Qýańshylyq qyspaǵy

Jaz basynan beri oblys aýma­ǵynda jańbyr da jarytyp jaýmady. Qatty ystyqtan shabyndyq­­tar tez arada keýip, jasyl shal­ǵyn­dar kúıip ketti. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi» degen. Qazirgi kúni aımaq sharýalarynyń aldynda eki úlken tańdaý tur. Biri – qansha qymbat bolsa da kúzde ózge oblystardan shóp tasyp, sany sırep qalatyn túligin qystan aman-esen shyǵarýǵa amal jasaý. Búıtse, keminde qoldaǵy malynyń shamamen teń jartysyn puldaýǵa týra keledi. Al qystyń qalaı óteti­ni taǵy beımálim. Túliktiń qalǵan bóligi qystyń jutyna ilikse, taıaǵyn ustap qalatyny aıqyn. Ekinshi nusqa – qoldaǵy barlyq malyn satyp, fermerlikpen birjola qoshtasý.

Jergilikti «Aqjar – О́ndiris» Agrofırma JShS-nyń dırektory, О́ńirlik «Atameken» kásipker­ler palatasy agroónerkásiptik ke­shen komıtetiniń tóraǵasy Gúlzıra Qazylova bıylǵy qýańshylyq aldaǵy qysta shóp jetispeýshiligine aparyp soqtyrady dep boljap otyr. Jalpy, Pavlodar oblysynda mal azyǵyn daıyndaý má­selesi – óte qıyndyqpen ótetin úderis. Osyny jergilikti basshylar nege nazarǵa almaı otyrǵany túsiniksiz. Usaq sharýashylyqtar jyl saıyn shabyndyq ýaqytynda óte kóp kúsh jumsap, qanshama qarajat tógedi. Sebebi shabyn­dyqtardyń basym bóliginde shóp sel­dir, bir gektar jerdiń shóbin shaýyp shyǵý úshin dúnıeniń ja­nar-jaǵarmaıy ketedi. Mundaı tıim­sizdikten sharýalar ábden zárezap bolǵan. Endeshe qaıtpek kerek?

– О́ńirde mal azyǵyn daıyndaý jáne qýańshylyqpen kúres máselelerin biz keıingi jyldary úzbeı kóterip kelemiz. Bir ǵana mysal aıtaıyn, Agroqogam aqparat­tyq portalynyń málimetinshe, 2021 jyly Qazaqstannyń 4 oblysynda 6 mln gektardan asa aýmaq qýańshylyqtan zardap shekken. Halyqaralyq sarapshylar jeti aýdanda bıomassanyń tap­shylyǵyn tirkep, ol jerlerde ósimdikterdiń belsendi ósý kezeńi múlde toqtaǵanyn anyqtady. El boıynsha 157 aýdan spýtnık ar­qyly zerttelse, sonyń ishinde bizdiń oblystaǵy Maı aýdany asa táýekeldi aımaqtar arasynda 6-orynnan kórindi, aýmaqta 500 myń gektardan asa jer qýańshylyq­tan ábden zardap shekken. Al kórshiles Baıanaýyl aýdany 27-orynnan kórinip, onda 918 myń gektar jer­diń ósimdigi ósý belsendiligin toq­tatqany belgili boldy. Byltyrǵy jaǵ­daı da máz bolǵan joq. Qyr­daǵy shóp kúıip ketti. Al bıyl tipti qıyn bolatyn túri bar. Qu­rama­jem baǵasynyń sharyqtap ketýi, shóp daıyndaýdyń ózindik qunynyń, tehnıka bólshekteri men janar-jaǵarmaı baǵasynyń tym qymbattap ketýi aýyldaǵylar úshin úlken aýyrtpalyq ákeletini anyq. Al onyń sońy tutastaı alǵanda aımaqtaǵy mal sharýashylyǵyn turalatýǵa ákep soqtyrady. Ult­tyq ekonomıkamyz, halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıy keri ketedi. Osy máseleni el bıligi basynda otyr­ǵandar, óńirdiń basshylyǵy nege eskermeı kelgenin túsine alar emespiz, – dep qynjylady Gúlzıra Abzalqyzy.

Fermerdiń aıtýynsha, memleketten mal sharýashylyǵyna dep bólinetin sýbsıdııa alys aýyldarda jaıylymdyq mal sharýashy­ly­ǵyn damytyp otyrǵandarǵa múl­de tımeıdi. Qazynanyń mıl­lıardtaǵan qarajaty kemi 600 sıyr ustap otyrǵan taýarly sút fermalaryna berilip otyr. Mysal úshin 2020 jyldan beri qoldanylyp kele jatqan sýbsıdııalaý qaǵıdasy boıynsha Úkimet sút baǵytynda­ǵy bir sıyrǵa – 120 myń teńge, et baǵytyndaǵy qara malǵa – 30 myń, qoı-eshkige – 5 myń, bıege 20 myń teńge tóleıdi. Alaıda biz­diń oblysta álgindeı taýarly sút fermalarynyń sany 14-15-teı ǵana. Soǵan qaramastan bólinetin sýbsıdııanyń deni, ıaǵnı jyl saıyn shamamen 1-1,5 mlrd teńge solardyń enshisinde ketedi. Al ózge myńdaǵan mal sharýashylyqtarynyń úlesine keıingi úsh jylda jalpy somasy 800 mln teńgedeı ǵana qarajat tıgen. Et baǵytynda damyp otyrǵan fermerler mundaı ádiletsizdikten ábden sharshaǵan.

– Biz, sharýashylyq ókilderi, bıýdjet qarajaty barlyǵyna teń bólinýin talap etemiz. Keıde qazynadan bólingen sýbsıdııa jet­peıdi dep qarajatty sút fermalaryna ǵana aýdaryp jiberedi. Bul múlde durys emes. О́zińiz oılap qarańyzshy, sút fermalary turǵyzylǵanda onyń janynan mindetti túrde jem-azyq bazasy qarastyrylady, sýarmaly jerler iske qosylyp, jyl saıyn kóp­jyldyq shópter otyrǵyzylyp, quramajemder daıyndalady. Qur­­ǵaqshylyq ondaı fermalar­ǵa qaýip tóndirmeıdi. Zardap she­getin, sorlaıtyn – biz sekildi et baǵytyn­daǵy sharýashylyqtar. Úkimet osy jaǵdaıdy eskermeı otyrǵany ókinishti. Bıyl Maı men Aqqýly aýdandarynyń jaıylmalaryna sý tipti kelgen joq. Bul jerdegi sharýashylyqtardyń barlyǵy jazda qajetti shóbin osy jerden shaýyp alatyn. Tek qana bizdiń «Aqjar – О́ndiris» agrofırmasy 1 500 tonna shóp daıyn­daıtyn. Bizdiń shabyndyqtarymyzdan kórshilerimiz 1 000 tonnaǵa deıin shóp shaýyp júrdi. Endi bıyl ol da bolmaıtyndaı, qyrdaǵy shóp te seldir. Sondyqtan shóp da­ıyn­daýǵa memleket kómek bermese, jaǵdaıymyz qıyn bolady. Jeńildikpen taratylatyn dızel otynynyń ózi qazir qandaı baǵa­da keletini belgisiz. Byltyr arzan janar-jaǵarmaı berilmeı qal­dy. Adamdar ony naryqtyq baǵada satyp alyp, aýdandardaǵy janarmaı quıý stansalarynda tapshy­lyq oryn aldy. Taǵy bir másele – aqbóken sany jyl sanap kóbeıip keledi. Bıyl Maı aýdanynda 25 myń kıik tirkeldi. Olar jaıylymdar men shabyndyqtardy taptap tastady. Jabaıy janýarlardyń sanyn azaıtý boıynsha Úkimet shuǵyl sharalar qabyldamasa bolmaıdy. Keler jyly olardyń sany 40 myńǵa jetýi múmkin degen boljam bar, – dep alańdaýshylyǵyn bildirdi G.Qazylova.

Fermerdiń oıynsha, Pavlodar oblysy mal azyǵyn daıyndaıtyn óz aldyna jeke baǵdarlama ázirleýi kerek. Aýmaqty tutas qamtıtyn qujat jaıylymdyq mal sharýashylyǵymen shuǵyl­da­natyndardy mal azyǵyn egýmen aınalysýǵa májbúr etýge tıis. Jerge daqyl nemese azyqtyq shóp otyrǵyzǵandarǵa sýbsıdııa 50-100 paıyz kóleminde tólene bastasa, bul iske barlyǵy qyzyǵýshylyq bildiretini sózsiz. Fermerler mal azyǵyn ázirleýde tabıǵatqa táýeldi bolmaı, shóp pen quramajemdi óz betterimen ósirip, daıyndasa, mal sharýashylyǵynyń da órisi keńeıe túser edi. Bul jerde sýbsıdııa tek mal azyǵyn ósirýge yntalandyrý úshin tólenýi kerek. Qazir ekiniń birinde tehnıka joq. Sondyqtan usaq sharýashylyqtardy tehnıkamen qamtamasyz etý – ekinshi másele. Egin sharýashylyǵyndaǵy qojalyqtar tehnıka satyp alǵanda qunynyń 25 paıyzyn memleket ótep berse, mal azyǵyn ekkenderge mundaı múmkindik 50 paıyzǵa deıin jasalsa, tipti jaqsy dep sanaıdy maman. Úshinshiden, mal azyǵyn ósirý tehnologııasy men mal jaıylymdaryn jańartý úrdisi ǵalymdar men agronomdardyń kómegi arqyly ǵana júzege asyrylýy kerek. Osy sharalar bolashaq baǵdarlama aıasynda júzege assa, sharýalar qazirgideı Jaratqannan jańbyr tilep otyrmas edi.

Jaǵdaıdyń shynymen kúr­deli ekenin Maı aýdanynyń ákimi Aǵybaı Ámirın de rastap otyr. Onyń sózinshe, jergilikti jaıyl­malardyń nebári 20 paıyzy ǵana sýǵa qanyqqan. Saldarynan ózen mańaıynda jaıqalyp jatatyn qalyń shalǵyn bıyl kózge túspeıdi. 

– Sharýalar mol jańbyrdan úmitti. Qazir qyrdaǵy sharýashy­lyqtar men jeke azamattar shóp shabý naýqanyna kirisip ketti. Máselen, Baskól halqy gektary­nan 7 sentnerge deıin, Qyzyl eń­bek, Jumysker aýyldary 5 sent-­­ nerge deıin shóp jınaýda­myz dep habarlasty. Iаǵnı qyr­daǵy shóptiń shyǵymy jaman emes. Onyń ústine qyr shóbiniń qunary ja­ıylmaǵa qaraǵanda asa joǵa­ry. Jaıylmadan shalǵyn oratyndar jyl saıyn gektarynan 20 sentner shóp jınaıtyn. Aldaǵy ýaqytta ol mejege jetý qıyn bolar dep shamalap otyrmyz. Onyń ústine jazdyń sońyna taman seleý qaptaıdy, sonyń aldyn alyp shabyndyqqa erterek kirisý kerek.

О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Esentaı Múrsálimovtiń deregin­she, aımaq sharýalary ótken aptada shabyndyqqa shalǵy túsire bastaǵan. Oblys boıynsha ázirshe gektarynan nebári 2,9 sentner shóp jınalyp jatyr. Jaıylmalar­daǵy shabyndyqtar osy aıdyń sońynda ıgerile bastaıdy dep kútilip otyr. Shóptiń shyǵymy boıyn­sha Aqsý aýyldyq aımaǵynda­ǵy shabyndyqtar táýir nátıje kórsetip otyr, gektarynan 8,5 sent­nerden aınalyp tur. Al Ertis aýda­nynda eń tómengi kórsetkish – gektarynan 1,6 sentner shóp jınalyp jatyr. Ázirshe shabyndyq­qa barlyq aýdan tolyq kirispe­gen. Bıyl qystaqtarǵa shamamen 1 mln tonnadan asa shóp tasylýy kerek. Ertis – Baıan óńiri bul mejeden shyǵa ala ma, ol jaǵyn ázir­she aıtý qıyn. Úkimet pen oblys bıligi sharýalardyń janaıqaıyna qulaq túrip, qazynadan kómek kórsetilse, el ishindegi aǵaıynnyń alańdaýshylyǵyna úlken dem bolar edi dep sanaımyz.