Ýystaǵy ýrannan ulysqa paıda bar ma?

Álemde ýran óndirýden de, onyń qory boıynsha da aldyńǵy qatardaǵy Qazaqstan 2018 jyldan bastap ýran satý kólemi boıynsha da birinshi orynǵa shyqty. Elimizde jyl saıyn 20 myń tonnadan astam ýran óndiriledi eken. Bul – álemdegi ýran óndirisi kóleminiń shamamen 40 paıyzy. Oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń málimetin­she, ken óndirý ónerkásibi jáne metallýrgııa kóleminiń 98,8%-y «Qazatomónerkásip» kásip­oryndaryna tıesili. Túrkis­tan oblysynda osy salada 8 myń­nan asa adam jumys isteıdi. Onyń barlyǵy derlik, ıaǵnı 99,0%-ǵa jýyǵy – óńirdiń jergilikti azamattary. «Qazatomónerkásip» ken oryndaryn ıgerýdiń eń qaýipsiz jáne ekologııalyq taza ádisin – jerasty uńǵymaly shaımalaý (JUSh) ádisin qoldanady jáne óndirýdiń ózindik qunynyń eń tómen kórsetkishteriniń birine ıe. Iаǵnı tabıǵı ýran eshqashan ashyq ádispen óndirilmegen. Bul jaqta jerasty shahtalary da, karerler de joq.

Mamandar JUSh tehnologııasy boıynsha óndirilgende ýran daıyn kúıinde jer betine shyǵarylmaıtynyn aıtady. Ken ornynda jiberý uńǵymalary salynyp, solar arqyly kendi denelerge shaımalaý eritindisi jiberiledi. Ol ken kókjıegi ar­qyly ótip, ýrannyń tabıǵı qo­sy­lystaryn eritedi, sodan keıin quramynda ýran bar eritindi shy­ǵarý uńǵymalary arqyly syrtqa shyǵarylady. Ýran ken oryndaryn shahtalyq jáne karerlik ádis­terge qaraǵanda, uńǵymaly shaı­malaý ádisimen ıgerýdiń jer qyrtysyna teris áseri joq deýge de bolady. Sala mamandary óndiris saldarynan jer shó­gip, topyraq buzylmaıtynyn jáne jer betinde úıindiler qal­maı­tynyn aıtady. Derekterge qa­raǵanda, jerasty uńǵymaly shaı­malaý ádisimen ıgerýge jaram­dy álemdik barlanǵan ýran qory­nyń 65 paıyzdan astamy Qazaq­stan aýmaǵynda ornalasqan. «Qaz­atom­ónerkásip» ýran óndirýdi 100% JUSh ádisimen júrgizedi. О́z qyz­meti qorshaǵan ortaǵa, turǵyn­dardyń densaýlyǵyna, qaýipsiz­digine jáne ómiriniń sapasyna áser etetinin moıyndap otyrǵan kom­panııa óńirde ekologııalyq qa­ýipsizdikti qamtamasyz etý, ta­­bıǵı ortany saqtaý, tabıǵı resýrs­tar­dy ońtaıly paıdalaný jáne ekologııalyq áserdi barynsha azaı­tý boıynsha barlyq qajetti is-sharany qabyldaıtynyn má­lim­deýde. Aldyńǵy jyly «Qaz­atom­ónerkásip» qorshaǵan orta­ny qorǵaý boıynsha is-shara­lar­dy ótkizýge 964,6 mln teńge jum­sapty.

Oblys aýmaǵyndaǵy ýran ón­dirýshi 15 kenish jergilikti ha­lyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa qandaı úles qosýda? Basqarmanyń dereginshe, kásiporyndar birqatar áleýmettik mańyzy bar jobalardy qarjylandyryp keledi. Mysaly, 2021 jyly «Qazatomónerkásip» jer qoınaýyn paıdalanýǵa ar­nal­ǵan kelisimsharttar boıynsha mindettemelerdi oryndaý sheńberinde óńirdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyna 1,609 mlrd teńge, 2022 jyly 2,749 mlrd teńge jergilikti bıýdjetke aýdar­ǵan.

Túrkistan qalasynda byltyr quny 1,7 mlrd teńge bolatyn jedel járdem stansasynyń qurylysyn júrgizip, eldi mekenderdi abattandyrý, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń 7 eldi mekeninde balalarǵa arnalǵan zamanaýı oıyn jáne sport alańdaryn salý sııaqty birqatar áleýmettik joba iske asyrylyp, halyqtyń áleýmettik osal toptaryna qar­jy­laı kómek kórsetildi. Sozaq aýdany aýmaǵynda ornalasqan kásiporyndar iri áleýmettik jobalarǵa demeýshilik kórsetip, aımaqtyń damýy úshin qomaqty qarjy bólip, turmysy tómen otba­sylardy turaqty túrde qol­dap keledi. Máselen, «Katko» BK kásiporny Taýkent kenti­ne aıaqjol salyp, kósheni jaryq­tan­dyrý jumystaryn júrgiz­se, «Qazatomónerkásip-Saýran» kásip­­or­ny atomshylar alleıasy men balalar oıyn alańy, «strıt vor­kýt» alańshasyna, «Bel­­sen­di uzaq ómir jáne teń qo­ǵam»­ áleýmettik ortalyǵynyń ashy­­lýyna demeýshilik jasady. Sondaı-aq S.Qojanov atyn­da­ǵy eski mýzeı ǵımaratyna kúr­­deli jóndeý jumystaryn júr­giz­gen.

Búginde ǵımarat balalar shy­ǵarmashylyq úıine arna­lyp, qajetti jabdyqtarmen to­lyq­taı qamtylǵan. Qyzemshek ken­tinde «Appaq» JShS-niń de­meý­shiligimen úlken tennıs alań­qaıyna kúrdeli jóndeý ju­­mystary júrgizildi. «Vol­kov­geologııa» AQ tarapynan Jýan­tóbe jáne Jartytóbe aýyl­dyq okrýg turǵyndaryn táý­lik boıy aýyz sýmen qamtý maq­sa­tynda qosymsha uńǵyma qudyq­tar qazyldy. Al «Zarechnoe» AQ demeýshiligimen №2 balalar, jasóspirimder sport mek­tebine  syıymdylyǵy 45 adam­dyq avtobýs berilgen. Kásiporyn áleýmettik salyq jáne korpora­tıv­tik tabys salyǵyn 50 paıyz­ aýdanǵa, 50 paıyz oblysqa tó­leıdi. Jalpy, 2022 jyly 495,4 mln teńge salyq tólegen bolsa, bıyl búginge deıin 125 mln teńge tólegen. Sondaı-aq 360 adamdy jumyspen qamtyǵan. Áleýmettik az qamtylǵan otbasylar da nazardan tys qalmaıdy. Demeýshiler ta­rapynan ótken jylǵy qys mez­­gilinde  az qamtylǵan  927 ot­ba­­sy­na, 1550 tonna kómir taratylyp berildi. Osylaısha, óńirdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­na úlken úles qosyp, kompa­nııa jyl saıyn aýdanda 30-ǵa jýyq qysqa jáne uzaq merzimdi joba­larǵa kómek qolyn sozyp otyr.

Degenmen ýran óndirisiniń aýyl sharýashylyǵyna keri áse­ri de aıtylyp júr. Mysaly, Sozaq aýdanynda tozyǵy jetken jaıy­lymdyq jerlerdi shól jáne shó­leıt aımaqtarǵa beıimdelgen ósimdikter egý jáne sý kózderin ashý arqyly qaıtadan aınalymǵa qosý mańyzdy. Bul oraıda mamandar Sozaq óńirinde 1985 jylǵa deıin 1600-den astam qudyq pen skvajınalar bolǵanyn, 2000-2006 jyldar aralyǵynda «Vol­kov­geologııa» AQ tarapynan aýdan­daǵy ýran óndirisi júrip jat­qan aımaqtaǵy buryn paıdala­ny­lyp kelgen 103 qudyq pen artezıan skvajınalary sýynyń quramynan radıonýklıdterdiń shektelgen normadan tys asyp ketýi jaǵdaıynyń anyqtalýyna baı­lanysty jabylǵanyn aıtady. Mine, osydan keıingi 16 jyl­dan astam merzimde aýdanda ýran óndirisi ondaǵan ese artty. «Aýdan aýmaǵynda ornalasqan Shý – Moıynqum taý-ken provınsııasy men Betpaq dala óńirinde ornalasqan taý-ken provınsııa­laryna óndiris oryndary qa­jettiligi úshin sótkesine 1800 ton­na kúkirt qyshqyly men odan basqa ýly hımııalyq qospalar (reagentter) jerasty skvajınalaryna quıylyp jatqandy­ǵyn eskersek, tek sońǵy jylda jer­asty qabatyna 10 mln tonna­dan astam ýly hımııalyq qospa­lar ýran óndirý úshin jerasty qabatyna jiberildi. Mine, osy jyldan bergi merzimde aýdan­ kó­leminde Moıynqum men Bet­paq óńirindegi jaıylymdyq jer­ler­degi jerasty sýlarynyń ishýge ja­ramdylyǵy tekserilgen joq. Jekelegen ýran óndirisimen aınalysyp otyrǵan kásiporyndar onyń ishinde «Qazaq-fransýz «Katko» BK JShS tarapynan óndiris orny mańaıyndaǵy skvajınalar sýyn paıdalaný qa­ýipsiz emestigi eskertilip osy sý­­lardy paıdalanyp otyrǵan aýdan agroqurylymdary úshin qaýip­siz aımaqtan artezıan skva­jı­nalaryn qazyp berý jóninde usynys jasalyp otyr», deıdi Sozaq aýdany ákimdigi kásipker­lik jáne aýyl sharýashylyǵy bó­li­mi basshysynyń orynbasary ­Q.Sul­tanǵazıev.

Bul oraıda osy máselege baılanysty oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy tarapynan «Qazatomónerkásip» UAK» AQ-na, oblys boıynsha ekologııa jáne qoǵamdyq densaýlyq saq­taý departamentterine, Sozaq aýdany ákimdigine arnaıy eskert­pe hat joldanǵan. Hatta ýran óndi­rý úshin paıdalanylyp otyr­ǵan uń­ǵymalyq shaımalaý ádisi qor­sha­ǵan ortaǵa áserin qaldyr­­maı qoımaıtyndyǵyn, sonyń ishin­de jerasty sýlarynyń lastaný ­qaýpi joǵary ekendigin eskere oty­­­ryp, óz­­diginen aǵatyn uńǵymalar­dy jabý, ekologııalyq jáne ­sa­­­­­nıtar­ly-epıdemıologııalyq ­ahýal­­dy anyqtaýǵa jáne jerasty sýlarynyń quramyna turaqty mo­nıtorıng jumystaryn júr­gizý is-sharalaryn uıymdastyrý usy­nylǵan. Mamandardyń málim­deýin­she, osy jaǵdaıǵa baılanysty ýran óndirisi aýqymdy qar­qynmen júrgizilip jatqan Shý – Moıynqum taý-ken provın­sııasy men Betpaq dala óńirinde ornalasqan taý-ken aýmaǵynda jerasty sýlarynyń paıdalanýǵa jaramdylyǵyn anyqtaý qajet­ti­ligi týyndap otyr.

Túrkistan oblysy