Sáýleti asqaq, mazmuny tereń

Rasynda Astana – bir boıyna búkil álemniń ásem aıshyqta­ryn sińire bilgen kórikti shahar. Shyǵys pen batys sáýlet óner­leriniń jaýharlaryn úılestir­gen sá­ni men saltanaty, kórki men kel­beti kim­di de bolsyn tań­ǵaldyrmaı qoı­maıdy...

Kóshtiń beti Saryarqaǵa bu­rylǵan kez­de bas qalanyń bas jos­paryn ja­saýǵa tuńǵysh ha­lyq­aralyq baıqaý ja­­rııa­lanyp, álemdik sáýlet óneriniń suń­­ǵy­lalary jibergen júzdegen jobalar bilgir mamandardyń sa­rap­taýynan ótkizildi. Astananyń bas jospar baıqaýyna aıtýly sáýlet derjavalarynan jáne bul turǵyda ataǵy álemge jaıyl­ǵan Japonııa, AQSh, Aýstralııa, Italııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Fınlıandııa, Koreıa, Bol­garııa, Pákistan, Polsha, Chehııa, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Latvııa sııaqty elder­den 60-qa jýyq joba kelip tústi. Olar Astana konsert zalyna qo­ıylyp, tań­daýshylar nazaryna usynyldy. Sóıtip, tyń jobalarmen árkimniń tanysýyna tolyq múmkindik týdy. Sonshama joba­nyń arasynan Qazaqstannyń jańa astanasyn salýdyń bas jospary retinde sol kezdegi asa kórnekti sáýletshiler­diń biri – japon konseptýalısi Kıse Kýrokavanyń arhıtektýralyq jumysy mamandardyń talǵamy men talabyn dóp basty.

Kezinde Amsterdam qala­syn­daǵy Van Gog murajaıy, Kýala-Lýmpýrdyń halyqaralyq áýejaıy, Osaka qalasynyń Ult­­tyq-ekologııalyq mura­ja­ıy, Bolga­rııadaǵy «Vı­tosha» qonaqúıi, «Sonı» korpo­ra­sııa­synyń munarasy syndy jo­balardyń avtory, ataqty japon arhıtektory Kıse Kýrokava osy­laısha Astana qalasy bas jos­parynyń atasy atandy. Kýro­kavanyń bas jobasy bo­ıynsha júzege asyrylǵan Astananyń arhıtektýralyq ansambli búgingi zaman­nyń óskeleń dızaıny men Azııanyń sáý­let kolorıtiniń bi­regeı úndestigin quraıdy.

Sezimtal sáýletshi Astanany damy­­týdyń negizine jańa fılo­sofııa­lyq kóz­qarasty tuǵyr etti. Onyń tujy­rymda­ýynsha, HH ǵasyr mehanıkalyq prın­sıp­ter ústemdik alǵan dáýir bolsa, HHI ǵasyr ómir prınsıpterine kóshetin dáýir bolady. Endeshe, Qazaqstannyń jańa astanasy «sımbıoz» atty sheshýshi uǵymdy arqaý etýge tıis.

Aqıqatynda qala quryly­synyń bul jańa ıdeologııasy jańa myńjyldyqta­ǵy shahar salýdyń sheshýshi baǵyty­na aınaldy. Kýrokava ıdeıasynyń máni, qala qurylysy men tabı­ǵı ekologııa­lyq júıe­niń úılesim-dikpen damýy bolatyn. Jyl saıyn sany kóbeıip sán quryp jatqan saıabaqtar – sol ıdeıanyń jemisi.

Desek te óz elimizdiń arhıtektorlary Astananyń bas jospa­ryna ýaqyt óte kele ózgerister men tyń jańalyqtar engizdi. On­da óńirdiń ekologııalyq júıe­si­men qala qurylysynyń bire­geıle­ne salynýyna basty nazar aýdaryldy. Aımaqtyń tabıǵı jaǵda­ıy, aýa raıynyń qubylmalyly­ǵy eskerilip, qala mańyn­da jasan­­dy orman alqaptaryn qalyp­tasty­­rý qolǵa alyndy.

Sonyń nátıjesinde «Jasyl aımaq» memlekettik kásiporny qurylyp, Astana aýmaǵyn kógal­dandyrý sharalary bastalyp ketti. Elordasyn Arqanyń tynymsyz jeli men surapyl daýyldarynan qorǵaý úshin jyl saıyn 5 myń gektar jerge aǵash egilip, jasyl beldeý jasaldy. Astanany orap jatqan bul orman alqaptarynyń alaby búginde júz myń gektarǵa taıap qaldy. Qazir bul ormanda qoıan, túlki, qarsaq, elik sııaqty ańdarmen qatar, óńirdiń sánin keltiretin júzdegen qustar uıa salyp, ósip-ónip kóbeıip jatyr. Buıyrtsa, taıaý jyldarda Astana ormany Býrabaı óńirindegi qalyń tabıǵı ormanmen qosylyp ketedi. Buǵan qosa, qala ishin kógaldandyrý, árbir qurylys alańyn jasyl jelekti baqqa aınaldyrý ju­mystary da keń kólemde jú­ze­ge asyrylyp keledi. Japon sáý­letshisi doktor Kýrokavanyń arhı­­tektýralyq ıdeıasynyń armanyna aınal­ǵan «sımbıoz» júıesi osylaısha alǵash ret Asta­nada júzege asty.

Rasynda Astana qurylysy álemdik arhıtektýralyq aqyl-oıdyń tájirıbe alańyna da aınala bildi. Kókjıek­pen kómkeril­gen jazıra dalada aspanmen talas­qan ǵımarattar sán jarastyryp, sáýlet óneriniń saltanatyn pash etti. Astanalyq arhıtektýra­lyq ansamblde Shyǵys sáýlet óne­riniń jaý­harlary men Batys sáý­let­shi­leri­niń batyl ıdeıalary ózara úılesim taýyp, jańa keremetter dúnıege keldi. Qalanyń bas josparyn Kúnshyǵys eli­niń sáýletshi Kıse Kýrokava jasa­sa, Astananyń arhıtektýralyq aıby­nyn aıshyqtaǵan «Beıbit­shi­­­lik jáne keli­sim saraıy» men ­qa­zir­gi kúnde Gın­­nestiń re­kord­­tar kitabyna kirgen «Han Sha­tyr» saýda jáne oıyn-saýyq orta­lyǵy – ataqty aǵylshyn ar­­hı­tektory Norman Fosterdiń shy­­ǵarmashy­lyq izdeni­siniń je­misi. Al bas qalanyń sáýlet ­já­ne má­denı ómiriniń sánin asyr­­­ǵan Kınokonsert zaly – ıta­lııa­lyq sáýletshi Manfredı Nıko­lettıdiń qoltańbasy.

Kóz tartatyn kórkimen de, kel­beti­men de, kólemimen de kó­ńil ósire­tin Astananyń arhıtek­týralyq ansam­blin­degi taǵy bir aıshyqty qurylys – N.Fos­ter­diń izdenisinen týyndaǵan «Abý Dabı Plaza Astana», qazirgi «Qazaqstan» ke­sheni. Janama qurylysy ótken jyly aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilgen ǵalamat ǵımarat 75 qabattan turady. Jalpy bıiktigi – 320 metr. Ke­sheniniń jalpy aýmaǵy 550 myń sharshy metrdi quraıdy. On­da qonaqúı, fıtnes zaldar, keń­seler, páterler, saýda ortalyǵy, qysqy baq jáne meıramhana or­nalasqan.

Taǵy bir tamasha ǵımarat – veloshabandozdyń shlemi tárizdes «Saryarqa» velotregi. Onyń syrtqy kórinisi aıtyp turǵandaı, velosportqa arnalyp salynǵan. Velotrek – bokstan, basketboldan, kórkem gımnastıkadan jáne dzıýdodan jarys­tar ótkizýge de yńǵaıly ámbebap keshen. Munda bir mezette 9 270 adam sport oıyndaryn tamashalaı alady. Keshenniń ishindegi trektiń uzyndyǵy 250 metr bolsa, eni – 7 metr.

Al «Barys Arena» muz sara­ıynyń qurylysy 2012 jyly bastalyp, 2015 jyldyń 8 ta­my­zynda paıdalanýǵa be­rildi. Joba­nyń arhıtektory – «IT Engi­neering S.A.» jobalaý kompa­nııa­sy. Arena bir sátte 12 myńǵa de­ıin kórermen syıdyra alady. Jalpy aýmaǵy 86 myń sharshy metrdi alyp jatyr. Kóp fýnksııaly keshende 2 muz aıdynyna qosa, 50 metrlik olımpıada­lyq basseıni men kórkem júzýge arnalǵan basseıni bar. Sonymen qatar sport saraıynda basqa da merekelik mádenı is-sharalardy ót­kizýge bolady.

Talaıdy tańǵaldy­ryp júr­gen «Astana Arena» – halyq­ara­lyq standart­tar­ǵa saı sa­lyn­ǵan elordadaǵy aıryq­sha ny­san­dardyń bire­geıi. Keshen eń aldymen, fýtbol matchtaryn ótkizýge arnalǵan. Áıtse de, basqa iri sport jáne mádenı shara­larǵa da yńǵaılastyrýǵa bolady. Ja­sandy kógalmen kómkerilgen alań­nyń uzyndyǵy 105 metr bolsa, eni – 68 metr. Stadıonnyń 20 mınýtta ashy­lyp-jabyla­tyn tóbesi jyldyń kez kel­gen mezgilinde oıyndy tamashalaý­ǵa qo­laıly jaǵdaı týǵyzady. Osyndaı qasıe­timen bul nysan álemdegi jyljymaly shatyry bar alty stadıonnyń biri sanalady. Bunyń arhıtektýralyq jobasyn «Populous» jáne «Tabanlioglu Architects» kompanııalary jasady. Bul – qushaǵyna 30 myń kó­rermendi erkin syıdyra alatyn teńdessiz ǵımarattardyń biri.

Bas qalanyń sol jaq jaǵa­la­ýynda ornalasqan «Astana Opera» teatry kóz­tartarlyq ásem­digimen áıgili. Teatr áý basta ǵa­jaıyp keshen retinde tehnıka­lyq jáne kórkemdik jetistikterdi boıyna jınaqtaǵan. Álemdik deńgeıdegi beldi de bedeldi opera jáne konserttik zaldarynyń, ıaǵnı Mılandaǵy «La Ska­la», Madrıdtaǵy Koroldik opera, Más­keýdegi Úlken nemese Nıý-Iork­tegi «Metropolıten-ope­ra» sııaqty teatr­lardyń qata­rynda. Teatrdyń kirpi­shin qa­laýǵa otandyq mamandarmen qa­tar Shveısarııa, Italııa, Al­banııa, Ma­rok­ko, Reseı sheber­le­ri de qatysty. Jos­par­laýda mundaı ǵımarattardy salýdaǵy jınaqtalǵan álemdik tájirıbe eskerildi.

Klassıkaǵa negizdelgen ǵı­ma­rat el­lı­nıstıkalyq naqysh­tar­ǵa toly, mane­rızm men barokko baǵytyna da mán be­rilgen. Osylaısha, arhıtektýralyq sa­ǵat tilderin jyljytyp, kóne grek stı­linde utymdy jasaldy. Teatr jalpy aýmaǵy 9 gektar jer kólemin alyp ja­tyr. Kóshe bo­ıyndaǵy esik aldynda sa­lyn­ǵan uzyn jaıaý kópir «Astana Opera» ǵajaıyp ǵımaraty­­men ádemi úılesken. Al ǵımarat 64 myń sharshy metr aýmaqta or­nalasqan. Onyń 3 myń sharshy met­rinde 4 sahnalyq aımaq qam­tylǵan. «Astana Opera» teatry óziniń aýqymdylyǵy­men de, ar­hı­tektýralyq kelbetiniń kórik­tiligimen de kelgen qonaqtyń bá­rin tamsandyrady.

Qazir qarap otyrsaq aıaýly Asta­na­myzdaǵy ǵajaıyp arhı­­tektýralyq ǵıma­rattardy bir ma­­qalaǵa syıdyrý múmkin bol­maı turǵany. Áli aýyzǵa alyn­baǵan EKSPO nysandarymen qatar taǵy qanshama keremet keshen bar. Olardyń bári jóninde tııanaqty jazýǵa taǵy bir aınalyp soǵarmyz degen oıdamyz.