek. О́zgerister zańdastyrylsa, bul jeńildikterdi jylyna 70-80 myń adam paıdalanýy múmkin. Bul nesıe júktemesine júginip júrgenderdiń 8-10 paıyzy. «Bizdiń elde daǵdarys jaǵdaıynda «nesıelik demalystardyń» turaqty mehanızmin paıdalaný tájirıbesi qalyptasqan joq. 2020 jyldardaǵy nesıelik demalys tájirıbesinde asa kúrdeli jaǵdaıda júrdi.
EDB tájirıbesinde nesıe paıyzy ony paıdalaný merzimine qaraı esepteledi.
Qazir nesıe portfeliniń 1,8-2,0 paıyzy problemaly nesıe sanatynda tur. Olardyń tólem qabiletiniń nesıe demalysynan keıin jaqsaryp ketýine eshkim kepildik bermeıdi. Demek EDB taǵy da Úkimetten nemese Ulttyq bankten kómek suraý múmkin. «Nesıe demalysynyń merzimi emes, nesıeniń paıyzyn qysqartýy nemese nesıeniń bir bóligin Úkimet esebinen jabý qajettiligi týyndaıdy. Bankter munyń aldyn alý úshin nesıelik demalystan keıin jańa kelisimshart jasap, nesıe demalysy kezindegi ústeme paıyzdy jaýyp jiberedi. Nesıelik demalys týraly sheshimge Agenttik pen Ulttyq bank qana emes, qaryz alýshylar da daıyn bolýy kerek», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshynyń aıtýynsha, qarjy agenttiginiń «nesıe berý merzimin uzartý» alý úshin negizderdiń tizbesin keńeıtý týraly sheshimi AQSh, Eýropa elderi, Japonııa, Ulybrıtanııa ekonomıkasy damyǵan elderde jumys isteıtin modelderge jaqyndatatyn durys sheshim. Biraq daǵdarys kezinde jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa múmkindik beretin qosymsha tetikterdi aldyn-ala oılastyrý kerek. «Bizdiń nesıege demalys berýdiń naryqtyq júıe áli qalyptaspaǵan. Al bank quryltaıshylary problemaly qaryzdy Ulttyq bank, Úkimet arqyly óteýdi ádetke aınaldyryp alǵan. Ekonomıkalyq turǵydan qıynyraq kezeńderge nesıe berýdi keıinge qaldyrýǵa ótinish bergen azamattardyń sany 2,5-3 esege artýy múmkin», deıdi B.Zııabekov.
Ulttyq reıtıng agenttiginiń (NRA) banktik reıtıngterdiń sarapshysy Natalıa Bogomolova nesıelik demalystar azamattardy, ásirese tabysy tómen adamdardy jáne aıtarlyqtaı qaryz aýyrtpalyǵy bar qaryz alýshylardy qoldaý sharalarynyń qısyndy jalǵasy dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, bul mehanızm jappaı defolttardy boldyrmaýǵa kómektesedi, keıbir qaryz alýshylar tólem kestesine qaıta orala alady.
Aıta keterligi, agenttik jobany talqylaý barysynda ústeme paıyzǵa da demalys berý máselesin sheship alý kerek. «Qaryz alýshylardyń basym kópshiligi demalys kezindegi qosymsha qarjylyq júktemeni kótere almaı problemalyq nesıege aınaldyryp alýy múmkin. Biz bul sheshimge daıyndyqpen barýymyz kerek», dep sózin túıindedi sarapshy.
ALMATY