Sáýlet pen sapa úılesimi

Týrızm arqyly tynysyn keńeıtip, ekonomıkasyn eselegen elder saıahatsúıer qaýymdy óziniń tarıhı nysandarymen-aq baýrap otyr. Bir sózben aıtqanda, ejelgi sáýlet, halqyna ushan-teńiz dáýlet ákelip jatyr. Bul turǵyda bir ǵana baýyrlas túrik elin alǵa tartsaq jetkilikti. Birer jyl buryn Almatyny damytýǵa baǵyttalǵan keńeste Prezıdent burynǵy qala qury­ lysyn josparlaý kezinde biraz qatelik ketkenin, budan bylaı ortalyq aýdandarda tyǵyz qurylysqa tyıym salyp, saıabaq­tardy kóbeıtý qajetin basa aıtqan bolatyn. Bul baǵyttaǵy jumystardy jolǵa qoıýǵa jańa qadamdar jasal­ǵany­men, áli de tereń zerdeleýdi qajet etetin máseleler az emes.

– О́tken 20 jylda taý baý­ra­ıyndaǵy ańyzǵa aınalǵan alma aǵashtary túp-tamyrymen joıylyp, tóbelerdiń basyna deıin úıler salyndy. Munyń eki sebebi bar. Birinshisi – halyq sanynyń ósýi, ekinshisi – taý alqaptaryndaǵy kórikti jerlerdiń jappaı satylýy. Bir qatelik birneshe qıyndyqtyń qaqpasyn ashyp berdi. Bul óz kezeginde qala ekologııasyn eseńgiretti, aımaqtyń seısmı­kalyq qaýipti aýmaqta ornalasýy múldem eskerilmeıtin boldy. Bul jeńil qaraıtyn jaǵdaı emes. Qazir qala ishinde kishkentaı bos oryn paıda bola qalsa, birden alyp turǵyn úı boı kóteredi. Munyń saldary qalanyń tyǵyzdyǵyn arttyryp, turǵyndardyń jaıly ómirine qolaısyzdyq týdyryp otyr, –   deıdi sarapshy Oljas Esenbaev.

– Degenmen bul jaıtty jan-jaqty qarastyrǵan jón. Basty qynjyltatyn jaıt, jappaı salynyp jatqan qurylys nysandarynda jalpy qalaǵa ortaq estetıkalyq talǵam qalyp­taspaýy. Máselen, Ankara men Ys­­tanbulǵa barsańyz, áýe­jaı­dan bastap sol eldiń rýhy sezi­le­di. Iаǵnı qurylys nysandary ulttyq erekshelikterge beıimdelip jasalǵan. Aıtalyq, úı shatyrlarynyń túsi birkelki. Kólik joldarynyń ózi tabıǵı erekshelikter eskerile otyryp jasalǵan, uqsata bilý, tabı­ǵat­tyń óz ádemiligin búgingi kún­men tıimdi úılestirý degen dú­nıeni baıqaısyz. Bizge osy nárse jetpeıdi, qala ishinde bıik tóbe bolsa, sony kúrep tas­tap, áınek ǵımarat salǵandy jaqsy kóremiz. Sonda tabıǵı erekshelik, ulttyq brend qaıda qalady, – deıdi ol.

Qalanyń tarıhı kelbetin saqtaý eskige jabysyp, jańany jolatpaý degen uǵym emes. Jyl­dar jyljyǵan saıyn zamanǵa saı jańa ǵımarattardyń boı kóterýi zańdy. Másele – sol nysandarǵa ortaq birizdilik qalyptastyrý ári qala­nyń ózine tán ereksheligin joǵaltpaý. Almaty jasyl jelek qushaǵynda, ásem taýlardyń baýraıynda ornalasýymen erek. Iаǵnı biz aıtyp otyrǵan ıgilik qala­nyń basty artyqshylyǵy bolyp qala berýge tıis. Akademık Oraz Baımuratov atalǵan jaıǵa qatysty óz qynjylysyn jet­kizdi.

– Meni alańdatatyn ahýal – Alma­ty­nyń estetıkalyq kelbeti. О́ıtkeni ǵımarattardyń biri qyzyl bolsa, endi bireýi jasyl. Mekemelerdiń túr-túsi de árkelki. Qarasańyz, ortaq úılesim taba almaısyz. Osy oraıda qalanyń arhıtektýrasyna, qurylysyna ortaq standart qajet-aq. Nysan­darda ózara úılesim men baılanys bolsa deısiń. Sebebi bul – úlken mádenıettiń belgisi. Máselen, Eýropanyń kez kelgen mem­leketine bara qalsańyz, ǵımarat­tar­dyń estetıkalyq talǵamy esińizdi alady. Bári birkelki. Ortaq standart birden kózge urady. Bizge de osy qajet. Qala bıligi qurylys júıesin qatań qadaǵalap, ketken kemshilikterdiń ornyn toltyrýy kerek. Ol úshin ortaq standart qalyptastyryp, qurylysshylar men kásipkerlerge joǵary talap qoıý qajet, – deıdi akademık.

Aýmaǵy artqan saıyn qu­ry­lysy da qarqyn alǵan Al­ma­tynyń búgingi sáýleti byltyrǵy qalanyń bas jos­pary talqylanǵan basqosýda nazar­dan tys qalǵan joq. Este bolsa, sha­hardy biryńǵaı dızaın kod bo­ıyn­sha kóriktendirip, sáýletin birkel­ki­len­di­rý jumy­sy birer jyl buryn kó­terilgen bolatyn. Almatynyń sáý­le­tin aıqyndaıtyn dızaın kodta turǵyn úılerdiń qasbeti qandaı túspen boıal­ýy kerektigi, balkondardyń birkelki jab­dyq­talýy, tipti jarnama sóreleriniń qalaı ornalasýyna deıin qu­jatqa engen. Bul baǵyttaǵy oń ózgeristerdi áste joqqa shyǵara almaımyz. Sońǵy ýaqyttary saıabaqtar men jol jıekterinde ulttyq naqyshta kómkerilgen túrli mýral paıda bola bastady. Sapa men talǵam birine-biri saı bolsa, ǵımarattardyń syrt kelbetteri etnostyq na­qyshtarmen órnektelse degen pikirler aýyq-aýyq aıtylyp júr. Jer silkiný qaýpi joǵary óńir­degi turǵyn úıler men ǵıma­rat­tar­dyń tıisti normaǵa saı sa­lynýy – óz aldyna bólek áń­gime. Qaladaǵy ǵı­ma­rat­tar­ǵa júrgiziletin seısmıkalyq aýdıt qurylys sapasyna qatysty biraz jaı­dyń betin ashpaq.

Júıeli sheshim qabyldaý, jurtshy­lyq­ty aýmaqtarda qu­rylys salýdy talqylaýǵa tartý, sondaı-aq bıznesti qoldaý úshin teńdestirilgen sheshimder qabyldaý maqsatynda Almaty ákimi Erbolat Dosaev jaýapty basqarmaǵa týyndaǵan máse­le­lerdi ońtaıly sheshý úshin qala qurylysyn retteıtin jańa erejelerdi qatań saq­taý­dy tapsyrǵan bolatyn. Jańa joba boıynsha árbir al­matylyq qalanyń qoǵamdyq ke­ńistigin ózgertý boıynsha óz ıdeıasyn usyna alady. Qala tur­ǵyndarynyń barlyq usy­nys­tary eskızderdi ázirleý kezinde qaralyp, eskerilmek.

Qalaı degende de seń qozǵaldy. Túr­kııa­daǵy dúleı dúmpýden keıin seıs­mı­kalyq oshaqta or­nalasqan qalanyń qu­ry­lys sapasyna tereńirek kóńil bóline bastaǵandaı. Ásirese shahar­dyń tarıhı orta­lyǵyn qalpynda saqtap qalýǵa mán berilip otyr. Jaýap­ty­lardyń sózine sensek, aldaǵy ýaqytta salynatyn ny­san­dardyń «dızaın kod» talaptaryna saı bolýy qatań qadaǵalanady. Al qaladaǵy júzge tarta tarıhı ǵımarattyń bastapqy kelbeti ózgertýge ushyramaıdy, olar zańmen qorǵalatyndyqtan, tek jańartylyp otyrmaq.