Bıylǵy naýryz aıynda Memleket basshysy sot júıesi men sýdıalar mártebesine ózgeris engizýdi kózdeıtin Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoıǵany málim. Sot tóreligindegi reformalar Almatynyń zań qyzmetkerlerine qalaı áser etti ári megapolıs turǵyndary ádilet salasynyń ókilderine qanshalyqty senim artady?
Búgingi kúni Almaty qalasynda 243 sýdıa jumys isteıdi. Qyryq tórt sýdıanyń jumys ótili 20 jyldan assa, 176 sot tóreshisiniń 5 jyldan 20 jylǵa deıingi eńbek ótili bar. Al qalǵan 23 sýdıanyń eńbekke aralasqanyna birer jyldyń júzi bolǵan. Megapolıs sottary osy jyldyń 6 aıynda 76 860 ákimshilik jáne qylmystyq isterdi qaraǵan. Bul sandar 2022 jylmen salystyrǵanda sot tóreligine júgingenderdiń sany edáýir artqanyn kórsetedi.
Prezıdent Joldaýda sýdıalar korpýsyn jańartý, sot bıliginiń bedelin arttyrý, oǵan qoǵam tarapynan senim artý úshin sot júıesin jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndady. Qoıylǵan mindetterdi iske asyrý úshin sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly Zańǵa jáne sot júıesin reformalaýǵa baǵyttalǵan birqatar basqa zańǵa túzetýler engizildi. Osylaısha, sýdıalardyń ózderi sot tóraǵalarynyń laýazymdaryna kandıdatýralardy saılaý tetigi, Joǵarǵy Sot sýdıalaryn saılaýdaǵy balama tásilder qoldanysqa endi.
«Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Senat balamaly negizde, kem degende eki sýdıadan saılaı alady. Prezıdent bastamasymen bilikti zańgerlerdiń sýdıalar korpýsyn kúsheıtýi, sýdıalyqqa kandıdattardy daıarlaý, qazirgi sýdıalardyń biliktiligin arttyrý, shekti jasty uzartý, jumys istep turǵan sýdıalardyń ókilettikterin toqtata turý jáne toqtatý máseleleri qaralatyn derbes memlekettik organ retinde Joǵary Sot Keńesiniń mártebesin nyǵaıtý kózdelgen. Joǵary Sot Keńesiniń qaramaǵyna sot tóreligi Akademııasy berildi. Bul – sýdıalardyń qyzmetine aralasýdy shektep, olarǵa artylatyn jaýapkershilikti de kúsheıtedi. Sot tóreshisiniń árbir sheshimi zańǵa qaıshy kelmeýge tıis. Munyń bári jiti baqylanady. Zańdylyqty óreskel buzýdyń árbir faktisin teksere otyryp, sharalar iske asyrylyp jatyr», deıdi Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy Irına Fedotova.
Zańnamadaǵy ózgerister ákimshilik Ádilet salasynyń aýqymyn keńeıtýge, memlekettik organdarǵa qatysty quqyqtyq daýlardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge áser etpek. Sýdıa Rýslan Baıshev sot júıesinde júrgizilip jatqan tyń reformalar azamattar senimin nyǵaıtyp, sala mamandarynyń biliktiligin arttyrýǵa serpin beretinin aıtady.
«Apellıasııa ınstıtýtyn reformalaýǵa erekshe nazar aýdaryldy, onyń nátıjesi apellıasııalyq ınstansııanyń birinshi satyǵa qaıtarylmaı, máni boıynsha sheshim shyǵarý mindeti boldy. Bul – sýdıalyq qatelikterdiń sanyn azaıtýǵa, sot aktileriniń sapasyn arttyrýǵa, sot praktıkasynyń birkelkiligin qamtamasyz etýge, nátıjesinde, azamattar men kásipkerlerdiń buzylǵan quqyqtaryn tezirek qalpyna keltirýge tıis. Barlyq ózgeris pen tolyqtyrý biz kórip otyrǵan qajettilik. Qoǵam sot júıesinen jańa aqparattyq tehnologııalarǵa sáıkes damýdy talap etedi. Sot júıesi tek qaǵaz júzinde ǵana emes, sonymen birge is júzinde de táýelsiz bolýy kerek. Bul – ádiletti qoǵam qalyptastyrýdyń bastaý bulaǵy. Jumys barysyna barlyq ınnovasııa engizilip, ár is jiti zerdelenýin bizdiń sýdıalar qaltqysyz qadaǵalaıtyn bolady», deıdi ol.
О́zgerister arasynda aýdandyq sottardy aýdanaralyq sottarǵa biriktirý máselesi qarastyrylǵan. Endigi jerde aýdandyq sot tóraǵasynyń laýazymy joıylyp, sýdıalyq laýazymǵa aýystyrylatyn bolady. Al sýdıalarǵa qatysty tártiptik isterdi qaraý úshin Joǵary Sot Keńesiniń janynan Sot tóreligi qurylmaq.
Azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý – mańyzdy mindet. Megapolıste osy baǵytta birqatar bastama qolǵa alynǵan. Memlekettik qoldaý aıasynda azamattardyń keıbir sanatyna zańger kómegi tegin kórsetiledi. Máselen ótken jyly 14 500 almatylyq bilikti mamandardyń memleket kepildik bergen aqysyz kómegine júgingen.
– Qandaı da bir quqyqtyq kedergi týyndaı qalsa, advokat kómegine júginý táýir qarjyny talap etedi. Memlekettik qoldaý aıasynda azamattardyń keıbir sanatyna zańger kómegi tegin kórsetiletinin kópshilik bile bermeýi múmkin. Azamattar advokattar men notarıýstardyń, sondaı-aq jeke sot oryndaýshylardyń kómegin – alıment, zeınetaqy men járdemaqy óndirip alý, ońaltý, bosqyn nemese kandas mártebesin alý, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan kámeletke tolmaǵandar, jynystyq zorlyq-zombylyq qurbandary, adam saýdasyna, eńbekpen baılanysty densaýlyǵyna keltirilgen zııannyń nemese qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń saldarynan keltirilgen shyǵyndy óteý máseleleri boıynsha tegin ala alady. Tıisti qoldaý Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysýshylarǵa, sondaı-aq soǵysqa qatysýshylarǵa teńestirilgen adamdarǵa, basqa memleketter aýmaǵyndaǵy soǵys qımyldaryna qatysýshylarǵa, áskerı qyzmetshilerge, birinshi jáne ekinshi toptaǵy múgedekterge, zeınet jasyndaǵy azamattarǵa, kásipkerlik qyzmetpen baılanysty emes máseleler boıynsha kópbalaly otbasylarǵa, az qamtylǵan tulǵalarǵa da kórsetiledi, – deıdi Almaty qalalyq Ádilet departamenti basshysynyń orynbasary Berikbol Sámenov.
Ár aımaqta azamattardyń muń-muqtajyna jaýap beretin arnaýly ortalyqtar bar. Aıtalyq, almatylyqtar quqyqtyq keńes alý úshin qalalyq advokattar alqasyna kelýi qajet. Qazirgi ýaqytta qalada 15 zań konsýltasııasy jumys istep tur. Olardyń mekenjaılarymen Almaty qalasy Ádilet departamentiniń resmı saıty arqyly nemese 119 jáne 1414 quqyqtyq-aqparattyq qyzmet nómirine qońyraý shalý arqyly bilýge bolady. Sonymen qatar atalǵan qyzmet búkil el aýmaǵy boıynsha telefon baılanysy arqyly da júzege asady.
Memleket kepildik bergen zań kómegin kórsetý júıesine qatysatyn advokattardyń tizimi jyl saıyn merzimdi basylymdarda jarııalanyp otyrady. Almatyda bul iske 336 advokat jumyldyrylǵan. Shaharda halyqqa kepildendirilgen memlekettik zań kómegin kórsetý úshin bıyl 250 mln teńgeden astam qarjy bólingen. «Advokattar kórsetken qyzmeti ákimshilik jáne azamattyq sıpatta bolsa, jumysynyń bir saǵaty úshin 0,56 AEK kóleminde, aýyr qylmystyq iske aralassa, 0,76 AEK dárejesinde memleketten aqy alady», deıdi mamandar.
Ádilet ókili atap ótkendeı, advokat, notarıýs, jeke sot oryndaýshylar qyzmetin joǵarydaǵy sanatqa kiretin árbir azamat turǵylyqty jeri men ornalasqan jerine qaramastan el aýmaǵynda paıdalanýǵa quqyly.