Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov Atyraý oblysyna jumys saparmen kelip, birneshe nysandy aralady. О́ńirdegi máslıhat depýtattarymen, kásipkerlermen, aýyl turǵyndarymen kezdesýde ózekti máseleler qozǵaldy. Onyń ishinde ınfraqurylymdardy damytý, káriz júıelerin jóndeý, bıýdjettik tólemderdi qaıta qaraý, jumyssyzdyq, baspanamen qamtý, qorshaǵan ortany qorǵaý sekildi túıini tarqatylmaı otyrǵan jaıttar bar.
Usynystar eskerilse ıgi
О́ńirdegi máslıhat depýtattary tólenetin ekologııalyq aıyppuldar jergilikti bıýdjet esebinde qalýǵa tıis dep esepteıdi. Depýtattardyń aıtýyna qaraǵanda, óńirde qorshaǵan ortany búldirýshilerge salynatyn aıyppul kólemi az emes. Alaıda aıyppul kóbeıgenimen, ekologııalyq ahýal jaqsarmaı tur. Káriz júıesi joq, jeliler tozǵan. Jańa aýdandardy quryp, ǵımarattar turǵyzar aldynda sý tapshylyǵynyń aldyn alý, turǵyndardy baılanyspen, káriz júıesimen qamtamasyz etý úshin qurylystyń tehnıkalyq standarttaryna tıisti ózgertýler engizý máselesi eskerilmeı keledi. Al taý-ken, munaı salalaryna sheteldik ınvestısııa tartý sharttary, Salyq kodeksine ózgertýler engizý, jergilikti kásipkerlikti damytý máselelerinde de eskeretin jaıttar talqylandy.
«Oblystyń ekologııalyq jaǵdaıy eskeriledi. Jańa Salyq kodeksinde ekologııalyq aıyppuldardy tóleý boıynsha arnaıy ózgertýlerdi engizý máselesin qarastyramyz», dedi Á.Qýantyrov.
Jergilikti kásipkerlerdiń aıtýynsha, ınfraqurylym júrgizý jobalaryn qarjylandyrý ózekti máselege aınalyp otyr. О́ıtkeni kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq jobanyń sharttaryna sáıkes, ınvestısııa kólemi 200 mln teńgeden kem bolmaýy tıis. Bul shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri úshin qıyndyq týdyrady.
Osyǵan baılanysty kásipkerler quny 50 mln teńgege deıingi joba úshin jergilikti bıýdjetten ınfraqurylym júrgizýdi qarjylandyrý tetigin qurýdy usyndy. Sondaı-aq jergilikti bıýdjetten jobalaý-smetalyq qujattamanyń jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeniń shyǵystaryn óteý tártibin, shaǵyn bıznes sýbektileri úshin ınfraqurylymdy júrgizýdiń arnaıy tetigin engizý týraly usynys berdi.
– Bul usynystardyń bárine emes, keıbirine qoldaý bildire alamyz. Sebebi, bul bıýdjetke salmaq túsiredi. Tikeleı táýekelder túrindegi shyǵyndar men jumystardyń belgili bir bóligin bıznes kóterýi kerek. Biz básekege qabiletti ekonomıkaǵa kóshýimiz qajet. Mıkrobıznes úshin jergilikti bıýdjetten arnaıy tetikter berý máselesin qarastyramyz», dedi Álibek Qýantyrov.
Kásipkerler ekinshi deńgeıli bankter aýyldyq jerlerdegi kepil qunyn tómen baǵalaıtynyna shaǵymdanyp otyr. Al jobalardy qaraý máselesi tym baıaý. Bul aýyldardaǵy iskerlik belsendiliktiń álsireýine ákelip soqtyrady. Sol sebepten, kásipkerler ulttyq jobaǵa mańyzdy ólshemsharttar belgilengen aýyl kásipkerlerin nesıelendirý jónindegi bólimdi qosymsha engizýdi qalaıdy.
«Shynynda da, ekinshi deńgeıli bankter kepildi múlik qunyn naqty qunynan 30-dan 50 paıyzǵa deıin tómendetedi. Atalǵan máselemen ýákiletti organ aınalysady. Bıyl 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan bıznestiń jol kartasy sheńberinde qosymsha kredıtteý men sýbsıdııalaýǵa 260 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul ótken jylǵy qarjymen salystyrǵanda 100 mlrd teńgege kóp. Aýyldarda jumys oryndaryn qurý kerek. «Aýyl amanaty», «Aýyl – El besigi» baǵdarlamalarymen aýyldardy damytýǵa jaǵdaı jasaý qajet», dedi mınıstr.
Jylyoı aýdanynda Turǵyzba degen aýyl bar. Munda «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasymen 200 oryndyq Mádenıet úıi salynyp jatyr. Jobanyń quny – 725 mln teńge. Nysan qurylysyn jyldyń sońyna deıin tapsyrý josparlanǵan.
Aýyldyń turǵyndaryn Jem ózeninen ótetin kópirdiń joqtyǵy, sý arnasy túbiniń tazartylmaǵany alańdatady. Eldi meken kóshelerine tegis jol qajet. Kóshelerdi jaryqtandyrý máselesi sheshimin tappaǵan. Medısınalyq qyzmettiń sapasyn áli de arttyrý qajet. Al aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa basa kóńil bólinbeı otyr.
Mınıstrdiń aıtýynsha, Qazaqstan aýyldarynda ómir súrý deńgeıin jaqsartatyn birneshe baǵdarlama bar. Barlyq tirek aýyldyq eldi mekenderdi aldaǵy jyldary mınımaldy turǵyn standarttaryna jetkizý kózdelgen.
Al Maqat aýdanyndaǵy Dossor kentiniń turǵyndary mınıstrdiń nazaryn joldardy qalpyna keltirý, kóshelerdi jaryqtandyrý, baspanamen qamtý máselelerine aýdardy. Turǵyndardyń aıtýynsha, eski jáne apatty jaǵdaıdaǵy, sondaı-aq, órtenip ketken úılerdiń ornyna jańa baspana salýǵa qarjy bólý kerek. Jergilikti bıýdjet pen demeýshilik qarajattyń esebinen salynǵan keıbir úılerdiń sapasy tómen. Úıdiń tóbesinen sý aǵyp, syrtqy qaptamasy túsip jatyr.
Turǵyndar jergilikti kadrlardy jumysqa ornalastyrý máselesine alańdap otyr. Olar iri ulttyq kompanııalarǵa jumysqa ornalasý múmkin emestigine shaǵymdandy. О́ıtkeni jumysshylardy basqa qalalarda ornalasqan rekrýtıngtik kompanııalar jaldaıdy. Sol sebepten, jergilikti turǵyndar jumyssyz otyrýǵa májbúr.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń pikirinshe, kadrlardy jumysqa ornalastyrýda basymdyq múmkindiginshe jergilikti mamandarǵa berilýge tıis. Mamandandyrylǵan kadrlar bolmaǵan jaǵdaıda jergilikti turǵyndardy daıyndyq kýrstarynan ótkizip, jumysqa ornalastyrý múmkindigi bar.
Dossor kentiniń turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan taǵy bir másele – tuzdy sorlardyń ashyq jatqany. «Tuzdy sor – adam densaýlyǵyna óte zııan. Ony joıý qajet», deıdi kent turǵyndary.
Qulsary degen qala bar
Atyraý oblysynda aýdandar kóp emes. Eki qala bar. Sonyń biri – Qulsary atalatyn monoqala. Burynnan qazaq munaıynyń alǵashqy tamshysy alynǵan Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy sanalady. Biraq monoqala degen ataýy ǵana bolmasa, ózge aýdandardyń ortalyǵynan aıyrmashylyǵy joqqa tán.
Qazir 65 myńnan astam adam turǵyny bar Qulsaryda monoqalalardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde birqatar áleýmettik, ınfraqurylymdyq jobalar qolǵa alynǵan. Burnaǵy jyly monoqalanyń 11 shaǵyn aýdanynda 34 shaqyrymnan asatyn jol jóndelgen. Joldy jóndeýge respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 3,8 mlrd teńge jumsalypty.
Al byltyr Qursaı ózeniniń qos jaǵalaýyn jalǵaıtyn avtokópir paıdalanýǵa berilgen. Onyń qurylysyna 2020-2021 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 400 mln teńge, jergilikti bıýdjetten 280,4 mln teńge bólingen. Munda 3 000 oryndyq stadıon da ashylǵan. Jabyq basseınmen jáne jattyǵý zaldarymen jabdyqtalǵan sport nysanynyń quny «Igilik» baǵdarlamasynyń demeýshilik qarajaty esebinen 4,1 mlrd teńgeni quraǵan.
Endi monoqalaǵa kárizdik aǵyndy sýlardy tazartatyn stansa qajet. Onyń qýaty táýligine 10 myń tekshe metrdi quraıdy. Nysan qurylysy demeýshilik qarajat esebinen iske asyrylady. Jobanyń aldyn ala quny 15 mlrd teńgeni qurap otyr. Bul, árıne, az qarjy emes. Sol sebepten, oǵan respýblıkalyq bıýdjetten 3 mlrd teńge bólý qajet.
Jyl saıyn Qulsary qalasyn damytýǵa bıýdjetten, demeýshilerden birneshe mıllıard qarjy bólinedi. Máselen, bıyl respýblıkalyq bıýdjetten qaralǵan 3,5 mlrd teńge qaralǵan. Biraq qalanyń arhıtektýralyq kelbeti, ınfraqurylymdyq qıyndyǵy áli tolyq sheshimin tappaı keledi.
Tozǵan jeli tyǵyryqqa tiremeı me?
Atyraý qalasynda 426 shaqyrym jylý jelisi bar. Jylý jelileriniń tozý deńgeıi 68 paıyzdy quraıdy. Bıylǵy jylǵa arnalyp bekitilgen tarıfter sheńberinde kásiporynnyń ınvestısııalyq baǵdarlamasyna ózgeris engizilgen. Máselen, jylý jelilerin qaıta qurý jáne jańǵyrtýǵa 573 mln teńge qaralǵan. Bul kommýnaldyq jelilerdiń tozýyn 1,5 paıyzǵa tómendetýge múmkindik beredi.
Al energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrýǵa 151 mln., jabdyqtardy jańǵyrtýǵa 22 mln teńge jumsalady. Jylýmen jabdyqtaý tarıfi 7%-ǵa, al kommýnaldyq tólem 2 myń teńgege deıin ósken. Kásiporynda 636 adam jumys isteıdi. Qyzmetkerlerdiń jalaqysy 2 esege artqan.
Mınıstrdiń pikirinshe, «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasynyń iske asyrylýyn muqııat baqylaý qajet. Turǵyndarmen keri baılanysty kúsheıtken jón.
«Munda júrgizilip jatqan barlyq is-shara apattar men jeliden ajyratýlar sanyn tómendetýge, shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn jaqsartady. Qarjynyń dıvıdendterge, kásiporyndardyń basqa shyǵyndaryna jumsalmaýy úshin ınvestısııalyq baǵdarlamalardyń oryndalýyn muqııat qadaǵalaý qajet. Qazir adamnyń qatysýynsyz tekserý kestesin belgileıtin táýekelderdi basqarý júıesi engizildi. Kommýnaldyq tólem negizsiz kóterilse, tutynýshylarǵa artyq aqshasy qaıta esepteý arqyly qaıtarylady. Al tabysy tómen otbasylar turǵyn úı járdemi mehanızmimen kommýnaldyq ótemaqy alady», dedi Álibek Qýantyrov.
f