Balyq ta baılyq bilgenge

Aldymen balyq sharýashylyǵyn damytýǵa meılinshe mán berilip otyr­ǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Esil ob­lysaralyq basseındik balyq sharýa­shylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashevtyń aıtýyna qaraǵanda, arnaıy baǵdarlama aıasynda dernásil alýǵa, balyq jemimen qamtamasyz etýge sýbsıdııa qarastyrylǵan. Kólderdegi balyq qoryn kóbeıtý maqsatynda sáýir-mamyr aılarynda aqbalyq pen tuqynyń dernásili sý aıdyndaryna jiberilgen. Shamamen 15 mıllıon dana  tóńireginde. Bul jumys jalǵasýda. Aq aıdyndy taıdaı týlaǵan balyqpen tolyqtyrýmen birge, ásem tabıǵatty aıalap, keler ur­paqtyń kádesine jaratý jaǵynan da aıta qalarlyqtaı tyndyrymdy sharýa atqarylyp keledi.

Máselen, «Taza sý aıdyndary» tabıǵatty qorǵaý aksııa­sy aıasynda 45 tonna qoqys shyǵarylyp, 124 dana tyıym salynǵan balyq aýlaý quraldary beıbereket shashylyp jatqan jerinen jınalyp alynǵan. Osy arada zamandastarymyzdyń tamasha tabıǵattyń qorǵany bolsam degen ystyq yqylasy týraly da aıta ketýge bolar. Má­selen, osy aksııaǵa 683 adam qa­tyssa, olardyń qataryndaǵy aqysyz, pulsyz jumys isteıtin eriktiler de az emes kórinedi. Asylynda, mundaı aksııalardy uıymdastyrýdaǵy basty maqsat – balyq resýrsynyń bıo­logııalyq ártúrliligin saqtaý, ári múmkindiginshe ulǵaıtý. Oǵan qosa, en baılyqqa sýyq qolyn suǵatyn brakonerlerdiń jolyn kesý. Kórikti óńirdiń keýdesine taqqan bir shókim jaqut sııaqty kún nurymen shaǵylysyp, jalt-jult etip jatqan sý aıdyn­da­rynyń ekologııalyq jaǵ­daıyn jaqsartý. 2021-2030 jyldary oblystaǵy balyq sha­rýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyn oryndaý aıasynda 6 konkýrstyń qory­tyndysy boıynsha mem­lekettik tizilim portaly arqyly balyq sha­rýashylyǵyn uıymdastyrý úshin 40 shart jasalypty. Mine, osyndaı ilkimdi istiń údesinen shyqqan kezde 2030 jyldyń sońyna deıin taýarly balyq óndirý kólemin on myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý jos­parlanýda. Oblysta ótken jyly taýarly balyq ósirý kólemi 953 tonnaǵa jetti. Bul baǵyttaǵy jos­par asyra oryndaldy. Osy arada memlekettiń demeýi týraly da aı­ta ketýimiz kerek.  Balyq ósirý sha­rýashylyqtaryna 132 mıllıo­n 532 teńge baǵyttaldy.

Bul tarapta jaǵymdy jańa­lyq ta az emes. Býrabaı aýda­nyndaǵy Aqylbaı kentinde ornalasqan «Bıosfera fish» ja­ýapkershiligi shekteýli serik­testigi bul óńirde buryn-soń­­dy kezdese qoımaǵan forel sha­rýa­shylyǵyn uıymdastyrýǵa nıettenip otyr. Seriktestik dı­­rektorynyń orynbasary Pa­­vel Stadnıkovtyń aıtýyna qaraǵanda, keshende jumys is­teıtin qyzmetkerler Qazan, Ros­tov, Sankt-Peterbýrg qala­larynda forel balyǵyn ósirý­diń, sharýashylyqty uıym­dastyrýdyń qyr-syryn oqyp, úırenip qaıtypty. Alǵashqy forel ýyldyryǵy Fransııadan jetkizilgen. Ár jyl saıyn bes tonna shamasynda forel ón­dirse, keıin tolyq qýatyna engen kezde ónim kólemi 40-45 ton­naǵa jetkizilmek. Sóz arasynda Býrabaıdaǵy forel ósirý alǵashqy ınvestısııalyq joba ekenin aıta ketýimiz kerek. Ke­shendi salyp shyǵýǵa 360 mıllıon teńge shamasynda jeke ınvestısııa tartylǵan. Bul tarapta da memlekettiń qoldaýy qomaqty. Aıtalyq, salynǵan qarjynyń 25 paıyzy qaıtarylady. Kóp-kórim demeý emes pe? Selınograd aýda­nyndaǵy Aqqaıyń aýylynda «Poseıdon» seriktestigi de dál osyndaı balyq sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alyp otyr. So­ny joba iske asyrylǵan kezde jylyna 100 tonnaǵa jýyq forel men bekire ósirýge múmkindik týmaq. Osyndaı baǵaly balyqtar kóbeıse, Kóksheniń kógildir kól­deri jalpaq jurttyń ıgiligine aınalary sózsiz.

– Qol jetkizgen tabyspen qatar, qıyndyq týraly da aıta ketýimiz kerek,  deıdi Nyǵmet Amangeldiuly, – Kókshetaý kól­deriniń negizinen jazyq dalalyq jáne taýly qyratty jerlerde ornalasqany belgili. Son­dyqtan da, dalalyq kólder­diń basym bóligi taıyz bolyp keledi. Bizdiń jaqta qys óte sýyq. Taıyz kólder tabanyna deıin qatyp qalady da, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik bermeıdi. Negizinde kólge ıe bolý kerek. Áıtp­ese, ıe­siz kólge brakonerler áýes bolady. El táýelsizdiginiń al­ǵash­qy jyldarynan beri bul baǵytta birqatar sharýa at­qa­rylǵan. Qazirgi zańnama boıynsha balyq ósirýge qolaıly sý aıdyndary bes jyldan 49 jylǵa deıin jalǵa beriledi. Jalǵa alýshylardyń mindeti de zor. Aldymen balyq sharýashylyǵyn damytý josparyn jasaýy kerek. Kól sýyn saraptamadan ótkizip, zertteý jumystaryn júrgizedi. Sala mamandarymen kelisimshart jasalady. Qysta aıdynnyń mu­zyn oıyp, balyqqa qajetti ot­tegin jiberedi. Al jaz aıynda kól ja­ǵalaýyndaǵy beıbereket ós­ken qamysty  tazartýy qajet.

Inspeksııa basshysynyń aı­týyna qaraǵanda, memleket tara­pynan kórsetilip jatqan qamqorlyq qomaqty. Jalǵa alýshylar bes túrli sýbsıdııa alyp otyr. Tipti balyq aýrýyn emdeý­ge dári-dármek alsa, jumsalǵan qa­rajattyń qaq jartysy qaı­tarylady eken. Bul jaıdy táptishtep jazyp otyrǵanymyz, oqyrman qaýymnyń ıgiliktiń qaı tarapta ekenin bilgeni jón. Qazir aýylda eki qolyn aldyna syıǵyza almaı otyrǵan aǵaıyn irgedegi kólkigen kóldiń berekeniń bastaýy ekenin bilse, nar táýekel dep osy sharýany qolǵa alsa, jaqsy emes pe?!     

Tereń aıdyndardyń óziniń taǵdyry qyl ústinde. Keıbir derekterge qaraǵanda, burynǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵynda 1960 jyldary 1 515 kól bolǵan kórinedi. Onyń 1 320-sy sýy tushy shalqarlar eken. Búgingi tańda osy kólderdiń qanshasy «kári kólge» aınalǵanyn naqty aıtý qıyn. Ekojúıe buzylǵaly shaǵyn kólder tartylyp, múlde joǵalyp ketti. Keıbiri adam qo­lynan jasalǵan qııanattan taıyzdanyp, balyq túgil baqa óristemeıtin batpaqqa aınaldy. Osy kesapattyń kópshiligi keshegi keńes zamanynda oryn aldy. Máselen, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary egistik jerlerdiń kólemin kóbeıtý qajet degen jospardyń jeleýimen jal­paq jondaǵy kóldi temir qur­saýdaı qaýmalap jyrtyp tastady. Jyrtylǵan ańyzdan kól­ge nár beretin qar sýy óte al­maı­tyn boldy. Qorektendirý bolma­ǵannan keıin jınalǵan sýdyń jaz aılarynda 60-70 paıyz­y býǵa aınalyp rásýa bolyp, kólkigen kól bitken Kóksheniń qyrlarynan joǵala bastady. Bul taraptaǵy ǵalymdardyń aıtýlaryna qa­raǵanda, aǵyn sý jınalatyn aýmaq neǵurlym keń, úlken bolýy kerek. Tabıǵı sý joldary da jabylmaýǵa tıisti. Al sýdyń ashy, tushy bolýy qorshaǵan ortanyń  fızıkalyq-hımııalyq jáne bıologııalyq áserinen.

Balyq baǵyp ıgiligin kórip otyrǵandar az emes. Máselen, ákeli-balaly Shıshkınder San­dyqtaý, Zerendi, Atbasar aýdan­darynyń aýmaǵyndaǵy tórt toǵandy jalǵa alǵan. Chelıabınsk qalasyndaǵy balyq tuqymdaryn ósiretin zaýyttan 15 mıllıon móńke balyǵynyń shabaǵyn ákelip, álgi toǵandarǵa jibergen. Qazir balyqtyń 7-8 túri ósip-ónýde. Bir kezde qaraýsyz jat­qan toǵanǵa búginde at basyn bu­rýshylar az emes. Osy ıgilikti jer ıeleri de kórýi kerek emes pe? Balyq sharýashylyǵyn damytý azyq-túlik molshylyǵyna septigin tıgizýmen qatar, týrızm salasyna da oń áserin tıgizedi. Onyń eń qyzyqtysy, sporttyq áýesqoı balyq aýlaý. Búgingi tańda Nura, Esil ózenderiniń bo­ıynda halyq demalatyn arnaıy oryndar jasaqtalýda. Bir jaǵy demalys, ekinshiden sport. Endigi bir tarap óndiristik baǵyt. Balyq básin baǵalap, ǵy­lymmen ushtastyra damytsa, ónim mólsheri áldeqaıda artar edi. Ázirge bizdiń paıymdaýymyzsha, jetispeı jatqany da osy.

Inspeksııa qyzmetkerleri jalǵa berilgen kólderdi baqylap, tabıǵatqa janashyrlyq jasaý­da. Inspeksııa basshysynyń aı­týyna qaraǵanda, eń basty másele – balyqtyń túrin ári sanyn kóbeıtý. Sonda ǵana kórikti óńir­diń kórki ashylmaq.

Aqmola oblysy