Adal azamat qandaı bolýǵa tıis?

«Elimizde jańa qoǵamdyq etıka qalyptasýy kerek. Onda eldiń birligi jáne turaqtylyǵy, azamattardyń ózara tilektestigi, ádildik, zań men tártip, senim jáne jaýapkershilik sııaqty qundylyqtar ústemdik qurýy qajet. Otanshyldyq, adamgershilik, bilimpazdyq, naǵyz maman bolý, únemshildik, eńbekqorlyq, el men jerge janashyrlyq sııaqty asyl qasıetter bárinen bıik turýǵa tıis. Osyndaı izgi qasıettiń bárin boıyna sińirgen jandy adal azamat degen bir aýyz sózben sıpattaýǵa bolady», degen edi Prezıdent Q.Toqaev Ulttyq quryltaıda.

Tarıhqa kóz júgirtsek, adal aza­­mat uǵymy qazaq halqy úshin qa­shanda qasterli bolǵanyna kóz jet­ki­zemiz. Áýeli el ishindegi ápsanaǵa nazar aýdaraıyq. Adaldyqty nası­hat­taıtyn osy ańyz kıeli Túrkis­tan topy­raǵyna qatysty ekenin óńir jurt­shylyǵy tamsana aıtady. Soǵan sáı­kes paıǵambarymyz Muham­­­­med (s.ǵ.s) Arystan bab degen saqa­ba­­syna bir qurma beripti. Sóıtip, ony Q­oja Ahmet Iаsaýıge tabystaýdy suraıdy.

Ańyz boıynsha Arystan bab bes júz jyl qurmany tiliniń as­tyna salyp saqtapty. Otyrar óńi­ri­ne kelgende sol qurmany Áziret Sul­tanǵa tabystaǵan eken. Árıne, bul oqıǵanyń tarıhı shyndyq bolýy eki­talaı. Áıtse de, munyń ózi qazaq hal­qynyń osyndaı ápsana arqyly jurt­ty adaldyqqa, antqa beriktikke baýlýǵa umtylǵanyn baıqatady.

Adaldyqqa qatysty taǵy bir oqıǵa Islamdaǵy tórt mázhabtyń negizin salýshynyń biri Ábý Hanıfaǵa da qatysty. Birde Imam Aǵzamnyń ákesi Sábıt sýda aǵyp kele jatqan almaǵa kózi túsedi de, ony alyp bir tistep jeıdi. Ańyz áńgimede onyń bul áreketi ábestik bolǵanyn túsinip, ózendi jaǵalaı órlep, alma baqtyń ıesin tapqany, sóıtip odan keshirim suraǵany, aqyrynda sol baǵbannyń qyzyna úılengeni aıtylady. Adaldyqqa berik bolǵan osyndaı otbasynan Islamnyń betke ustarynyń biri Ábý Hanıfa dúnıege kelgen eken.

Adal adam uǵymy qazaqtyń áde­bıe­tinde de kóp kezdesedi. Abaı Qunan­baı­uly «Talap, eńbek, tereń oı, qana­ǵat, raqym, oılap qoı – bes asyl is, kón­se­ńiz» dep, adal adam uǵymynyń negizgi ustyndaryn usynady. «Adaldyq – ardyń isi», «Adal kisi arymas» degen sekildi halyq danalyǵy da bekerge aıtyl­maǵany anyq. «Kúshińe senbe, adal isińe sen» degen Muhtar Áýezov te sanaly oıdyń sáýlesin túsiredi.

Prezıdent aıtqan adal adam qasıe­tin boıyna sińirgen jan tóńireginde psıho­logter de aýqymdy zertteý jasaǵan eken. Máselen, Emmanýel Kant muny «Adamgershilik formýla­sy»­ dep ataǵan. Soǵan sáıkes árdaıym sana­ly áreketti birinshi orynǵa qoıý qajet dep esepteıdi. Iаǵnı ádil­dik,­ jaýapkershilik, adamgershilik, eń­bek­­qorlyq, janashyrlyq sekildi qun­dy­lyqtardy kózdegen maqsatqa jetý úshin emes, onyń durys bolǵany úshin boıǵa sińirý kemel adamǵa tán qasıet dep eseptegen. Al osyndaı adal áreket basqalarǵa úlgi bolyp, qoǵam­nyń­ ózgerýine jol ashady.

Osy oraıda, oıyma «Bola­shaq» baǵdarlamasymen oqyp júr­gende bolǵan oqıǵa túsip otyr. Tumandy Albıondaǵy úzdik oqý ornynyń biri –  Lıds ýnıver­sı­te­tin­de «Halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵy boıynsha magıstratýra dárejesin alýdyń sáti túsken edi. Sol kezde aǵylshyn qoǵamynyń adaldyq uǵymyna erekshe mán bergenine hám ereksheligine kýá boldym.

Bilim ordasynyń erejesine sáıkes stýdentter sabaqtan qalmaýǵa tıis. Birinshiden, bul oqý baǵdarlamasynan qalyp ketpeýge múmkindik beredi. Ekin­shiden, tártipke baǵynýǵa úndeı­di.­ Álbette, bir jyl ishinde túrli jaǵ­­daı bolatyny túsinikti ǵoı. Son­­dyqtan keı jaǵdaıda, negizinen naý­qas­tanǵan kezde dáriske bara almaı qala­syń. Sonda sátte ustazǵa arnaıy saıt­ arqyly aýyryp turǵanyńdy eskertseń jetkilikti. Bas aýyra ma, baltyr syzdaı ma, báribir. Bizdegideı anyqtama ákelýdi talap etip, áýre-sarsańǵa salmaıdy. Bir aýyz sózge senedi. О́ıtkeni aǵylshyn qoǵamy úshin adaldyq mańyzdy. Tipti stýdent ótirik aıtady degen oı mıyna kirip-shyqpaıdy.

Endeshe, adaldyqqa senim artqan qoǵam qurý árbir adamǵa tikeleı baıla­nysty. Buǵan Memleket basshy­sy­ Ulttyq quryltaıdaǵy sózinde de­ nazar aýdardy. Prezıdent Ádi­let­ti Qazaqstandy adal azamattar qura­ty­nyn, onyń bir-birimen óte tyǵyz baılanysty uǵymdar ekenine ekpin berdi.

«Otanǵa, otbasyna adaldyq – para­sat­tylyq pen adamgershiliktiń belgisi. Adal eńbek etip, adal tabys tapqan adam jetistikke jetedi, qurmetke ıe bola­dy. Uly Abaı «Adal eńbekpen mal izdemek – arly adamnyń isi» degen. Al arly adam ádiletsizdik jasa­maı­dy. Ár salada adaldyq basty oryn­da tursa, ádil qoǵam ornaıdy. Jem­qorlyqqa jol berilmeıdi, el múd­de­sine saı sheshim qabyldanady. Bir sóz­ben aıtsaq, qoǵamdaǵy izgiliktiń bári adaldyqtan bastaý alady. Endeshe, Ádi­letti Qazaqstan jáne Adal azamat uǵymdary el tiregi bolatyn egiz qun­dylyq retinde árdaıym qatar turý­ǵa tıis. Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin árbir otandasymyz adal azamat bolýǵa umtylýy qajet. Sony­men­ birge jas urpaqty adal azamat etip tárbıeleýimiz kerek. Ulttyq bire­geı­li­gimizdi nyǵaıtyp, elimizdiń jańa qun­dy­lyqtaryn ornyqtyrý úshin júıeli ju­mys jasalýǵa tıis», dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy aıtqandaı, adal adam men ádiletti memleket – egiz uǵym. Dana halqymyzda adaldyqty, otan­s­úıgishtikti nasıhattaıtyn ósıet jeter­lik. Máselen, «Otan – Ana» dep, ony qasterleý árbir azamattyń mindeti ekenin eske salady. Osy oraıda túrikterdiń «Devlet baba’dır» (Memleket – áke) degen sózi oıǵa oralady. Anadolydaǵy aǵaıyn munyń sebebin bylaı túsindiredi. Túrki hal­qy­nyń túsiniginde áke – otbasynyń bas­­qarýshysy hám qorǵaýshysy. Son­­dyqtan túrikter memleketti áke­men teńestiredi. О́ıtkeni memleket ha­lyq­­tyń ál-aýqatyn arttyryp, qor­ǵa­­ny­shy bola­tyn ınstıtýt. Al «Otan – Ana!».­ Ony qasterleý – ár azamat­tyń­­ mindeti.

Endeshe, kóne túrkiniń urpaqtary mem­leket pen Otandy birge qaras­ty­ryp, bireýinen qorǵanysh tapsa, ekin­shisin qorǵaý ıdeıasyna basymdyq beredi. Ras, elimizde áli sheshimin tap­pa­ǵan túıtkil jeterlik. Olardyń she­shimin tabý eldegi árbir azamattyń da, memlekettik saıasatty júrgizip otyr­ǵandardyń da qajyrly eńbegin talap etedi. Memleket pen halyq múd­de­sin bárinen bıik qoıǵanda, naǵyz adal adam uǵymyna saı áreket etkende ǵana Uly dala muratyna jetetinimiz anyq. Qoryta aıtqanda, adal adam qara basynyń qamyn emes, halqynyń ıgi­ligin oılaýǵa tıis.