Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetindegi barlyq jumystaryn bir ustanymda atqarýda, ol «Ádiletti» jáne «Jańa» sózderimen tikeleı baılanysty maqsattar júıesin baıandaıdy. Bıylǵy jyly Prezıdent Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHII sessııasyn jáne ekinshi Ulttyq quryltaı kezinde de osy «Ádiletti Qazaqstan» bastamasyn kótergen bolatyn.
Meniń oıymsha, Qazaqstan sońǵy 2-3 nemese 10 jyl burynǵy Qazaqstannan aıyrmashylyqtary men ózgeristeri, jetistikteri men qundylyqtyq baǵdary basqa baǵytqa ózgergen sııaqty. Baıqaýymdaǵy ózgeris, ol adamdardyń bir-birimen qarym-qatynasy men áreketterinde, qyzmetkerlerdiń ózderiniń isterine jaýapkershilikpen qaraýynda, sondaı-aq elimizde ulttyq biregeılik pen ortaq ulttyq rýhtyń qalyptasýy kórinýinde.
Memleketimizdiń saıasaty men ómirindegi jasalǵan mańyzdy qadamdardyń biri, ol 1995 jyldyń naýryz aıynyń 1-shi juldyzynda Qazaqstan Halqy Assambleıasynyń qurylýy. Meniń oıymsha, bundaı saıası ınstıtýtty qurý qajettiligi sol kezdegi saıası turǵydan, ıaǵnı jańadan qurylǵan, táýelsizdigin endi alǵan, quramynda kóptepgen etnostary men konfessııalary bar memlekettiń turaqty damýy maqsatynda jasalǵan. QHA qurý bastamasy ol memlekette turatyn etnostar men konfessııalar múshelerin, ıaǵnı qaýymdastyqtar arasyndaǵy mádenıet aralyq dıalogtyń qalyptasýy men bekitýge, qarym-qatynasty yntymaq pen berekege, izgilik pen beıbitshilikke baǵyttaý men baýlýǵa baǵyttalǵan álemdik tájirıbedegi tyń baǵyt pen úrdis boldy. Otyz jylǵa jýyq tarıhynda Qazaqstan Halqy Assambleıasy qarqyndy damydy, eleýli ózgeristerdi basynan ótkerip, qazirgi kezde jumysy men ómirlik tynysyn jańa baǵytqa burdy. Osy jerde QHA-nyń bizdiń qoǵamda atqaryp jatqan áleýmettik bastamalaryn, eriktilik jumystarynyń halyqqa úlken paıda tıgizip jatqandyǵyn da aıtyp ótý mańyzdy.
Barlyǵyna qazaq halqynyń qonaqjaılyǵy týraly belgili, bul sonaý tarıhı oqıǵalar men saıasattyń saldarynan qazaq jerine kóptegen ulttardyń kóshirilýi men kóshýi kezinde kóringen qasıtetterdiń biri. Qıyn qystaý zamanda, qıyndyqqa tap bolǵandar bizdiń jerimiz ben elimizden tynyshtyq tapty, qazaqqa qıyn qystaý zaman túsken kezde sol halyqtar bizge kómektesti. Osyndaı kóshý, qonystaný kezinde qazaq jerine kelgen kóptegen ulttar men ártúrli dindi ustanýshylar da bizdiń jerimizde, elimizde ózderiniń jeruıyǵyn tapty. Al qazirgi kezde, ýaqyttyń, bir maqsat pen múddeniń bolýyna baılanysty Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń aýyzbirshiligi mol jáne ózindik qazaqstandyq rýhanı qundylyqtary qalyptasyp, qazaqı dástúrlerdi sińirip, ortaq ıdealogııa tolqyny qalyptasqandyǵy aıqyn kórinýde.
Kún saıyn álemde kóptegen máseleler men konflıktiler týyndaıdy, qazirgi kezde olardyń týyndaý sebepteri de ártúrli bolyp keledi. Qazirgi Qazaqstanda etnıkaaralyq janjaldardy týyndatatyn bir faktor bar, ol arańdatýshylar men jalǵan aqparat taratýshylardyń áreketteri men sózderi. Ne sebepti basqa faktorlar joq? Sebebi, qazirgi kezde Qazaqstan qoǵamynda etnıkalyq toptar men jergilikti halyq, sany basym halyq arasynda «salystyrmaly aıyrý/ bólý» joq. Qazaqstanda turatyn barlyq halyq, qandaı jaǵdaı bolmasa da bir nandy jep, ortaq sýdy ishý arqyly, osyǵan deıingi qalyptasqan qundylyqtarymyzdy dáripteý men qasterleý arqyly ómir súrýde. Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń memlekettik saıasaty, halqyna joldaýy men basqa da baıandamalarynda elimizde turyp jatqan barlyq adamdardy bir ortaq Qazaqstandyqtar dep aıtýy ereksheliginde. Iаǵnı, bizdiń memlekettik saıasatta, kúndelikti ómirimizde ortaqtyq, ulttyq biregeılik qalyptasqandyǵy aıqyn kórinedi.
Qazaqstandyq ulttyq biregeıliktiń belgileri, elimizde turatyn halyqtardyń meıramdary men dástúrlerin ustanatyndyǵymyzdan, dinı merekelerdi ustaıtyndarǵa toleranttylyqtan, memlekettigimizdiń belgilerin qurmetteýden kórinedi. Al qazaqstandyq qoǵam – ortaq ıdeıalary men qundylyqtary bar, ortaq maqsatta birikken erkin, jaýapkershiligi men adamı qasıetteri kemeldengen azamattardan turatyn odaq. Bul bizdiń jalpyulttyq biregeıligimizdiń kórinisi. Bul ashyq, ádiletti, aýyzbirshiligi men yntymaǵy bar qazaqstandyq halyqtyń istegen isi men qarym-qatynasynan kóringen, jaqsy nátıje dep bilemin. Degenimen, osy jerde Prezıdent Toqaev óziniń «Ádiletti Qazaqstan: birlik, turaqtylyq jáne damý» baıandamasynda ulttyq biregeıligimizdi arttyratyn sharalardy áli jasaý kerektigin, qazaqstandyqtardyń myzǵymas birligin arttyrý boıynsha keshendi jumystardy jasaý kerektigin de aıtýda. Sonyń biri, memlekettik til máselesiniń áli de bolýynda.
Polıetnostyq, polıkonfessııalyq memleket bolǵandyqtan árıne til máselesi árdaıym ózekti bolyp qala beredi. Qazaqstanda áli de bolsa qazaq tiliniń jaǵdaıyn, qazaq tilinde jazylǵan muranyń qalýyn qamtamasyz etý úshin kóptegen jumystar jasalynýy kerek. Qazirgi kezde biz qazaq mádenıeti men tiliniń, dástúriniń basqa ulttardyń maqtan etip, ustanatyndyǵy men qadirleıtindigi qýantady. Tildi úırený, sııaqty mádenıetti qabyldaý úshin de bizge áli de ýaqyt pen kúsh-jiger kerek. Bul týraly Prezıdentte, memlekettik tildi bilmeıtinderge qysym jasaýdyń adamılyqqa jatpaıtyndyǵyn, kerisinshe tildi bilemin jáne mádenıetti zertteımin degenderge qoldaý kórsetý kerektigin árdaıym aıtýda.
Sońǵy 3-4 jylda elimizde etnıkalyq tıesildigine baılanysty ultaralyq qaqtyǵystar men janjaldar bolmady deýge bolady. Degenimen, keıbir tilshiler eki ult arasynda turmystyq sebepten bolǵan urysty «ultaralyq qaqtyǵys» dep shyǵaratyndar da boldy. 3-4 jylda elimizde tótenshe jaǵdaılar boldy, biraq onyń ishinde ultaralyq janjaldar bolmady. Osy ózgerister ishinde COVID-19 koronavırýs pandemııasy kezinde ulttyń biregeıligi, qazaqstandyq ekendigimiz aıqyn kórindi. Osy qıyn-qystaý kezeńde, halyq birge boldy, bir maqsat qoıyp, atalǵan zalaldan da qutyldyq. Túrli tótenshe jaǵdaılar kezinde, órt nemese qurǵaqshylyq, eginsiz qalǵan kezde de biz qazaqstandyqtar birge boldyq, birge máseleniń sheshimin taýyp, birge damydyq. Qańtar oqıǵasy kezinde de, halyqarasynda ulttyq biregeılikti buzatyn áreketter bolmady, osy qatań kezeńde de biz, qazaqstandyqtar, qıyndyqty birge ótkerdik. Qarańyzdar osynyń barlyǵynda da, qazaqstandyq biregeıligin joǵaltpaı, halqymyz aman, jurtymysh tynysh, birlikte boldyq. Bunyń bolýyna da, memleketti basqarýshy, ıaǵnı Prezıdent Toqaevtyń da salǵan úlesiniń bar ekendigi shynymen anyq.
Prezıdent «Dástúrlerdiń bite qaınasýy, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim, ózge mádenıetke tolerantty bolý – bizdiń baǵa jetpes baılyǵymyz, qazirgi tilmen aıtsaq, ulttyq brendimiz. Otansúıgishtik, ádeptilik, qonaqjaılyq, eńbekqorlyq, halyqtyq dástúrler men otbasy qundylyqtaryn qurmetteý ultymyzdyń mádenı jáne adamgershilik qasıetteri retinde sanalady» dep aıtqan bolatyn. Ádiletti Qazaqstandaǵy birlik – halyqtyń memlekette bolǵan jaǵdaılardy sheshýge birge kirisýi, memlekettiń tuǵyry bıik bolashaǵyn birge qurýy, elimizdi dúnıejúzine jaqsy jaǵynan tanytýy, qoǵamdaǵy odaqtastyqtar arasynda ózara qurmetpen, adamdar arasynda izgilikti saqtaýdy bildiredi. Ádiletti Qazaqstandaǵy turaqtylyq jáne damý – birlik pen turaqtylyqtyń bolǵan jaǵdaıynda, saıası-ekonomıkalyq reformalardyń júzege asýy men damýyn bildiredi. Degenimen, tek qana birlik memlekettiń maqsatyna jeteleıtin jol emes, osy jolda memlekettiń ishindegi halyqtyń kúsh-qýaty men qundylyǵynyń turaqtylyǵy, jarqyn bolashaq qurýdaǵy damýǵa yntasy da qajet bolady. Bul týraly Prezıdent «Yntymaǵy bekem jurttyń bolashaǵy baıandy bolady» degen bolatyn. Al osy jolda barlyq qazaqstandyqtar birigip, eldiń birligin nyǵaıtyp, otanymyz aldyndaǵy boryshymyzdy óteýimiz bizdiń paryzymyz bolyp tabylady.
Aınur BAQYTJANOVA,
QazUQPÝ Áleýmettik jáne genderlik zertteýler ınstıtýtynyń jobalar menedjeri