Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kúni keshe «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Talaıdan beri talqylanyp, qoǵam nazaryn aýdaryp kelgen másele osylaısha zańdy túrde bekitildi.
Qańtar oqıǵasynan keıin Prezıdent Q.Toqaev elimizdegi ulttyq baılyqtyń teń jartysy 162 adamǵa tıesili ekenin aıtqan bolatyn. Sodan keıingi otyrystarda shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjy men aktıvterdi qaıtarýǵa tapsyrma berdi. Osy baǵytta aýqymdy jumys atqaryldy. Byltyr 26 qarashada Prezıdent zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jónindegi sharalar týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
Bıyl «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» Zań jobasy Parlamentte qyzý talqyǵa túsip, qabyldanǵan edi. Osydan keıin qujat Memleket basshysynyń qol qoıýyna jiberildi.
Qabyldanǵan qujatta shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjy men aktıvterdi qaıtarý tetikteri iri sybaılas jemqorlyq sýbektilerine jáne ákimshilik-bılik resýrstary (baılanystary, yqpaly) bar adamdarmen sybaılas olıgopolııalyq toptarǵa qoldanylatyny kórsetilgen. Budan bólek, 13 mln AEK-ten asatyn (44 mlrd 850 mln teńge nemese shamamen 100 mln dollar) aktıvteri bar tulǵalardyń da qarjy aınalymy jiti qadaǵalanbaq.
Shetel asqan qarajatty tekserýdi Bas prokýratýraǵa qarasty arnaýly ýákiletti organ júzege asyrady. Mekeme monıtorıng pen taldaý júrgizip, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi anyqtap, oǵan qatysy bar tulǵalardy izdestiredi. Alda-jalda shetel asqan qarajat zańsyz shyǵarylǵan degen kúdik týsa, onda aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıssııaǵa usynys joldanady. Arnaıy komıssııa Parlament depýtattarynan, qoǵam qaıratkerlerinen, Úkimet múshelerinen, memlekettik organdardyń birinshi basshylarynan, ózge de tulǵalardan quralmaq. Komıssııany Premer-mınıstr jasaqtaıdy.
Álemdik qarjy sarapshylarynyń jasaǵan baǵalaýyna súıenetin bolsaq, damýshy elder para alý, qarajatty zańsyz ıemdený sııaqty joldarmen jyl saıyn shamamen 30 mıllıard dollarǵa deıin joǵaltady eken. Sol sebepti qazirgi tańda zańsyz shyǵarylǵan aktıvterge tosqaýyl qoıý búkil álemde bas aýyrtar máselege aınalyp otyr.
Aktıvterdi elden shyǵarýǵa qarsy kúres – memlekettiń basty mindeti. О́ıtkeni qarjynyń shetelge zańsyz shyǵarylýy ekonomıkaǵa teris áser etip, qoǵamnyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi, eldiń progressıvti damýyna zııan keltiredi. Qylmystyq jolmen tapqan tabystyń qomaqty bóligi álemdik qarjy ortalyqtarynan ártúrli jolmen «qaýipsiz», «jaıly» oryn taýyp jatady.
Osylaısha, qarajat zańsyz túrde jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlik nysandaryna, baǵaly qaǵazdarǵa, basqa da qarjy quraldaryna salynady. Sheteldik bankterdegi shottarǵa ornalastyrylady, offshorlarǵa baǵyttalady. Urlanǵan, zańsyz alynǵan aktıvterdi qaıtarý úderisi – memleketaralyq tıimdi yntymaqtastyqty talap etetin, memlekettik qurylymdardaǵy júıeli eńbekti qajet etetin óte kúrdeli jumys.
«Zańda aktıvterdi qaıtarýdyń erikti nemese májbúrli tártibi kózdelgen. Birinshi – erikti túrde qaıtarý ózderine tıesili múlikti memleketke óteýsiz berý jolymen júzege asyrylady. Ekinshi – sottardyń sheshimderine súıene otyryp, qylmystyq úderis sheńberinde zańsyz alynǵan aktıvteri tárkilenedi. Úshinshi – múliktik qylmystyq shyǵý tegi belgili bolǵan kezde zańsyz alynǵan aktıvterdi májbúrlep qaıtartqyzady. Tórtinshi – sottardyń nemese shet memleketterdiń ózge de ýákiletti organdarynyń sheshimderi negizinde tárkileý iske asyrylady», deıdi Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev.
Májilis depýtaty Ermurat Bapı qabyldanǵan zańdy jan-jaqty oılastyrylǵan qujat deýge kelmeıtinin alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, asyǵys qabyldanǵandyqtan qujatta shıkilikter bar. Alaıda ýaqytty sozbaı, zańdy jedel arada qoldanysqa engizý qajet.
«Kleptokrattar halyqtyń qazynasynan urlaǵan-jyrlaǵan qarajatty ártúrli qıturqy shemamen álemniń túkpir-túkpirine tyǵyp jatqanda, arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Zańdy paıdalaný barysynda oǵan tolyqtyrýlar men ózgerister engizý qajettigi týady. Ásirese sheteldik ıýrıdıksııalar aldyndaǵy qoldanys praktıkasy mundaı qajettilikke muqtaj. Sondyqtan kóp uzatpaı, Úkimettiń ózi Parlamenttiń aldyna zańǵa tolyqtyrýlar jobasyn usynady. Eń bastysy – táýelsiz elimizdiń tarıhynda áleýmettik ádilettilik qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa taǵy bir alǵyshart bolatyn alǵashqy zań qabyldandy. Bul zań ázirge osy turǵyda qundy», deıdi E.Bapı.
Taǵy bir aıta keterligi, aktıvterdi qaıtarýǵa baǵyttalǵan sharalar osy jeke tulǵalarmen tyǵyz baılanysta bolǵan, zańsyz sybaılastyq ornatqan ózge tulǵalarǵa da qoldanylady. Máselen, jaqyn týystary, tanystary, kólik júrgizýshisi, qyzmetshisi jáne olardyń múlkine nomınaldy ıelik etetin adamdar. Osylaısha, atalǵan zań iri sybaılas jemqorlyqqa jáne respýblıkalyq, jergilikti deńgeıdegi ákimshilik-bılikpen bite qaınasqan olıgopolııalyq toptarǵa qarsy pármendi sharalar engizedi.
Depýtat Samat Nurtaza zańnyń basty eki ereksheligi bar ekenin aıtady. Birinshisi, jasalǵan qylmystar men jemqorlyq ýaqytynyń ótý merziminiń joqtyǵy.
«Iаǵnı oryssha aıtsaq, «sroka davnostı net». Mysaly, adam 1992 jyly jasaǵan qylmysy úshin 2042 jyly jaýapqa tartylýy múmkin. Ekinshisi, bul zań keıbir adamdar oılaǵandaı «legalızasııa» emes. Urlanǵan qarajattyń 20-30 paıyzyn berip, qalǵanyn ózinde qaldyrýǵa múldem bolmaıdy. Urlanǵan múlik tolyqtaı memleket bıýdjetine qaıtarylady. Basty jeńildik, eger adam óz erkimen urlanǵan múlikti, qarajatty, aktıvterdi qaıtarsa, onda qylmystyq qýdalaýdan bosatylady. Al eger kúdiktiniń sózi men komıssııanyń nátıjesi sáıkes kelmese, ol adam tolyqtaı jazaǵa tartylady», deıdi S.Nurtaza.
Jalpy, osy baǵytta jumys bastalǵaly aýqymdy qarajat elge qaıtaryldy. Shamamen 670 mıllıard teńge elimizge qaıtarylǵan. Bas prokýrordyń orynbasary Ulan Baıjanovtyń aıtýynsha, zańsyz alynǵan aktıvterdiń kóp bóligi AQSh, Shveısarııa, Anglııa, Fransııa, Ispanııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Sıngapýr jáne Gonkong sııaqty elderde shoǵyrlanǵan. Sondaı-aq Seıshel araldary men Panama sııaqty offshor aımaqtar da bar. Ádilet mınıstri Azamat Esqaraevtyń keltirgen derekterine súıensek, táýelsizdik alǵaly beri elden shamamen 160 mıllıard dollar shyǵarylǵan.