Klımattyń ózgerýi jyl ótken saıyn naqty biline bastady. Ásirese, teńizge jaqyn ornalasqan elderde onyń áseri orasan. Taıaýda ǵalymdar dabyl qaqty. Tórtkúl dúnıege taǵy bir El-Nıno aǵysy qaýip tóndirip tur.
Tynyq muhıtynda bolatyn erekshe qubylys álemniń keı bóliginde sý tasqynyn, basqa jaǵynda qurǵaqshylyqty týdyrýy múmkin. Ǵalymdar osylaısha jahandyq temperatýra rekordy jańaryp, azyq-túlik óndirisine teris áser etip, ekonomıkaǵa trıllıondaǵan shyǵyn ákelýi yqtımal ekenin alǵa tartyp otyr.
Ulttyq muhıttyq jáne atmosferalyq qaýymdastyq (NOAA) qazirgi tańda El-Nıno aǵysy bastalǵanyn habarlady. Sondaı-aq Tynyq muhıtynyń shyǵysyndaǵy ekvatorǵa jaqyn aımaqtaǵy temperatýra shamamen 0,5 gradýsqa jylynǵanyn málimdedi.
Jalpy, El-Nıno saldarynan álem buǵan deıin talaı márte sý tasqynynan, sıklondardan, qurǵaqshylyqtan, orman órtinen zardap shekken-di. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, bıyl da sol jaǵdaı qaıtalanýy yqtımal. Sonymen qatar jer-jahannyń ysynýy da artýy múmkin ekenin alǵa tartady. Dúnıejúzilik meteorologııa uıymy ótken aptada jyl saıynǵy ortasha jahandyq temperatýra 2023 jáne 2027 jyldar aralyǵynda keminde bir márte ónerkásiptik revolıýsııaǵa deıingi deńgeıden 1,5 gradýs joǵarylaıtynyn málimdedi.
Eýropalyq odaqtaǵy Kopernık atyndaǵy klımattyń ózgerýi qyzmeti basshysy Karlo Býontempo keıingi jyldary La-Nınanyń salqyndatýshy áserine qaramastan, El-Nınonyń qyzýy artyp ketkenin aıtady. Osynyń saldarynan Tynyq muhıtyn jaǵalaı qonys tepken birqatar memleketke qıyn tımek. Máselen, Amerıka qurlyǵyndaǵy birneshe el, Japonııa, Aýstralııa men Jańa Zelandııa El-Nınonyń zardabyn qatty tartady dep kútilip otyr.
Sońǵy ret El-Nıno álemge kelgen 2014-2016 jyldary Tynyq muhıtynyń soltústiginde alapat daýyldar turyp, Karıb teńizi mańyndaǵy araldarda sý tapshylyǵy týyndap, Efıopııada qýańshylyq bolǵan edi. Sońǵy ret atalǵan aǵys Aýstralııaǵa jetkende qurlyqtaǵy 800 myń gektar orman órtenip ketken-tuǵyn. Negizi bul fenomendi bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn Perýdegi balyqshylar baıqaǵan eken. Olar El-Nıno kelgen kezde sý tasqyny kóbeıip, jaǵalaýlardy shaıyp ketetinin baıqaǵan. Biraq qyzyǵy sol, El-Nıno ádette Atlant muhıtyndaǵy daýyldar sanyn azaıtady. Merılend ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri Robert Lımonnyń aıtýynsha, bul jolǵy aǵynnyń buǵan áser etýi ekitalaı. «Bıyl Atlant muhıty ádettegiden óte jyly. Demek, jyly sý óte qatty daýyl týdyrady», deıdi ol.
Basqalarǵa qaraǵanda Eýropa Tynyq muhıtynan alys ornalasqandyqtan, El-Nınonyń zardabyn tartýy ekitalaı. Alaıda sarapshylar klımattyń ózgerýi, ásirese aǵystan keletin jylymyq qart qurlyqqa da áserin tıgizbeı qoımaıtynyn alǵa tartyp otyr. Ásirese egin men mal sharýashylyǵy qatty zııan shegýi múmkin. Sonyń saldarynan jahandyq azyq-túlik tapshylyǵy qaýpi tereńdeı túsedi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy Afrıkanyń ońtústiginde, Ortalyq Amerıkada, Karıb teńizinde jáne Azııanyń keıbir bóliginde azyq-túlikpen qamtamasyz etý qıyndaıtynyn eskertedi. Sondaı-aq dándi daqyldardyń túsimine de áser etetinin aıtyp dabyl qaǵady. О́ıtkeni negizgi astyq eksporttaıtyn elderde jaýyn-shashyn azaıady.
Osy oraıda, klımattyń ózgerýi Qazaqstandy da aınalyp ótpeıtinin aıta ketken jón. Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev árdaıym kóńil bólip keledi. Máselen, taıaýda elordada ótken Astana halyqaralyq forýmynda qazirgi tańda álem betpe-bet kelip otyrǵan syn-qaterlerdiń ishindegi eń qıyny – klımattyń ózgerýi ekenin atap ótti.
«Ortalyq Azııa bul qaterlerge qarsy turý úshin alǵy shepte bolady. Ǵalamdyq aýa temperatýrasynyń 2050 jylǵa qaraı 1,5℃-qa kóterilýin sátti shekteý múmkin bolǵannyń ózinde, Ortalyq Azııa elderi kún raıynyń 2-den 2,5 ℃-qa deıin kóterilgenin baıqaıdy. Bul biz ómir súretin ortanyń transformasııasyna, naqtyraq aıtqanda shólge aınalýyna, odan keıin tirshiliktiń joıylýyna alyp keledi. Sondyqtan barlyq syn-qaterge daıyn bolýymyz kerek. Sý resýrstarynyń jetispeýshiligi shyn máninde alańdatady. Ortalyq Azııadaǵy qýańshylyq pen sý tasqynynan keletin shyǵyn ishki jalpy ónimniń 1,3 paıyzy deńgeıinde dep baǵalanady. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi 30 paıyzǵa deıin kemip, 2050 jylǵa deıin 5 mıllıonǵa jýyq ishki klımattyq mıgranttyń paıda bolýyna ákep soqtyrady», dedi Q.Toqaev.
Onyń ústine, óńirdegi muzdyqtardyń kólemi qazir 30 paıyzǵa qysqardy. Aımaqtaǵy eki úlken ózen Syrdarııa men Ámýdarııadaǵy sý deńgeıi 2050 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa túsedi. Bul onsyz da sýǵa tapshy Ortalyq Azııaǵa qıyn tımek.