Sońǵy jyldary elimizde birneshe alapat órt boldy. Saldary aýyr. Jaqynda Abaı oblysynda bolǵan ormandaǵy órtten 15 adam qaza tapty. 2022 jyly da Qostanaıda órt bolyp 43 myń gektar jer jalynǵa oranǵan edi. Saldarynan 12 adam jaraqat alyp, 1 adam qaza tapqan. 91 turǵyn úı janyp ketken. Artynsha Abaı oblysynda taǵy órt boldy. 2 órt sóndirýshini qatty kúıik shalyp, 1 qyzmetker qaza tapty. Adam shyǵynynan ózge, ekologııa ahýaly bar, ormandaǵy janýarlar men órtenip ketken aǵashtar bar.
Statıstıkaǵa súıensek, 10 órttiń 9-na adam kináli. Iаǵnı ormandaǵy órttiń kóbi adamnyń salǵyrttyǵynan bolady. Ásirese demalys kúnderi órt shyǵý 40 paıyzǵa kóbeıedi eken. Osy tusta tabıǵatty qorǵaýǵa árbir adam jaýapty ekenin eske salǵanymyz jón dep oılaımyz.
Ákimshilik kodekstiń 367-babyna sáıkes ormandarda órt qaýipsizdigi talaptary men sanıtarııalyq qaǵıdalardy buzǵan – jeke tulǵalarǵa – on, laýazymdy adamdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommersııalyq emes uıymdarǵa – otyz, orta kásipkerlik sýbektilerine – elý, iri kásipkerlik sýbektilerine bir júz elý aılyq eseptik mólsherinde aıyppul salynady. О́rttiń shyǵýyna, adamnyń densaýlyǵyna jáne qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýge ákep soqqan dál sol is-áreket, eger bul áreket iri zalal keltirmese, – jeke tulǵalarǵa – jıyrma bes, laýazymdy adamdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommersııalyq emes uıymdarǵa – qyryq bes, orta kásipkerlik sýbektilerine – jetpis, iri kásipkerlik sýbektilerine eki júz elý aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynady.
Jaz aılarynda qurǵaq shóp órtenip ketetindikten tabıǵı órttiń shyǵý qaýpi de joǵarylaı túsedi. Bul kezeńniń bolatynynan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi de, Ekologııa mınıstrligi de habardar. Degenmen, órttiń aldyn alý nemese órtti sóndirý jumysy tıisti deńgeıde oryndalmaı keledi. Oǵan sebep jaýapsyzdyq sosyn órt sóndirý mekemeleriniń qajetti qural-jabdyqpen jaraqtalmaýy.
Jabdyqsyz mekeme
QR Orman kodeksiniń ormandardaǵy órt qaýipsizdigi qaǵıdalaryna 2-qosymshasynda orman órtin sóndirý beketterinde bolýy tıis orman órtterin sóndirýge arnalǵan quraldardyń tizimi kórsetilgen.
1) almaly-salmaly sısternalar, sonyń ishinde syıymdylyǵy 1500 lıtr sý quıýǵa arnalǵan qoldan jasalǵan nemese rezeńke ydystar - 1 dana;
2) aspaly tisti dóńgelekti soraptar - 1 dana;
3) qysymdy órt sóndirý jeńderi - 100 qýma metr, sonyń ishinde: D 51 mıllımetr jeńderdiń 5 jıyntyǵy;
4) tasymaldanatyn radıostansalar (uıymdastyrylǵan radıo baılanysy bolǵan jaǵdaıda) - 2 dana;
5) ónimdiligi mınýtyna 600-800 lıtr, tasymaldanatyn órt sóndirý motopompalary - 1 dana;
6) ot jaǵý apparattary - 4 dana;
7) NP-1 nemese basqa markaly sýlaǵyshtar, kóbik túzgish - 500 kılogramm;
8) kúrek - 50 dana;
9) balta - 5 dana;
10) ketpen - 20 dana;
11) tyrma - 20 dana:
12) shartyldaq - 20 dana;
13) benzın arasy - 1 dana;
14) arqaǵa ilip alatyn ormanda órt sóndirgish-búrikkishter - 5 dana;
15) aýyz sýǵa arnalǵan sıymdylyǵy
10 lıtr bıdondar nemese kanıstrler - 2 dana;
16) alǵashqy kómek kórsetýge arnalǵan dári-dármek qobdıshasy - 1 dana;
17) kezekshi arnaıy kıim (etikter, shalbarlar, keýdeshe, qolǵaptar), órt sóndirý komandasy turaqty músheleriniń sanyna qaraı - jıyntyq.
«Avtomashınalar men traktor tirkemeleri aspaly soraptar ornatý úshin jabdyqtalyp, órt qaýpi bar maýsymǵa órt sóndirý beketterine bekitiledi. Qalǵan jabdyqtar men órt sóndirý quraldary bekette turaqty túrde turady. Aǵash tasymaldaıtyn avtojoldardyń uzyndyǵy 50 kılometrden asqan jaǵdaıda (aǵash tasymaldanatyn qıǵash joldardy qosa alǵanda) almaly-salmaly sısternalar sany 50 kılometr jolǵa bir sısterna esebimen kóbeıtiledi», delingen kodekste.
Alaıda Abaı oblysyndaǵy alapat kezinde ormanshylar órtti sóndirýge óz kóligimen ketken. Jalań qolmen baryp jer jastandy.
О́tken jyly kóktemde burynǵy Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilın: «Qabyldanyp jatqan sharalar men talaptarǵa qaramastan, qazir óńirlerdegi orman sharýashylyǵy mekemeleriniń órt qaýipti kezeńge tolyq daıyndyǵy týraly aıtýdyń qajeti joq», dep jaýapty organdardyń jumysyn ózi synaǵan bolatyn. Bıyl da jaǵdaı ózgere qoımaǵanyna dálel kóp. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń resmı málimetinshe, Respýblıkada 3228 órt sóndirý tehnıkasy men 98543 jabdyq bar. Respýblıka boıynsha órt sóndirý mekemeleriniń jaraqtalýy 80 paıyzdy quraıdy. Al 2022 jylǵy statıska boıynsha, tabıǵat qorǵaý jáne orman mekemeleriniń jaraqtandyrylýy 50 paıyzdan aspaıtyn óńirler bar. Máselen, Atyraý oblysynyń ákimdikterine qarasty mekemelerde jaraqtandyrý 20 paıyzdy, Qyzylordada 33 paıyzdy, Batys Qazaqstanda 47 paıyzdy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ekologııa mınıstrligine qarasty mekemelerde jaraqtandyrý 24 paıyzdy, Aqtóbede 47 paıyzdy, Soltústik Qazaqstanda 48 paıyzdy quraıdy.
Jaýapsyzdyq
Shyǵystaǵy oqıǵadan keıin Memleket basshysy Tótenshe jaǵdaılar mınıstrin qyzmetinen bosatty. Biraq bul máseleniń túbegeıli sheshimi emes. Ormandaǵy órtke kináli adamdardyń aty atalyp, qandaı aıyp arqalaıtyny belgili bolǵan joq. Ázirge arnaıy qurylǵan komıssııa jaǵdaıdy zerttep, Bas prokýratýra qylmystyq is qozǵap, tergeý júrgizip jatyr. Al Abaı oblysy ákimine Prezıdent sógis jarııalaǵan edi. «Qatelik kóp. Shuǵyl árekettiń jetispeýi, máseleden syrt qalýyńyz osy apatqa ákeldi. Sondyqtan jergilikti atqarýshy organnyń jumysyna kóńilim tolmaıdy. On tórt adamnan aıyrylyp qaldyq. Bul ne sizge, oıynshyq pa? Olar qyzmettik boryshyn atqara júrip qaza tapty. Sóz ben is qabysý kerek», degen bolatyn.
Ormandy qorǵaýǵa jaýapty memlekettik uıymdarǵa zań boıynsha aýmaqtyq organdardy orman órtteri shyǵýynyń aldyn alý jáne olarmen kúresý maqsatynda tolyqqandy jabdyqpen qamtamasyz etýge mindettelgen. Jergilikti atqarýshy organdar da jeke jáne zańdy tulǵalardy, sondaı-aq uıymdardyń órt sóndirý tehnıkasyn, kólikteri men basqa da quraldaryn ormandaǵy órtterdi sóndirýge tartý tártibin aıqyndap, osy jumysqa tartylǵan jeke tulǵalardy júrip-turý órt sóndirý quraldarymen, tamaqpen jáne medısınalyq kómekpen qamtamasyz etýge, QR zańnamasyna sáıkes qoǵamdyq órt sóndirý birlestikteriniń jumys isteýine járdem kórsetýge, ormanda órt qaýpi bolatyn maýsymda memlekettik orman qory aýmaǵynda órtterdi sóndirý úshin janar-jaǵarmaı materıaldarynyń rezervin jasaýǵa, sharýa qojalyqtary men ózge de aýyl sharýashylyǵy uıymdarynyń orman qoryna irgeles aýmaqtardaǵy aýyl sharýashylyǵy alqaptarynda, jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerde sabantúbin, ańyzdardy jáne ózge de ósimdik qaldyqtaryn órteýine, qaý shóbin órteýine baqylaý jasaýdy qamtamasyz etýge mindetti.
Minekeı osy atalǵan mindetter oryndalmaǵannan keıin saldary aýyr oqıǵa jıi qaıtalanyp keledi. Tıisti mekeme jaýapkershilik tanyptaıtyn bolsa, qaıtalana berýi de múmkin.