Jyraqta jan baqqan jastar

Qazir áleýmettik jelide shekara asyp, shet memleketterde jumys istep júrgen otandastarymyzdyń beınejazbasy kóptep kezdesedi. Máselen, Ulybrıtanııada qul­pynaı terip, aptasyna 250-300 myń teńge taýyp júrgen Lalagúl Qudaıbergenqyzynyń «TikTok»-taǵy vıdeo­sy birneshe kún trendten túspedi. Osyndaı ájeptáýir jalaqy men jumys saǵatyna qyzyqqandardyń deni – jastar.

Kúnkóris qamy úshin elinen jyraqta qarǵa qýyp, qul­pynaı terip, egindikti sýara­tyndardyń qatary kóbeıgeni jasyryn emes. Keıipkerimiz 45 jastaǵy kelinshek te nesıesin jabý úshin Ulybrıtanııada tańǵy 4-te turyp, eńbek etýge májbúr. Tórt balanyń anasy mundaǵy eńbekaqy Qazaqstanǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp eke­nin aıtady.

– Buryn Qazaqstanda túrli jerlerde aspaz bolyp ta, bazarda júrip te 300 myń teńgeni aıyna alyp qanaǵat ettik. Al munda bul aqshany aptasyna taýyp jatyrmyn. Jumys qatty qıyn da, ońaı da emes. Bastysy, tabysy mol. Tańda bastalyp, tústen óte aıaqtalady. Arasynda 1 saǵat tynyǵý men tamaqtanýǵa beriledi. Munda tipti 50 jasqa deıingi adamdar da eńbek etýine bolady, – dedi Lalagúl Qudaıbergenqyzy.

Lalagúl sekildi tumandy Albıonda jumys istep júrgen jastyń biri – Ildar Iаgıaev. Belgili sportshy, Gın­nes rekordtar kitabyna eki márte engen, strıt­lıftıng pen strıtvorkaýttan álem chem­pıonatynda jeti medal jeńip alǵan Qazaqstan azamaty qazir Anglııada kókónis terip júr.

– Jumys isteýge ruqsat alty aıǵa ǵana beriledi. Men Anglııaǵa kóktemde kelgenmin. Bastapqyda qara sýyq edi. Qazir aýa raıy áldeqaıda jaqsy. Biz jumys berýshi usynǵan kólikpen alqapqa jetemiz. Gazdyń aqysyn jaýyp, kólik júrgizetin jigitke qosymsha aqy tóleıdi. Alǵashynda dalada qyryqqabat pen brokkolıdi qolymmen teretinmin. Ke­ıin qyzmetim joǵarylap, qazir traktor júrgizip júrmin. Jaz maýsymy ju­mystyń qyzyp turǵan shaǵy. Aıyna 2000 fýnt sterlıng shyǵady, bul shamamen mıllıon teńgeden asady. Oǵan meniń saqtandyrýym men salyq­tarym kiredi. Iаǵnı qyzmetkerlerdiń aı sa­ıynǵy jalpy tabysynyń 20% kóleminde salyq tóleýge ketedi. Al ómir súrýge ma­ǵan aptasyna 60 fýnt jetkilikti. Teńiz jaǵa­syndaǵy tórt qabatty úıde basqa da ju­mys­shylarmen birge turamyz. Aqshanyń kóp bóligin otbasyma jiberemin. Meni úıde ata-anam, áıelim, balalarym kútip otyr. Qazaqstanda mundaı aqshany áreń tabatyn edim. Ol úshin birneshe jerde jumys istep, kúnine 2-3 saǵat uıyqtaý­ǵa týra keledi. Aqtaýda sportty damytýǵa degen talpynystarym nátıjesiz boldy. Týymyzdy jelbiretip, qanshama aýqymdy jarystardan júldeli oraldym, tipti áýejaıdan eshkim qarsy almady. «AktauOpenFest» – Ortalyq Azııada teńdesi joq biregeı joba. Bul festıvalde kóshe sportyna kóp kóńil bólindi: basketbol, strıtlıftıng jáne strıtvorkaýt. Biraq keıbir túsiniksiz jaǵdaılar­ǵa baılanysty festıvaldi ótkizý toq­tatyldy. О́ńirde kóshe sportyna jet­kilikti deńgeıde kóńil bólinbeıtinin tiz­bek­tep, oblys basshylyǵynyń naza­ryn aýdarý maqsatynda paraqshamda post jarııalaǵanmyn. Saldarynan maǵan birneshe ret qoqan-loqy kórsetti. Túsin­beýshilikter boldy, – dedi ol.

Áleýmettik jelidegi qarǵa qýǵan qa­­zaq­­tyń beınejazbasy kóptiń esinde shy­ǵar. Onda otandasymyz Anglııadaǵy egis­tikte júrip, bir kúnde 12 saǵat ju­mys istep, 72 myń teńge alatynyn aıt­qan edi. «Meniń jumysym – mynaý úl­ken alań, biraq bul jerde ne ósetinin bil­meımin. Tek osy jer­degi qarǵalardy qýa­myn. Sosyn sóm­kem­de jarylǵysh zattar bar, qajet bolsa, sonymen atamyn. Qarǵalardy qýý – kúlkili, biraq kúshti jumys», deıdi er adam.

«Iskeradam» paraqshasyndaǵy bul jaz­banyń kommentarııine kóz salsaq: «О́sken­de kim bolasyń dese, qarǵa qýa­myn» dep qaljyńdassa, endi biri «She­telge osyndaı jumysqa ornalasý qan­sha­lyqty qaýip­siz?», «Jumys taýyp bere­tin ortalyqtardy qaıdan tapsa bolady?», degen saýaldaryn joldap álek.

Árkim-aq talasatyn jumys. О́ıtkeni shette jumys istep, nápaqa taýyp júr­gen­derdiń birazy eldegi qaryzynan quty­lyp, bir aıda temir tulpar satyp alǵan. Ári Ulybrıtanııa TMD elderinen eńbek ımmıgranttaryn tartý maqsatynda bóli­netin kvota sanyn arttyrdy. Oǵan bas­ty sebep – Ýkraınadaǵy ahýalǵa baılanysty Shyǵys Eýropadan brıtandyq fer­malardaǵy maýsymdyq jumyskerler sa­nynyń azaıýy. Buǵan qosa eldiń Eýro­pa­lyq Odaqtan shyǵýy da máseleni odan saıyn ýshyqtyrǵan. Sondyqtan aǵyl­­shyndar aýyl ­sharýashylyǵy shat­qaıaq­tap qalmas úshin, bıyl jaldamaly ju­mys­shylarǵa 45 myń kvota bólgen.

Osy aralyqta «Batys elderiniń eń­bek vızasyn alyp beremin, sol jaqtan ja­laqysy joǵary maýsymdyq jumys usy­namyn» dep ýáde berip, Ortalyq Azııa­da júzdegen adamnyń tabanaqy mań­daı termen jıǵan pulyn alyp, ta­qyrǵa otyrǵyzǵan alaıaqtar jeterlik. Olar ózderin ádette sheteldik fırma óki­li ne­mese deldal retinde tanystyryp, aldyn ala qyzmet kórsetý aqysyn tóleý­di suraıdy eken. Mundaı ákkilerdiń qur­bany bolǵan qazaqtar da bar.

– Men Anglııaǵa baryp jumys isteý­ge bolatynyn dostarymnan estidim. Olar aıyna mıllıon tabýǵa bolady de­gen soń, qat­ty qyzyǵyp, ınternetten osy jaqqa ju­mysqa ornalastyryp be­retin kompanııa­lardy izdestirdim. Ár­­qaı­sysyna habarlasyp, qyzmet qu­nyn suradym. Aqysy da aspandap tur. Mende 200 myń teńge qaıdan bolsyn, stýdentpin ǵoı, arzan dúnıeni izdeımiz. Sóıtip bir tanysym, maman tapty. Bastapqyda 100 myń teńge tólep, Anglııaǵa barǵan soń, jumysyńdy kór­gennen keıin qalǵanyn berýge bolady dep, kelistirdi. Árıne ýaıymdadyq. Biraq táýekel etip kóreıik dep kelisken somany aýdardyq. Artynsha bir-eki apta kúttik. Osy aralyqta qujattarymyzdy surap ta úlgerdi. Áldebir qaǵazdardy jiberip, toltyrýyn ótindi. Sodan keıin, ol adam telefon kótermeı, birtindep izin sýytty. Olar kimmen, qalaı baılanysý kerek ekenin jatqa biledi. Túptep kelgende, aqshasyz, jumyssyz qaldyq, – dedi Muhammed Ulyqpanov.

Keleńsiz jaıttardy aldyn alý úshin Brıtan úkimeti «Concordia», «Pro Force Limited», «Fruitful Jobs» jáne «AG Recruit­ment and Management Ltd.» atty iri rek­rýtıngtik kompanııany irik­teý­den ótkizgen-di. Olar tegin qyzmet kór­se­tedi. Jalpy, bu­ǵan deıin de otan­das­­tarymyz Anglııaǵa zań­dy túrde «Seasonal worker (Tier-5)» vızasyn alyp, ushaq bıletin ǵana tólep, jumys istedi. Azamattar kókónis pen baý-baqsha sektorynda, óndiristik oryndarda 6 aıǵa deıin eńbek etti. Ulybrıtanııa Ishki ister mınıstrliginiń byltyrǵy deregine súıen­sek, qańtar-maýsym aralyǵynda Qazaq­stannan 1 700-ge jýyq adam jaldamaly jumysqa tartylǵan.

Shetelge jóńkile bastaǵandardyń deni jastar dep aıttyq. Áleýmettaný­shy Aıdyn Luqpanovtyń aıtýynsha, jetkilikti deń­geıde tájirıbe men qa­rym-qabileti bolmasa, eli­mizde 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵy azamat­tarǵa 500 myń teńge men 1 mln teńgeniń aınalasynda jalaqysy bar jumys tabý qıyn eken. «Al olardyń tanymy baıaǵy qa­za­qy qanaǵatshyldyqtan góri, jetilsem, kórsem degen qaǵıdatpen ómir súredi. Sondyqtan emıgrasııaǵa ıtermeıtin bir­­den bir faktor – Qazaqstandaǵy ja­­la­qy­nyń azdyǵy» degen oıda áleý­met­tanýshy.

– Eńbek resýrstaryn áli de retteý kerek. Qansha grant bóliný kerek, qan­daı aýylǵa qandaı mamandar je­tis­peı­di barlyǵyn jiti baqylaý qajet. Buryn jaqyn sheteldegi jumys kúshi óz elderimen salystyrǵanda mol tabys tabý úshin qurylys, qyzmet kórsetý bo­ıynsha Qazaqstannyń esigin qaǵatyn bolsa, endi óz otandastarymyz shetelge nápaqa tabý úshin shekara asýy qat­ty oılandyrady. Árıne, kúnkóris qamy úshin ǵoı. Biraq bul memlekettiń ishki ju­mys kúshterin qamtamasyz etýge múm­kin­digi joq degendi bildiredi. Qol bul­ǵap sha­qyryp otyrǵan Anglııa, Kanada, Oń­tústik Koreıa sııaqty elder, irgemizdegi Reseı­ge de eki qolǵa bir kúrek tabylar dep alty aılap jumysqa ketip jatqandar kúni búginge deıin bar. О́ıtkeni qazir jumysyń bol­sa, bolashaqqa senimmen qaraısyń. Bala­la­ryńdy alańsyz asy­raı alatynyńdy túı­sinesiń. Bul – memleket­tik deńgeıde qaralýy kerek másele. Bizde jumyssyzdar sany áli azaımaı tur. Onyń ústine jalaqy tómen. Aı­lyǵy shaılyǵynan aspaı otyrǵan otbasylar kóp. Bireýler balasynyń oqýyn óteý úshin zar júgirse, keıbireýleri búgingi asyn taýyp bersem boldy dep tyrashtanyp júr. Úkimet jalaqy men járdemaqyny, zeınetkerlerdiń aq­sha­syn ósirdik degeniniń ertesinde ta­maq baǵasy da qymbattap ketedi. Oǵan úı­ren­dik. Eńbek naryǵynda bıznes tarapy­nan, memleket tarapynan usynylyp otyr­ǵan jumystyń ótemaqysy óte tó­men. Tek aıtarym, bizde orta tap qa­lyp­­taspaı, qoǵamda turaqty damý bol­maı­dy. Meıli 10-15% baı bolsyn, bi­raq 70%-y ózderiniń qajettilikterin qa­na­­­­ǵattandyra alatyn aza­mattar bolýy qajet. Sonda ǵana elde áleý­mettik-eko­no­mı­kalyq ahýal jaqsarady, – dedi Aıdyn Luqpanov.

Qosh, Anglııaǵa baryp-kelgenderdiń bar­lyǵy memleket baqylaýynda dedik. Al Oń­tústik Koreıaǵa zańsyz jolmen ke­te­tin­­der­diń de qatary jyl saıyn artyp keledi eken. Koreı eline aǵylǵan otandas­tary­myz­dyń sany eki jyl bu­ryn 35 myńǵa jetken. Búginde statıs­tıka budan artpasa, kemimegeni anyq. Bul alańdatarlyq jaǵdaı. Birneshe aı buryn áýejaıdan qashqan eki qazaqtyń oqıǵasy kóptiń kóńiline qaıaý túsir­gen edi. О́ıtkeni Ońtústik Koreıa bı­li­gi­niń úkimimen shekarany kesip ótpek bol­­ǵa­ny úshin ǵana 15 jylǵa temir torǵa toǵy­tylǵan-dy.

– Basty másele – eńbek etýge zańnama­lyq negiz, ruqsattyń bolmaýy. Kezinde 2014 jyly Koreı eli «Eńbekke ruqsat berý» júıesin usynǵan bolatyn, biraq ol kezde jaǵdaı basqa boldy, búgin­gi­deı qa­jettilik bolmaǵan. Sol sebepti usy­nystan bas tartqanbyz. Qazir otan­das­tarymyz­dyń birazy sol elde zańsyz qyz­met etip júrgenderi bárimizge aıan, son­dyqtan ha­lyqtyń suranysyna oraı eń­bek etýdi zań­dastyrý basty máselege aına­lyp otyr. Aldaǵy eki jyl ishinde Qazaq­stan iri kompanııalar shoǵyrlan­ǵan Oń­tústik Koreıa, BAÁ, Túrkııa syn­dy bar­lyǵy 5 elmen ke­li­simshartqa oty­rýdy kóz­dep otyr. Ol úshin aldymen ju­­­mysqa jiberetin eldegi iri kompanııa­lar­­men kelisimshartqa otyrý, sosyn biz­diń otan­dastar jıi baratyn eldermen aza­mat­tardyń quqyqtarynyń qorǵa­lýy jó­ninde kelisimge kelý qarastyryl­­ǵan, – dedi Eńbek jáne halyqty áleýmet­­tik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıteti tór­aǵa­sy­nyń orynbasary Erbolat Abýlhatın.

Eger kózdelgen elderde zańdy negiz­de eńbek etýge ruqsat etilse, jumys berýshi­ler­den ýaqtyly jalaqy tóleýin, tıisti áleý­mettik jarnalar men medısınalyq saq­tan­dyrýdyń júrýin talap etýge tolyq quqy­lymyz. Eger zańsyz áreketter oryn alǵan jaǵdaıda sotqa júgine alý, jalpy jyraqta júrip jan baqqan otandastarymyzdy qorǵaı alýǵa múmkindik ashylady. Buǵan qosa tosynnan tosyrqatatyn jaıttar týyndaǵanda elshilik arqyly olardy elge qaıtarý, jekemenshik ju­mys­pen qamtý agenttikteri arqyly ota­nyna oralýǵa kepildik bolady.

Ázirge Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregin eskersek, eldegi 14-29 jas araly­ǵyn­daǵy jumyssyzdyq deńgeıi 4,8%-dy quraıdy. Demek jastar Qazaqstanda jaq­­sy jalaqy taýyp, jarqyn ómir súrýi úshin áli biraz ýaqyt kerek. О́ıtkeni biz kó­tergen bir ǵana problemanyń astarynda ret-retimen tizbektelgen memleket­tik deń­geıde sheshetin birneshe másele jatyr.