Keıde eshteńe óspeıtin qý dalany nýǵa aınaldyryp, ónbeıdi degen tirlikti óristetip otyrǵandarǵa tańǵalamyz. Al osynyń túp-tórkini kádimgi eńbekten bastaý alǵanyn oılaıtyndar az. Burynǵy men búgingini oı bezbenine salǵanda Syrdyń belgili azamaty, kásipker Samurat Imandosovtyń osyndaı baılam jasaıtyny bar.
Syrdyń boıyndaǵy Qazalyda kezinde Stalın atyn ıelengen ujymshar boldy. Irgesi kóptiń jumylǵan eńbegimen kóterilgen baıyrǵy meken keıinnen Qumjıek degen ádemi tarıhı ataýyn tapty. Osynda týyp, keıinnen maıdanger ákesi Jumannyń qyzmet babymen Maılybas aýylyna kóship kelgende, sondaǵy aǵaıyndary baspanasynyń uıadaı bir bólmesin bosatyp berip edi. Sonda bir qys turyp, keler jyly ózderi úı salýdyń qamyna kiristi. Sol úıdiń kesegin 7 jastaǵy Samurat pen toǵyzdaǵy aǵasy Shákimurat quıyp shyqty. Jumysbasty otaǵasyn alańdatpaǵan anasy Qadısha qabyrǵany ózi qalady. Sol baspanaǵa kirip, aqar-shaqar bolyp jatqan sátte Samurat ta birinshi synypqa baratyn mezgil bolyp edi. Aǵaıyndy eki ul stansadaǵy segizjyldyq mekteptiń oqý úzdikteri boldy. Mektepti bitirgesin Qyzylorda gıdromelıoratıvtik tehnıkýmyna tehnık-mehanık mamandyǵy boıynsha oqýǵa qabyldandy. Qazaly sýlandyrý júıesi basqarmasynda ınjener-ekonomıst qyzmetinen bastalǵan eńbek joly osy saladaǵy jaýapty qyzmetterge jalǵasty.
El úshin eńbek etkenniń eńsesi bıik, júzi jarqyn bolatyny anyq qoı. Osy aýdandaǵy irgeli mekeme – №86 jyljymaly mehanıkalandyrylǵan kolonnaǵa basshylyq etken jyldary aýdan boıynsha 22 myń gektar jer ınjenerlik júıege keltirildi. Bizdiń keıipker bastan-aıaq basynda júrgen bul sharýa ıgiligi keıingi urpaqtyń da qajetine jaraıtyn taýsylmas qazyna bolatyn. Osylaısha, nesibesin jerden tergen jurttyń mol ónim alýyna negiz qalandy. Osy qyzmette júrgeninde HII shaqyrylǵan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Ol kezde qyryqtan endi asqan jigit edi. Halyq qalaýlysy retinde Joǵarǵy keńes tóralqasynyń memlekettik rámizderdi daıyndaý boıynsha jumys tobyn qurý týraly qaýlysynan bastap, arnaıy zań qabyldanǵanyna kýá boldy. Qyzylordalyq depýtat, Keńes Odaǵynyń Batyry Jálel Qızatov aǵasynyń kók týdy kóp aldyna alǵash ret alyp shyqqan sáti áli este. Ańqasy kepken Araldyń tabanynan boraǵan tuz ben qumdy jutyp otyrǵan jurtty áleýmettik demeýdiń alǵashqy qadamy – «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańdy qabyldaýǵa belsene qatysqannyń biri Samurat Jumanuly edi.
Almatyǵa sessııaǵa barǵan kúnderdiń birinde sol qalada júrgen Qyzylorda oblysynyń ákimi Seıilbek Shaýhamanov shaqyrdy. Aldy-artyńdy birden orap, sytylyp keter sańylaý qaldyrmaı sóıleıtin Sekeń sol kezdesýde Qazaly aýdanyn basqarýǵa qolqa salǵany bar. Mundaı usynys bolady degen úsh uıyqtasa oıyna kelmegen Samurat ne aıtaryn bilmeı qaldy. «Sáke, senimińizge kóp rahmet. Biraq men ákim bola almaıtyn shyǵarmyn. Mende ári ıterip, beri jyǵatyn kabınettik ádet joq. Ne bolsa da týra aıtamyn», degen shynaıy jaýapqa oblys basshysy rahattana kúlgen edi sol joly. «Aınalaıyn, ákim bolýdan qashqan seni kórdim. Senseń, qazir telefonymda tynyshtyq joq. Osy oryndy surap kelip, esik tozdyryp júrgender qanshama. Sen qashpa, qolyńnan keledi. Kómektesemiz», degen aǵa sózi máseleniń túıini boldy. Aýdan basqarǵan tusta respýblıka kóleminde ekologııalyq shara ótkizdi. Aýdan ortalyǵy men aýyldardy kógaldandyrýǵa basa mán berdi. Aýylsharýashylyq salasynda biraz bastama kóterildi. Oblys basshysy aýysqanda aýdan ákimderi zańǵa sáıkes oryndaryn bosatyp, ózine Qyzylordadan qyzmet usynǵandarǵa alǵysyn aıtyp, jeke is bastaýǵa bel sheshe kiristi.
Sol tusta kúnine 90 dana bólke pisiretin shaǵyn seh ashqan burynǵy ákimniń búgingi tirligine kúle qaraǵandar kóp bolypty. Biraq bastaǵan isi bir údeden kóringenshe tynym appaıtyn Samurat Jumanuly aıanbady. Nan pisirýdiń barlyq talaptaryn buljytpaı saqtady. Jurt sekildi salmaǵynan jegen joq. As atasynan bastalǵan kásip birden úıirile qaldy, kóp uzamaı áýelgide mysqyldaı qaraǵannyń birazy Imandosov pisirgen nandy izdeıtin boldy. Talaı jyl elge qyzmet etip, tájirıbe talqysynan ótken Samurat Jumanuly 2000 jyly alǵashqylardyń qatarynda «RZA» aksıonerlik qoǵamyn quryp, kásibiniń keregesin keńeıte tústi. Qurylys-montaj jumystaryn basym baǵyt etip alǵan kompanııa az jylda melıoratıvtik qurylys, turǵyn úı qurylysy, magıstraldyq sý qubyrlaryn salý baǵytynda jetekshi mekemege aınaldy, qurylys-montaj jumystaryn júrgizý boıynsha I sanatty memlekettik lısenzııanyń ıegeri atandy. 2001 jyldan bastap «Aýyz sý», «Jylýmen qamtý júıelerin keńeıtý», «Kollektorlardy rekonstrýksııalaý» jáne «Áleýmettik obektiler qurylysy» sekildi memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýda kóshbasshy kompanııa qataryna endi. Bularǵa Aral, Qazaly jáne Qarmaqshy sekildi qatar jatqan 3 aýdannyń jurtyn aýyz sýmen qamtyp otyrǵan «Aral – Sarybulaq» sý toraby sekildi aýqymdy jobany júrgizý senip tapsyryldy.
– Qazir kóp óńir turǵyndary áli de aýyz sýǵa jarymaı otyr. Al Qyzylorda oblysynda mundaı másele joqtyń qasy. Sonaý Qosamannan bastalatyn sýǵa qubyr tartyp, ár úıdiń aýlasyna kirgen sátte arqadan bir aýyr júk túskendeı boldy. Tipti keńes zamanynyń ózinde de shalǵaı aýyldar mundaı ıgilikten qur qalyp qoıa beretin. Qazir olar da taza sýdy qanyp iship otyr. Senimdi aqtap, osyndaı bastamany sátimen júzege asyrǵanymyzǵa qýanamyn, – deıdi ol.
Búginde áý basta azyq-túlik ónimderin óndiretin asıonerlik qoǵam quramyna «Rza-Agro», «Rza-Trans», «Rza-Sút», «Rza-Asyl túlik», «Rza-Nan», «Rza-Munaı-Gaz-qurylys» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterin toptastyrǵan qýatty kásiporynǵa, uzyn-sany 900-ge jýyq adamdy jumyspen qamtamasyz etip, óńir ekonomıkasyna 9 mlrd teńgeden astam ınvestısııa salǵan iri mekemege aınaldy. Egin sharýashylyǵynda klasterlik júıeni jolǵa qoıǵandardyń aldyńǵy leginde taǵy osy «Rza» AQ tur. Tek sońǵy jyldary ǵana 30 myń tonnadan astam ónimdi eksporttaǵan kompanııanyń negizgi tutynýshylary – Reseı, Ýkraına, Túrikmenstan, Tájikstan. Osynyń bári – talaı jylǵy tynymsyz eńbektiń nátıjesi.
Kásipte de sát saıyn aldyńdy boljap, ótkenińdi taldap otyrmasań kóp nárseden qur qalasyń. Tipti erteńine kóziń jetip otyrsa, tyńnan jol salýdan da qashpaǵan durys. Osydan 13 jyl buryn «Rza-Asyl túlik» JShS elimizdiń ındýstrıaldyq damý kartasy aıasynda ınvestısııalyq joba bastap, eksportqa baǵyttalǵan sút jáne et ónimderin óndirý úshin taýarly sút fermasyn jáne aýysymyna 30 tonna sút óńdeıtin sút zaýytyn saldy. Elde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Ulttyq qordan bólingen qarjyǵa salynǵan bul óndiris orny Qazalyǵa buıyrmaýy da múmkin edi. Shart boıynsha jalpy quny 2 mlrd 200 mln bolatyn nysan qarjysynyń 10 paıyzyn kásipker tóleý kerek eken. Onyń ústine Qazaly úshin taýarly sút fermasy tańsyq kásip, klımaty da shetten keletin malǵa qolaısyz. «Jumyssyzdyqtan júnjigen elge bir paıdam tıse» degen talaby taýǵa shaǵylǵan sátte kásipkerdi sol tusta oblysty basqarǵan Muhtar Qul-Muhammed Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetindegi Aqylbek Kúrishbaevqa erte kirdi. Ákim qolqasymen tórt nysannyń biri Qazalyǵa salynatyn bolyp sheshildi. Jetpeı turǵan aqshany munaıshylardyń áleýmettik qorǵa aýdarǵan qarjysynan 2 jylǵa beretin boldy. Osylaısha, 2010 jyldyń basynda ferma men sút óńdeıtin zaýyt qurylysy qatar bastaldy. Jaz ortasynda zaýytqa qajetti qurylǵylardyń ornyn ólsheýge Germanııadan kelgen mamandardyń óndiris ornynyń áli qabyrǵasy da qalanbaǵanyn kórip, kózderi atyzdaı bolǵanyn umytpaıdy. Sheteldikterden «On ekide bir nusqasy joq, qalaı úlgeredi?» degen kúmándi baıqaǵan Sákeń óndiris ornyn merziminde bitiretinin kesip aıtty. Aqyrynda bular ýaqytynda salyp bitirip, nemisterdiń ózi qurylǵyny keshiktirip jetkizgeni bar. Qurylyspen qatar mamanyn ertip, shetel asyp, mal izdedi. Izdegenin Nıderland men Germanııanyń birinen alǵysy kelgen. Biraq sol tusta olarda blıýtang indeti shyǵyp, Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti ruqsat bermedi. Osylaısha, Qazalyǵa sonaý jer túbindegi Majarstannan 660 bas golshtın-frız tuqymdy qasharlar jetkizildi. Tamyzda jetkizilgen býaz qasharlar kóp keshikpeı buzaýlady. Sol jyly 31 jeltoqsanda Qazalydaǵy sút zaýyty alǵashqy ónimin shyǵardy. Keshenge qajetti qural-jabdyqtar Nıderland, Irlandııa, Germanııa memleketterinen ákelindi. Qazir túlik sany eselep ósti. 2021 jyl qorytyndysy boıynsha «RZA-Asyl túlik» JShS ár sıyrdan 9 myń lıtrdiń ústinde sút saýyp, elimizdegi 200-den asatyn sút fermasynyń ishinde úshinshi orynǵa shyqty. Qazir qıyrdaǵy Qazalynyń sút jáne sút ónimderinen turatyn «Dámdi» brendin elimizdiń ár túkpirinen taba alasyz.
– Bastapqyda qyrýar qarjy tólep, Germanııadan 2 maman jaldadyq. Olar elderine ketkesin ózimiz amaldaýǵa kóshtik. Bizben birge ashylǵan «Aqtóbe – Aıs» kompanııasy sheteldik mamandy komandasymen jaldap, qazir TMD-ny bylaı qoıǵanda Eýropada aldyńǵy qatarly óndiris orny atanyp otyr. Keńes zamany kadrlarynyń jańa tehnologııaǵa ilese almaıtyny baıqalady. Demek bizge maman daıarlaý saıasatyn qaıta qaraý qajet. Mektep jaǵalap, bitirýshi túlekterdi kompanııa esebinen oqýǵa úgittegenimizge biraz jyl boldy. Aldyn Reseı men elimizde oqytyp ta jatyrmyz. Joǵary oqý orny dıplomyn alyp kelgenderdi kompanııa bazasynda qaıta oqytyp, ózimiz daıarlaımyz. Senseńiz kólik júrgizýshisi, ekskavator men kran tilin biletin maman, býldozershi, saýynshy, agronom, gıdrotehnık, qurylysshy, veterınar syndy mamandyq ıelerin kúndiz shammen izdep tappaı júrmiz. Tipti baqtashy tabylmaı talaı márte qınalǵanymyz da bar. Jumyspen qamtý ortalyǵyna jyl saıyn suranys beremiz, jumyssyzdarǵa arnalǵan jármeńkeden qalmaımyz. Biraq jumys izdeýshilerdiń deni bıýdjettik mekeme mamany bolǵandy qup kóredi. Qysta jyly, jazda salqyn kabınette segiz saǵatyn ótkizip, kesimdi jalaqysyn alǵandy qanaǵat tutatyndar kóp. Árıne, qaı mamandyq ta qadirli. Biraq qara jumystan qashyp, qarataıaq atanýǵa qumarlardyń kóbeıýi jaqsylyqtyń belgisi emes. Aýylsharýashylyq salasyna mán berip, kadr daıarlaýdan bastap, eńbek adamynyń áleýmettik jaǵdaıyn durystamasa, bolashaqta jumys isteıtin adam tappaı qalamyz, – deıdi Samurat Jumanuly.
Qazir aýyl sharýashylyǵy salasy qoldaýsyz qaldy dep eshkim aıta almaıdy. Biraq júıesizdikten talaı bastama tyǵyryqqa tirelip tur. Mınıstrlik ózimizdiń ónimderimizge taldaý jasap, sharýaǵa sony ulǵaıtý úshin qandaı qoldaý qajettigin zertteýi kerek. Azyq-túlik qaýipsizdigi degen máseleniń basy osydan bastalady. Osylaı jasaǵanda ǵana syrtqa táýeldilikten qutylyp, ózimizdiń óndiris óristeıdi.
Osy kúni sharýalar beınetiniń qyzyǵyn aıdaladaǵy alypsatarlar kórip otyr. Daıyndy arzanǵa alyp, qymbatqa buldaıtyn deldaldyń taltańdap, al aýyldaǵynyń jartymsyz aqshany jetkize almaı jaýtańdap júrýi qandaı qısynǵa syıady? Sondyqtan da Memleket basshysynyń aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartyp, eńbek adamynyń mártebesin kóterý týraly bastamasyn bárimiz qoldaýymyz kerek.
«Kisideginiń kilti aspanda» bolyp turǵan myna zamanda ózine qajettini ózi óndiretinder utylmaıdy. «Rza» AQ osy kúni dándi daqyldar men mal azyǵy daqyldaryn egip, ony óńdeý jáne ótkizýdi bir jolǵa qoıdy. Jyl saıyn 3000 gektar kúrish, 150 gektar bıdaı, 500 gektar súrlemdik júgeri, 1200 gektardan astam jońyshqa egetin kompanııa Qyzylorda oblysynda tuńǵysh ret jańbyrlata sýarý júıesin engizdi.
El aldyndaǵy eseli eńbeginiń óteýi retinde Samurat Jumanulyna 32 jasynda «Qurmet belgisi» ordeni taǵylypty. Jetpistiń belesinen asqansha onyń qataryna «Qurmet», «Parasat», «III dárejeli Barys» ordenderi qosyldy.
Týǵan topyraǵyn túletken azamat búgingi bıikke tynymsyz eńbeginiń arqasynda shyqty. Mundaı tórdiń ámanda bıik bolatyny belgili ǵoı.
Qyzylorda