Jemshóp baǵasynyń bıyl tipti sharyqtaıtyn túri bar. Nege deseńiz, sharýalardyń deni áli shabyndyqqa shalǵy salǵan joq. Shóptiń shamaly bolsa da kóterilgenin kútýde. Tehnıkalary saqadaı-saı. Jerdegi kóktiń qunary úshin kókten jaýyn tilep otyr. …Ne kerek, aýyldaǵy aǵaıynnyń alań kóńili – mal azyǵynyń qamyn kúıtteý bolyp tur.
Áýeli resmı derekti sóıleteıik dep, oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna habarlastyq. 458 myń iri qara, 696 myń qoı jáne 312 myń jylqynyń qystan qońdy shyǵýy úshin 1 mln 900 myń tonna shóp qajettigin alǵa tartty basqarmadaǵylar. Byltyr da osynsha kólemde mal azyǵy maıalanǵan eken. Naqtylap ótsek, 1 736,1 myń tonna shóp, 13,3 myń tonna súrlem jáne 24,4 myń tonna pishen daıyndalǵan.
Bıyl shabyndyqqa 7 434 shalǵy, 532 jatka, 2887 tyrma jáne 769 shóp jınaıtyn (press) tehnıka jumyldyrylyp otyr.
Alaıda kóp sharýaǵa ýaqyt ozdyrǵan tıimdi. «Byltyr shaýyp alǵan jerler tap-taqyr» deıdi olar. Jer de, júıke de tozyp tur.
– Úsh jyl boldy. Shóp joq. Áıteýir, saı-saıdy qýalap júrip, kezikken shópti oryp alamyz. Qoldaǵy malǵa 1 500 tonnadaı shóp jınaýym kerek. Munyń ózi muńǵa aınalyp barady. Traktordy maılap-sýlap qoıdyq. Shóp shabatyn tehnıkany da jańaladyq. Arzandatylǵan dızel otynyn 210 teńgeden aldyq. Barlyǵy daıyn. Endi kútýimizge týra keledi. Jańbyrdy. Shóptiń sál de bolsa kóterilgenin. Jylda artylǵan shópti aýyldaǵylarǵa satyp, shyqqan shyǵyndy aqtap alatyn edik. Bıyl arman bolǵaly tur-aý. Aman-esen ózimizge qajetti qor jınasaq ta, «táýbe» degeli otyrmyz, deıdi qarqaralylyq jeke sharýashylyq ıesi Qaıyrbek Qydyralın. Al, «Atameken» sharýa qojalyǵynyń ıesi Slanbek Qınaıat daladaǵy shóptiń azdyǵymen qosa, shegirtkeniń qaptap ketkenin aıtyp shyr-pyr.
– О́zimiz amaldap, alysyp jatyrmyz shegirtkelermen. Egistiktiń syrtyna traktormen dári seýip otyrmyz. Qaıta-qaıta. Ýaıymymyz – osy. Aýyldaǵylar tipti malyn satyp ta jatyr. Arzanǵa. Buzaýly sıyrdy 250 myńnan amalsyz ótkizip jatyr. Shóptiń joqtyǵynan, – deıdi sharýa qojalyǵynyń qojaıyny.
Ne desek te, qýańshylyq mal azyǵynyń qymbattaýyna jol berýde. Shóbi shuraıly bolǵan Arqa atyrabynyń da ańqasy keýip tur. Amal joq, keıbir sharýalar jaıylymdy da, qaraǵan shópti de shaýyp alýda.
– Shóp byltyrǵydan da sırek shyqty. Jaqynda ǵana shyqtyq shabyndyqqa. Jyldaǵy mejemiz – 600 tonna. Artylǵanyn saýdalaımyz. Byltyr rýlonnyń baǵasy 12 myń teńgeden bolǵan. Biz bolsaq, 10 myńnan ótkizdik. Bıyl da sol baǵaǵa usynatyn syńaıymyz bar. Áıtpese, halyqqa ońaı emes. Qosalqy bólshek baǵasy da jyl saıyn 10-15 paıyzǵa qymbattaıdy. Byltyr orama jiptiń juptalǵan býmasyn 14-15 myńnan alǵanbyz, bıyl 18 myńnan. Áıteýir, Úkimet dızel otynyn 210 teńgeden berip otyr. Áıtpegende, munyń da baǵasy shyrqap tur ǵoı. Qazir kózge kóringen shóptiń barlyǵyn oryp alyp jatyrmyz. Shilińgir shildege de iliktik. Aptap ystyq tipti kúıdirmeı turǵanda qordy jınap alýymyz kerek. Qaraǵan shóbin de shaýyp alýǵa týra kelip jatyr, – deıdi Shet aýdanyndaǵy «Hareket» sharýa qojylyǵynyń ıesi Qýanysh Hantóre.
– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine taǵy da jeńildetilgen dızel otynyna suranys jiberdik. Sharýalardan ótinimdi elektrondy túrde qabyldadyq. 3,1 myń tonna dızel otynyn shilde, tamyz aılarynda bólip beremiz. Baǵa máselesi Energetıka mınıstirligi arqyly naqtylanyp, bekitiledi, – deıdi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń ósimdik sharýashylyǵyn damytý jáne tehnıkalyq jaraqtandyrý bóliminiń basshysy Bolat Omarbaev.
Munymen birge aýyl sharýashylyǵy basqarma basshysynyń orynbasary Syrym Boshpanov shóp shyǵynyn azaıtýǵa 400 mln teńge úlestirilgenin aıtyp ótti. Bul – 200 iri qarasy bar sharýalarǵa kórsetilgen Úkimettiń sýbsıdııasy. Qosymsha taǵy 400 mln teńge bólinbek. Bir basqa 10-12 myń teńgeden esepteıdi eken.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bıylǵy esebi birjyldyq shópter alqabyna 25,2 myń ga kópjyldyq shópter alqabyna 35,2 myń ga dán sebilgenin aıtady. Al bul kórsetkishtiń meılinshe azdyq etetinin alǵa tartady táýelsiz sarapshy Nıqanbaı Omarhanov.
– Shuǵyl túrde, kezek kúttirmeıtin másele – oblysymyzdaǵy tozyp ketken 300 myń gektardan astam kópjyldyq shópter alqabyn jańalaýdy qolǵa almasa bolmaıdy. Bul – ońaı sharýa emes. Shóp tuqymdarynyń baǵasy aspandap ketti. Burynǵy tonnasy 300-400 myń teńge bolsa, qazir 2-3 mln teńge bolyp ketti. Osynyń bárin eskere otyryp, 2011-2012 jyldary qolǵa alynyp, óz tıimdiligin kórsetken kópjyldyq shópter alqaptaryn 80 paıyz tuqymyn jáne jańartylǵan ár gektaryn sýbsıdııalaý arqyly jańartý baǵdarlamasyn qaıta engizbese bolmaıdy. Sonymen birge oblystaǵy sý qoımalaryn tolyq zerttep, tekserip, qar sýlaryn jınaqtap, alqaptardy sýarýǵa paıdalaný kerek. Bul máselede oblystyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy janyndaǵy «Qaraǵandy sý qoımalary» kommýnaldy memlekettik kásiporyny bıýdjetten qyrýar qarjy bólinip otyrsa da, eshqandaı jumys istep otyrǵan joq. О́kinishke qaraı, búginde oblysta 160 sý qoımasy ıesiz jatyr, – deıdi Nıqanbaı Imanǵalıuly.
Táýelsiz sarapshy aýyl sharýashylyǵy salasynyń basshylary, ákimder Úkimetke osy bastan qýańshylyqqa baılanysty jemshóp satyp alýǵa maqsatty sýbsıdııaǵa kezekten tys suranys jasaý kerektigin de ashyq jetkizdi.
Iá, bul mınıstrlik deńgeıinde shuǵyl sheshimder qabyldaýdy qajet etetin másele. Mal azyǵy – erteńgi el azyǵy ekenin esten áste shyǵarmaýymyz kerek.
Qasymhan ǴALYM,
jýrnalıst
Qaraǵandy oblysy