Jylýmen jabdyqtaýǵa – jiti nazar

«Jylýmen jabdyqtaý salasyndaǵy basqarýdyń, tartylǵan qarjy qaraja­tyn jylý energııasyn óndirý jáne berý obektileriniń nysanaly paıdalanýy men ınvestısııalyq baǵdarlamalardy oryndaýynyń tıimdiligine memlekettik aýdıt» esebin Joǵary aýdıtorlyq pala­tanyń tóraǵasy Natalıa Godýnova baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, 47 mem­lekettik mekemede jáne 44 ta­bı­ǵı monopolııa sýbektisinde aýdıt júr­gizilgen. 140 mlrd teńgeden as­a bıýdjet qarajatynyń jáne 480 mlrd teńge aktıvterdiń paıdalanylý tıim­diligi tekserildi.

«Sonyń nátıjesinde 23 mlrd teńgege qarjylyq buzýshylyq, 37 mlrd teńgege bıýdjet qarajatyn tıimsiz josparlaý, 117 mlrd teńgege ekonomıkalyq shyǵyn jáne túspegen kiris anyqtaldy. Jalpy, 2020-2022 jyldar aralyǵynda jylýmen jabdyqtaý obektilerin salýǵa, rekonstrýksııalaýǵa jáne jón­deýge 250 mlrd teńge, sonyń ishin­de respýblıkalyq bıýdjetten 84 mlrd teńge bólingen. Alaıda búginde resýrs­tardyń az bolýy jylý-energetıkalyq júıesiniń qajetti «berik qoryn» jáne apatsyz jumys isteýin qamtamasyz et­peı­tini bárine túsinikti. Buǵan jy­lý elektr ortalyqtarynyń negizgi jab­dyqtarynyń orta eseppen elimiz bo­ıynsha 66 paıyzynyń ábden tozýy jáne jylý jelileriniń orta eseppen 54 paıy­zynyń tozýy dálel bola alady», dedi N.Godýnova.

Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy keltirgen derekterge súıensek, jylý elektr ortalyqtary ábden tozǵan. Orta­sha qyzmet etý merzimi 61 jyl. Sonyń ishinde 76 paıyzynyń paıdalaný merzimi  50 jyldan, 24 paıyzy 30 jyldan asqan. Sondaı-aq apatsyz isten shyqqan oqıǵalar da artyp keledi. Máselen, 2021 jyly 2020 jylmen salystyrǵanda onyń sany 22 paıyzǵa ósken. Budan keıin N.Godýnova júıeli problemalarǵa toqtaldy.

«Birinshi, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń is-qımyl jospar­larynyń ózara úılespeýi já­ne jylý energetıkasyn damytýda júıe­li tásil joq. Salany memlekettik retteýdi birneshe memlekettik organdar – Energetıka, Ulttyq ekonomıka, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrlikteri jáne ákimdikter júzege asyrady. Jylý energetıkasyn jáne jylýmen jabdyqtaý salasyndaǵy qatynastardyń barlyq jıyntyǵyn retteý úshin qazirgi ýaqytqa deıin tolyqqandy quqyqtyq negiz joq. Jańa zań jobasyna úmit artamyz. Sala jal­py avtomattandyrylmaǵan jáne sıfr­landyrylmaǵan, ol jylýmen jabdyqtaý júıeleriniń tehnıkalyq jaı-kúıi týraly tolyq kórinisti anyqtaýǵa múmkindik berer edi. Máseleniń sheshimi – jylý energetıkasyn retteý salasyndaǵy fýnksııalardy bir memlekettik organda ortalyqtandyrý», dedi N.Godýnova.

Ekinshiden, jylytý maýsymyna daıyndyq kezinde ortalyq memlekettik organdar tarapynan da, jergilikti at­qarýshy organdar tarapynan da ener­getıkalyq baqylaý jumysy júıeli ju­­mys istemeıdi. Baıandamashynyń aı­týynsha, óńirlik deńgeıge berilgen jylý energetıkasy salasyndaǵy jekelegen baqylaý fýnksııalary tolyq kólemde paıdalanylmaı otyr. Máselen, keıbir óńirlerdegi birqatar tabıǵı monopolııa sýbektileri jylytý kezeńine mindetti ázirlik pasporttaýdan ótpegen.

«Úshinshiden, tarıftik retteýdiń, sonyń ishinde ınvestısııalyq baǵdar­lamalardyń iske asyrylýy jetilmegen. JEO jabdyqtary men jelilerin ýaqty­ly jóndeýge jáne jańartýǵa múmkindik beretin ınvestısııalyq tarıf pen kom­mýnaldyq qyzmetterdi tóleýge jum­salatyn shyǵystardyń úlesine baı­lanysty halyqtyń áleýmettik ál-aýqa­ty arasyndaǵy teńgerim qajet. Ázirshe tarıf sheńberinde bekitiletin ınvestısııalyq baǵdarlamalardyń is-sharalary qoldaý sıpatyna ıe jáne úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etý úshin aǵymdaǵy problemalardy sheshýge ǵana baǵyttalǵan», dedi N.Godýnova.

Tórtinshiden, tabıǵı monopolııa­lardyń jeke sýbektileri júzege asyratyn satyp alý ashyq emes. Satyp alýdy ótkizý kezinde adal básekelestik jáne barlyq ónim berýshige teń múmkindikterdi qamtamasyz etý qaǵı­dattary tolyq kólemde saqtalmaı­dy. Úlestes adamdardan taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi satyp alýǵa qatysty shekteýler joq.

«Besinshi, ınvestısııalyq jobalardy sapasyz jobalap, iske asyrýy. Qarjylyq qamtamasyz etilse de kóbine sapasyz jobalaý jáne merdigerlerdiń sharttyq mindettemelerdi tıisinshe oryndamaýy ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýda tejep otyr. Mysaly, Astana qalasyndaǵy bárine tanymal JEO-3 qurylysynyń jobasy 2011 jyldan beri iske asyrylyp keledi jáne aýdıt júrgizý kezinde jumystyń nebári 64 paıyzǵa oryndalǵany rastaldy. Oǵan qosa, jobanyń 40 paıyzdan astam qymbattaǵany baıqalady.

Sondaı-aq jylý júktemesiniń energııa kózderiniń qolda bar qýattarynan asyp ketý faktileri bar. Mysaly, 2021-2022 jyldary jylý jelilerine qosylýǵa qalanyń energııa kózderi qýattylyǵynyń tapshylyǵy bolǵan kezde «Astana-Teplotranzıt» AQ 730 zańdy jáne 360 jeke tulǵaǵa ortalyq jylytýǵa qosylýǵa tehnıkalyq sharttaryn bergen. Sóıtip, bul 2023 jyly qolda bar qýat pen tutynýshylardyń málimdelgen júktemesi arasyndaǵy teńgerimsizdiktiń ósýine jáne sapaly jylý energııasyn qamtamasyz etpeý qaýpin týdyrdy», dedi N.Godýnova.

Sondaı-aq bilikti kadrlardyń basqa salaǵa aýysýy da kúrt artqan. Máselen, Shahtınsk JEO personaly 77 paıyzǵa jýyq jasaqtalmaǵan, al qalǵan seh bo­ıynsha – tek 43 paıyz. Buǵan jalaqynyń tómendigi áser etip otyr. N.Godýnova keltirgen málimetke súıensek, 2022 jyly «Elektrmen jabdyqtaý, gaz, bý berý jáne aýa baptaý» salasyndaǵy mamandardyń ortasha aılyq jalaqysy 268 myń teńgeni quraǵan.

«Oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń orta jáne uzaq merzimdi kezeńderge arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, demografııalyq damýyn eskere otyryp, jylý energııasyna qajettilikke taldaý júrgizý qajet dep sanaımyz. Energetıka salasyndaǵy qordalanǵan problemalardy keıinge qaldyrmaý jáne Úkimet olardy sheshýdiń júıeli tásilin ázirleýi qajet», dedi Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Marhabat Jaıymbetov.

Sonymen qatar Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıteti proses­tik zańnamany jetildirý, advokat­tyq qyzmet jáne zań kómegin kórsetý, daý­lardy sottan tys jáne sotqa deıingi sheshý máseleleri boıynsha zań jobasyn jumysqa qabyldady.

Jalpy otyrysta «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jaıylymdardy paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda qarap, maquldady. Zań jobasyna depýtattar bastamashy boldy. Maqsaty – jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný salasy boıynsha qoldanystaǵy zańnamany jetildirý. Atap aıtqanda, halyqtyń qajettiligin qanaǵattandyrýǵa arnalǵan jaıylymdardy aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń basqa túrlerine aýys­tyrýǵa tyıym salýdy belgileý, sondaı-aq «qoǵamdyq jaıylymdar» jeke uǵy­myn engizý usynylady.

«Jer paıdalanýshylarǵa jaıylym­dardyń aınalasynda qazba jumystaryn júrgizgeni, transheıalar qazǵany úshin jaýapkershilik júkteledi. Konkýrstar ótkizbeı jaıylym berý normasy alynyp tastalady. Jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný josparynyń qoldanylý merzimderi 2 jyldan 5 jylǵa deıin dep ózgertiledi», dedi Májilistiń Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi Nurjan Áshimbetov baıandamasynda.

Budan basqa aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytýdy yntalandyrý úshin kooperatıvterdiń aýyl sharýashylyǵy jerlerin, onyń ishinde jaıylymdardy alý úshin konkýrstarǵa qatysýy kezinde olardyń konkýrstyq usynystaryna qosymsha ball berý túrinde artyqshylyq kózdeý usynylady.

Sonymen birge uǵymdyq apparatty naqtylaýǵa, jaıylym paıdalanýshylardy memlekettik qoldaýǵa, jer quqyqtyq qatynastary sýbektileriniń qosymsha mindetterin júkteýge baǵyttalǵan túzetýler engizilip otyr.

Budan bólek, jıyn barysynda «Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵy týraly» zań jobasy ilespe qujatymen birge ekinshi oqylymda qabyldandy. Jıyn sońynda depýtattar tıisti memle­kettik mekemeler basshylaryna saýaldaryn joldady.