Qarqara!Qur Qarqara!Jel Qarqara!Talaıdy tamsandyrǵan ór Qarqara!Tósińe kindiginiń qany tamǵan,Qabyl al, tól perzentiń keldi ortańa, –dep Asanqadyr aqynnyń jyr shýmaqtarymen shashý shashylyp, tıegi aǵytylǵan «Qymyz festıvaline» qaraqurym halyq jınaldy. Tarıhy tereń, syry mol, jasyl kilemdeı qulpyrǵan jaılaý tórine aqshańqan úıler tigilip, atakásibimiz saltanat qurdy. Máńgilik muraǵa aınalǵan qolónerdiń túr-túri kóptiń nazaryna usynyldy. Ár aýyldyq okrýgtiń ókilderi halyq ánderin tamyljyta shyrqap, jún sabap, kórpe quraý, syrmaq basyp, keste tigý, keli-kelsap, dıirmenmen tary-talqan tartyp, jent jasaý, kúbi pisip, qymyz ashytý sheberlikterin pash etti. Sóıtip, Myńjylqy jaılaýynda áp-sátte ata-babamyzdyń san ǵasyrlyq salt-dástúr, ádet-ǵurpy jańǵyryp, eldik pen erliktiń rýhy asqaqtap, kóginde halyqtyq án-kúı qalyqtady. Jaılaýǵa jınalǵan jurt sýretshilerdiń, aýyl sharýashylyǵy kórmesimen tanysyp, rýhanı azyq aldy.
«Búgingi is-sharaǵa keste ónerin dáriptep keldik. Baıaǵy ájelerimizden qalǵan qolónerdi jańǵyrtyp, urpaǵymyzǵa úıretip, jalǵastyrýdy aýyldyń aq jaýlyqty analary óz mindetimizge alǵanbyz. Munda bizben, ınemen tigiletin keste túrleri oryn alǵan. Mysaly, tuskıiz, tuskilem, kıim japqysh, syrmaqqa sándik úshin túrli órnek salyp, kestelep tiktik. О́zim toqyma ónerimen aınalysamyn. Toqylǵan kesteni asúı jabdyqtaryna paıdalanýǵa bolady. Onymen ydysty jabýǵa, sháýgim-sháınek, et tabaqtyń astyna tóseýge, basqa da qoldanysqa paıdalanady. Ol shybyn-shirkeıden, shań-tozańnan qorǵaıdy. Ádemiligi kóz qyzyqtyrar kestelengen zattardy qyz jasaýyna qosqan. Sondyqtan bul bizdiń súıikti kásibimiz», deıdi Saty aýylynan kelgen Gúljanat Muhametjan.
Qazdaı tizilgen qolóner kórmesiniń qatarynan aǵashtan jasalǵan ulttyq aspaptar men teriden jasalǵan turmystyq zattar da oryn alǵan eken. Olardyń qatarynda Abaı atyndaǵy Almaty oblystyq mamandandyrylǵan mektep-ınternattyń tehnologi Erálı Adamqulovtyń dombyra, qobyz, sandyq syndy tas dáýirinen bergi ata-babamyzdyń ósip-órkendeýi jolyndaǵy halyqtyq aspaptary kóp nazaryn aýdardy.
«Torsyq túıeniń, buqanyń moıyn terisinen jasalady. Jún jıditilip, terini qalypqa salyp piship, tigedi. Ony saba sııaqty qaraǵaıdyń búrimen, arshamen ystaıdy. Oǵan quıylǵan qymyz salqyn ári dámdi bolady. Torsyq teriden tigiletin bolǵandyqtan, atpen alyp júrýge óte yńǵaıly», deıdi torsyqtyń jasalý tehnologııasy men paıdasyn túsindirgen Eńbekshiqazaq aýdany Aqshı aýylyndaǵy usta Dárkembaı Shoqparuly atyndaǵy mýzeıdiń qyzmetkeri Dáýletbek Ábdiqaıymov.
Dýmandy merekeni ótkizýge Almaty oblysynyń ákimdigi, oblystyq ishki saıasat basqarmasy, Almaty oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy, Dostyq úıi qoǵamdyq kelisim ortalyǵy jáne Kegen aýdanynyń ákimdigi uıytqy bolǵanyn ataý artyq etpes.
«Qymyz festıvaliniń topyraǵy qunarly, shóbi maısa, jurty jaısań, bal qymyzymen tanymal Kegen aýdanynda ótýi de jaıdan-jaı emes. Jaqynda Túrkistanda ótken 2-ulttyq quryltaıda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev: «Shyn máninde, qazaqtyń mádenıeti san túrli salany qamtıdy. Halqymyzdyń ata-babadan mıras bolǵan mol murasy bar. Ony zaman talabyna saı jańǵyrtyp, jer júzine nasıhattaý kerek», degen bolatyn. Qymyzdy saýý, ashytý, ony qonaqtarǵa tartý – tunyp turǵan fılosofııa. Bul halqymyzdyń danalyǵy men kemeńgerliginiń anyq kórinisi. Bıelerdi jasyna qaraı jikteý, saýǵan qymyzdy túrge bólý, qymyzǵa arnalǵan ydystardy daıyndap, saqtaýdyń erekshelikterin eskerý tereń zerdeleý men baıyptylyqty talap etedi. Qymyz ashytýmen aınalysatyn sheberler onyń 25-ten astam túri baryn aıtady. Ata-babamyz qymyzdyń adam aǵzasyna paıdasyn, emdik qasıetin erteden bilgen. Halqymyz sondyqtan da qymyzdy erekshe dáripteıdi. Jańa tehnologııalardyń damýy qymyzdy dúken sórelerine kóptep jetkizip, tutynýshylarǵa qoljetimdi ete túsken. Eń bastysy, qymyzǵa degen suranys jyl saıyn artyp keledi. Búgingi festıval – qymyzǵa degen qurmet», dedi ashylý saltanatynda sóz alǵan Almaty oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy Talǵat Baıedilov.
Qymyz mol bolý úshin jylqy sharýashylyǵyn damytý qajettigi tilge tıek boldy. Búgingi tańda Almaty oblysynda jylqynyń sany 5,8 paıyzǵa ósip, 268 myńǵa jetken. Onyń ishinde saýylatyn bıeler sany 1 myńnan asady. Qymyz saýýmen 85 sharýashylyq aınalysyp, táýligine 6 tonnadan astam ónim ázirlenedi. 15 iri sharýa- shylyq óz ónimderin naryqqa shyǵaryp, turaqty túrde saýdalandy. Olardyń arasynda Jambyl aýdanynan «Kúrti», «Ańsar», «Aızere», Balqash aýdanynan «Adambaı», «Elnur», «Bekbaýyr» sharýashylyqtary, Kegen aýdanynan «Rýslan», «Samat», Qarasaı aýdanynan «Dármen», Eńbekshiqazaq aýdanynan «Naýryzbaı», basqa da sharýa qojalyqtary bary ataldy.
«О́kinishke qaraı, óńirimizdiń sharýashylyqtary saýmaldy tapsyrýmen nemese qymyzhana ashýmen ǵana shektelgen. Bizge qymyz óndirisin damytý qajet. Barlyq sharýashylyqtarǵa osy salada jumysty jandandyrýdy tiler edik», dedi ol.
Jalpy, mal sharýashylyǵy salasy óńirde damýdyń dańǵyl jolyna túsken. Oblysta iri qara maldyń sany 6 paıyzǵa ósip, 826 myńdy qurasa, qoı-eshki 9,6 paıyzǵa ósip, 3 mln 400 myńǵa jetken. Qus sany 8,9 mln. Asyl tuqymdy iri qara 20 paıyzǵa ósip, búginde 123 myńǵa, qoı 17 paıyzǵa artyp nemese 367 myńǵa kóbeıgen. Sondaı-aq jylqy 14 paıyzǵa nemese 32 myńǵa, sıyr 65 paıyzǵa nemese 406 myńǵa artqan. Búginde «Aýyl amanaty» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda aýyl halqynyń tabysyn arttyrý úshin oblys boıynsha bıyl 8,3 mlrd. teńge bólinse, kelesi 2024 jyly bul qarjynyń kólemin 14 mlrd-ǵa deıin jetkizý kózdeldi. Memlekettik baǵdarlama aıasynda jańa bastamalarǵa qoldaý kórsetilip, aýylsharýashylyq salasynyń ónimin arttyrý jumystary júrip jatyr.
Saltanatty sharada oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qosqan qomaqty úlesi úshin birqatar azamat oblys ákiminiń Alǵyshatymen marapattaldy. Olardyń qatarynda «Qarqara ónimderi» JShS bas agronomy Iztileý Núsipqojaev, sharýashylyq ıegerleri Serik Sansyzbaıuly, Baqytjan Asqarbaev, «Bolatbek» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Jasulan Jańbyrshıev jáne mádenıet qaıratkeri Hanym Sultanqulova marapattaldy.
Dúbirli dýmanǵa jıylǵan jurtty Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Asyly Osman men qoǵam qaıratkeri Staqan Belǵojaev quttyqtap, aq mol bolýyn tiledi.
«Arýdan asqan jan bar ma,
Jylqydan asqan mal bar ma?
Bıeniń súti sary bal,
Qymyzdan asqan dám
bar ma?»,
– dep Aqtamberdi jyraý jyrlaǵandaı, ulttyq sýsynnyń qundylyǵy nasıhattalǵan ıgi sharada Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri Ramazan Stamǵazıev, Sulýshash Nurmaǵambetova, Uljan Aınaqulova, Aıtkúl men Qanat Qudaıbergenovter, sondaı-aq Súıinbaı atyndaǵy Almaty oblystyq fılarmonııasy men «Adyrna» folklorlyq-etnografııalyq ansambliniń ártisteri ásem án, kúmbirlegen kúı, myń buralǵan bımen shashý shashyp, qonaqtardyń kóńil kúıin kóterdi.
«Muny «Qymyz festıvali» degennen góri, Qymyzmuryndyq deý áldeqaıda qulaqqa jaǵymdy, sanaǵa sińimdi bolar edi. Ata dástúrimizdi nasıhattaý, ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteýde qymyzmuryndyqtyń alar orny aıryqsha. Bul – yntymaq pen birliktiń, berekeli tirliktiń bastaýy. Sondyqtan jastarǵa úlgi bolarlyq ıgi sharanyń jyl saıyn jibi úzilmeı jalǵasýyna tilekshimiz. О́tkennen jetken ónegeli istiń ómirsheń bolýyna úlken-kishi úles qossaq quba-qup», deıdi oblystyń mádenıet salasyna súbeli eńbek sińirgen zeınetker Hanym Shotbaıqyzy.
Qymyz festıvaliniń aıasynda qyz qýý, teńge ilý, jamby atý, qazaq kúresi men qoshqar kóterý jáne dala tósin dúbirletken alaman báıge uıymdastyrylyp, ulttyq oıyndardyń kórigi qyzdy. О́z kezeginde jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen marapattaldy.
Osy tusta aıta keterligi, jasyl jaılaýdaǵy bul is-sharadan bir kún buryn Almaty oblysy ákiminiń ókimimen Nurbaqyt Teńizbaev Kegen aýdanynyń ákimi laýazymyna taǵaıyndaldy.