Eginge oraq tústi

Elimizdiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damý máseleleri jó­ninde 19 sáýir kúni ótken keńeıtilgen keńeste Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy salasynyń negizgi baǵyty azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý ekendigin atap ótken edi. Osy baǵytta bıyl elimizdegi aýyl sharýashylyǵy óndirisine qomaqty qarjy bólindi. Sondaı-aq jer jáne sý resýrstary jetkilikti, agro­sýbek­tilerge jan-jaqty mem­le­kettik qoldaý sharalaryn kór­se­týde.

 Máselen, Jetisýdyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa 46 mlrd teńge qarajat bólingen. Onyń ishinde óndiristi sýbsı­dııa­laýǵa 23,2 mlrd teńge qaras­tyrylǵan. Jalpy, aımaq­taǵy aýyl sharýashylyǵy óndiri­sin­de ósim bar, degenmen, ónim­di­likti arttyrý baǵytynda at­qa­rylýǵa tıis jumystar da jet­kilikti.

Árıne, aýyl sharýashy­ly­ǵyn órkendetý úshin dándi-maıly daqyldardy egýde aýys­­paly egis kólemin saqtaý, tuqymdy sapalandyrý, mıneraldy tyńaıtqyshtardy jet­ki­likti mólsherde daıyndaý kerek. Joǵary ónim alý úshin ár­bir daqyldy ósirýdiń arnaıy teh­no­logııalyq kartalaryn ázir­leýdiń de mańyzdylyǵy basym.

Bıyl aýa raıy aýmaly-tókpeli bolyp tur. Kóktemgi kún raıynyń qolaısyzdaý jaǵ­daıy aýyl sharýashylyǵy eńbek­kerlerin alańdatyp tas­taǵany da jasyryn emes. Onyń ústine kúnniń birde sýyp, birde ysyp ketýi, kúndiz-túni úzdiksiz soqqan jeldiń de sala mamandarynyń joǵary ónim­di­likke degen kúdik-kú­mánin kó­beıte tústi.

Aımaqtaǵy dándi daqyldar­dyń egis kólemi 315,3 myń gek­tardy qurady. Búginde egin oraǵy Aqsý, Qaratal, Ker­bu­laq, Sarqan aýdandarynda bastalyp, jumys qyzý júrip jatyr. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń 11 shilde kúngi aqparatyna súıen­sek, 3,8 myń gektar ma­saqty-dándi daqyl alqaby orylyp, 6,8 myń tonna astyq bastyrylǵan. Qazirgi gektar be­rekeligi 18,0 sentnerdi qu­ra­dy. Biraq egin oraǵy endi ǵana bastalyp jatqanyn eskersek, naqty kórsetkish 315,3 myń gektar alqap tolyq orylyp, qambalanǵan kezde belgili bolady.

Biraq dándi daqyldardyń ónim kólemi tómen bolmaıty­nyna osy salany qadaǵalap oty­rǵan mamandar se­nimdi. Degenmen kúnniń ysty­ǵy men jaýyn-shashynnyń azdyǵy sharýalardy alańdatyp otyr. Jaqynda eginge oraqty alǵash bolyp Kerbulaq aýdanynyń dıqandary saldy. Bıyl olar 113 myń gektardan asa jerge dándi daqyl egipti.

«Masaqty dándi daqyldyń kólemi 263 myń gektardy quraıdy. Onyń ishinde kúzdik daqyldar – 68 myń gektar. Búgingi kúnge deıin Kerbulaq aýdanynda alǵashqy 250 gektar shabyldy. 500 tonnaǵa de­ıin ónim alyndy. Al Qaratal aýdany boıynsha kúzdik bıdaı – 150 ga, alynǵan ónim – 225 tonna, ár gektardan 15 sentnerden aı­nalyp otyr. Jazdyq bıdaı kólemi – 511 ga, 250 gektary orylyp, 375,8 tonna ónim alynyp, ár gektarynan 15,5 sentnerden aınalýda. Jaz­dyq arpa kólemi – 2 574 ga, orylǵany – 400 ga, alynǵany – 640 tonna nemese 16 sentnerden ónim túsýde. Egin oraǵyna 8 kombaın, 12 tasyǵysh tehnıka qatysýda», deıdi aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Baqtııar Shampıkov.

Onyń aıtýynsha, 2023-2024 jylǵy mal qystatý naý­qa­nyna 35 brıgada, 18 shóp shabatyn, 25 shóp taılaǵysh, 35 tasyǵysh jumys isteýde. Qazirgi tańda (17 shildege de­ıin­gi málimet boıynsha) shóp jınaý jospary 89 myń tonna bolsa, daıyndalǵan shóp 22 myń tonna. Bul – jospardyń 25 paıyzy ǵana. Pishendeme 9,8 myń tonna jınalý qajet, áıtkenmen ázirge 2,5 myń tonna bar. Al saban men jem 500 tonna daıyndalǵan. Jetisýlyq dıqandar bıyl 861 myń tonna ónim jınap, el yryzdyǵyn eseleýge úles qosýdy josparlap otyr.

Shyny kerek, bıylǵy kók­tem qubylmaly minez kór­setip, kók birden kóteril­meı, maýsym aıynda jaýyn-shashynnyń jıiliginen shabyndyqqa shalǵy salynbady. Tún salqyndyǵy búginge deıin jalǵasyp keledi.

Ádette túndegi jylýdan nár alyp, ósip-ónetin kókshal­ǵyn­nyń shyǵymy keı óńirde kóz qýantarlyqtaı emes. Soǵan qaramastan, qysqy mal azy­ǵyn artyǵymen daıyndaý­dy josparlaǵan birqatar sharýashylyq birjyldyq, kóp­jyldyq shóp egip, shabyn­dy­ǵyn eki-úsh márte shaýyp alýǵa qam jasaýda.

 Mysaly, Sarqan aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń málimetinshe, alǵash ret shalǵy túsken kópjyldyq shóp jıyntyǵy – 47 238 tonna, shabylǵan tabıǵı shóp – 22 105 tonna. Bul – bastapqy nátıje. Shabyndyqtaǵy qyzý eńbektiń endi qarqyn ala túskenin sharýashylyqtardan alynǵan kórsetkishter aıǵaqtaıdy.

Qarabóget aýylynyń fer­merleri jaz basyndaǵy ys­­tyqtan kóterile almaǵan sha­byn­­dyqtyń esesin egistik alqa­by­nan alýǵa yntaly. Son­dyq­tan da bul óńirde arpa, maı­burshaq sabandaryn orap, túktep daıyndaý qaýyrt jú­zege asýda. Sonymen qatar al­ǵash­qy shabylǵan 282 gektar jońyshqa alqabynan 600 tonna oram túk daıyndalǵan.

«Tabıǵatqa qoıar kiná joq.Jyldaǵydaı bolmasa da erte qamdansaq, alty aı qysqa jetetin jemshóp qoryn da­ıyn­dap alýǵa múmkindik bar», deıdi «Abylqasymov» sharýa qojalyǵynyń basshysy Baltabek Abylqasymov.

Jaz aıy erteń-aq óte shy­ǵady. Jazda qapysyz qam­dan­­ǵannyń qystan qysyl­maı shyǵatynyn jaqsy biletin sharýalardyń eseli eńbegi yrysyn arttyra túseri anyq. Jalpy, Jetisý oblysyndaǵy negizgi salalyq baǵyt – aýyl sharýashylyǵy ekeni belgili. Atalǵan sala – aımaq ekonomıkasy úshin úlken mańyzǵa ıe.

Máselen, «Sairanbek Agro» JShS 2020 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Seriktestiktiń negizgi qyz­meti – ósimdik sharýa­shy­lyǵy men kúzdik bıdaı jáne arpa ósirý. Kompanııa Sarqan aýdany boıynsha iri sharýa­shylyqtardyń biri sa­nalady. Sharýashylyqta jal­py alańy 1 871 sharshy metrdi quraıtyn baza bar. О́sim­dik sharýashylyǵynyń ju­mysyn jandandyrýǵa múm­kindik bere­tin aýyl sharýa­shylyǵy teh­nıka­larymen de qamtamasyz etil­gen.

Memlekettik qoldaý alý úshin «Damý» qoryna júgingen kompanııa «Forte bank» AQ-dan jyldyq 21,75 paıyz nesıe aldy, onyń 7 paıyzyn kásipkerdiń ózi tóleıdi. Al qalǵan bóligin memleket sýbsıdııalaıdy. Sondaı-aq «Damý» qorynyń kepildigi bar. Nesıe negizgi quraldardy tolyq­tyrýǵa berildi. Búginde sharýa­shy­lyqta 20-dan asa adam eńbek etedi. Olardyń 10-y turaqty jumyspen qam­tyl­ǵan. Qalǵany maýsym ke­zinde keledi. Sharýashylyq bıyl joǵary ónim alamyz dep otyr.

Aýa-raıy ár sharýaǵa ár­túrli áser etkenimen mamandar josparǵa saı qareket etýde. Aýyl sharýashylyq ónimderiniń qaı­ta qymbattaýyna jol be­ril­meıtinine senimdi. О́nim mol bolsa, halyqtyń kóńili de jaı bolatyny anyq.