Burqanbulaqqa bardyń ba?

Bıigi bólek bulaq haqynda burynda syr tartqanbyz, degenmen bul jolǵy sapar tipti ózgeshe boldy. Bıyl qurylǵan «Visit Zhetysu» týrıstik aqparattyq ortalyǵy óńirdegi erekshe jerlerdi eldiń esinde qaıta jańǵyrtý úshin ártúrli jobaǵa muryndyq bolyp keledi. Mine, búgin oblystyń eń kórikti jerleriniń birine saıahat uıymdastyryp, týrıst-blogerlerdi, tájirıbeli gıdterdi, týroperatorlardy, mobılograftardy, beıneoperatorlardy jáne jýrnalısterdi bir topqa biriktirip, sarqyrama basyna saltanat qurdy. Qazaqstandaǵy eń bıik sarqyrama Burqanbulaqqa jetý ońaı emes, al jetip alǵan soń ony umytý áste múmkin emes.

Jolsapardan syr tartpas buryn áriptesimiz Zalına Atabaevanyń biraýyz piki­rin jaza ketkimiz keledi. «Burqanbulaq – qaýyrt tirlikke qoly baılanǵan qoǵam­nyń oıyn tabıǵatpen úndestiretin meken. Onyń aýasy dertke shıpa, al qalyń ormany mıdaǵy alasapyran túsinikterdi tiz­gin­deıdi. Quddy basqa ǵalamsharda júrgen jan­daı ómirdiń ásemdigine tańdaı qaǵasyz». Bul pikirge qosylymasqa laj joq. Nege deseńiz, maqalamyzdy oqyp shyǵyńyz.

Saıypqyran sarqyrama Taldyqorǵan qala­synan 140 shaqyrym, al Tekeli mono­qa­lasynan 70 shaqyrym jerde ornalasqan. Biraq qazir tike jol joq, sondyqtan aınalma jolmen júrýge týra keledi. Aldymen Taldyqorǵan-О́skemen tasjolynyń boıy­men Qapalǵa qaraı bettep, odan ári taýǵa burylýyńyz kerek. Burqanbulaq Eskeldi aýdany aýmaǵynda teńiz deńgeıinen 2 myń­ metr bıiktikte jaıǵasqan. Sizge jol talǵamaıtyn bıik kólikpen barǵan durys. Biz halyq arasynda «shıshıga» ata­nyp ketken «Gaz-66» kóligine otyryp, tań a­la­ge­ýim­men­ bulaq basynda boldyq.

Jolaýshynyń ýaqytyn jol anyqtaıdy. Soǵan saı aldyn ala boljanǵan josparlarǵa túze­tý engizesiz. Biz de solaı istedik. Obek­­tıv­ti jaǵdaılardy eskere otyryp, 8 saǵat­tyq joldy 11 saǵatta áreń eńserdik. Biraq bul áýesqoı saıahatshylardy shoshyta almaıdy. Sebebi sarqyramaǵa aparar­ jol áserge toly ári boıǵa adrenalın quıady. Keıde taý joly kúrt kóterilip, keıde tómen syrǵyp ketedi, oǵan oısha daıyn bolýyńyz shart. Sondyqtan top jetekshileri rasııa­ arqyly únemi baılanys­ta bolady. Degenmen sapardyń qıyndyǵy Jońǵar Alataýynyń asqaq shyńdary men aspanmen astasqan jazıra dalany kórgende umytylyp ketedi. Aq bulttar alaqanǵa qonardaı qolsozym jerden qol bulǵaıdy. Sapar barysynda saıahatshylar mezgil-mezgil toqtap, keremet kórinisterdi fotoǵa túsirýmen boldy.

Bul tuǵyr Qoryn shatqaly, árıne, tamsanbasqa qoımaıdy. Taýdy entelep Qora ózeni sulýdaı syzylyp jatyr. Ol týraly ańyz bylaı órbıdi. Ertede Qora esimdi qyz ómir súripti, oǵan Burhan esimdi jigit rııasyz ǵashyq bolady. Biraq onyń týystary bul odaqqa qarsy shyǵady. Bir nusqada qyzdyń otbasy qarsy bolsa, taǵy birinde sulýdyń tákappar minezin jigittiń anasy jaqtyrmapty. Qaıta qosylýǵa um­tylǵan jigit tutqynnan qutylyp, súıik­ti­sine asyǵyp sarqyramaǵa, al qyz daýyldy ózenge aınalady. Sodan beri sarqyrama men ózen máńgilikke qosylyp, Jońǵar Ala­taýynyń búkil shyǵys silemin basyp ótedi. Al perzentinen aıyrylǵan beıshara ananyń kóz jasy shaǵyn bulaqqa aınalyp, sarqyramanyń janynan aǵyp jatyr. El aýzynda taǵy bir ańyz bar. Mońǵol dıalektilerinde «Býrhan» sózi Býdda men onyń músindik beınelerine qatysty jıi qoldanylǵan. Aıtpaqshy, Qoryn shatqalynda Býddanyń kóne keskini qashalǵan tas bar, ony ınfotýrǵa qaty­sý­shy­l­ar budan buryn Tekeli qalasymen tanys­­tyrý ekskýrsııasy aıasynda óz kózde­ri­men kórgen edi. Ol sarqyramaǵa barar jol­dyń aldynda tur.

Jol boıynda taǵy bir shaǵyn kólge kóz túsedi, ony zamanaýı saıahatshylar «Opera» dep ataıdy eken, odan bólek ınternet-sholǵyshtyń belgishesimen salystyra otyryp, basqa da ataý qoıýǵa bolady. Mysalǵa, Horseshoe, Bagel, Kopeyka. Taǵy bir ápsana osy kólmen baılanysty. Súıiktisi erekshe syı syılaǵan sulý bul ǵajaıypqa ózi ǵana emes, barsha jurt súısinsin dep altyn saqınany jerge laqtyrǵan. Sodan qalǵan desedi. Aıtpaqshy, Jońǵar Alataýynda maral, taý eshki, qońyr jáne Tıan-Shan aıýy, sileýsin, barys, sýsar, borsyq kezdesedi. Olardyń deni «Qyzyl kitapqa» engen.

Aınala shyrshaǵa toly, ormanda ada­syp ketýińiz yqtımal. Kólikten qol soz­sa­ńyz, aǵash butaqtary tistep alady.­ Shat­qal­dyń kire berisi de ańyzdarǵa toly. Bul jerde úlken Áýlıe tas jatyr. Ertede Qora­ ózeniniń boıynda úlken aýyl bolǵan. Jaıy­lymy shúıgin bolǵandyqtan, halyq mal ósirip jan baqqan. Bir kúni qatty jer­ silkinisinen taý baýraıynan tas­tar­ qulaıdy. Mine, bul – sol úlken tas. Jolyn­da­ǵynyń bárin japyryp, jańadan bosanǵan kelinshektiń nárestesiniń shyrylynan kıiz úıdiń aldyna kelip toqtaıdy. Osylaısha, tas kıeli dep sanalyp ketken. Adamdar áli kúnge deıin tasqa tilek tilep ótedi.

Bir jaǵynan móldir jartastarmen qorshalǵan jaıly aǵash úıler, al ekinshi jaǵynan qar basqan taý shyńdary kóz arbaıdy. Jaqyn jerde ózen kúrkiri estiledi. Jasyl shyrshalar, ony mańaılaı qorshaǵan alýan gúlder quddy gúlzar baqtaı náziktik syılaıdy. Osy sátte biz 136 shaqyrym jol júrippiz. Bul – aýdandaǵy 2007 jyly qurylǵan jalǵyz týrıstik baza. Jaýapty maman Marııa Adınbekovanyń aıtýynsha, basynda bul mańda nemisterdiń shatyry men kıiz úı bolsa, birte-birte jalpy syıymdylyǵy 50-ge jýyq adamdy qamtıtyn ekologııalyq taza aǵash úıge aınaldy. Shynynda, aǵash baspanalar aınaladaǵy landshaftqa saı keledi. Baza qyzmetkerleri mindetti túrde tazalyqty, tabı­ǵattaǵy qaýipsizdik erejelerin saq­taýdy qadaǵalaıdy, nusqaýlyqtar júr­gi­zedi. О́ıtkeni kóptegen týrıst shatyrlarda­ beı­bereket demalyp, sarqyramanyń sánin qur­­tady. Baza aýmaǵynda birneshe bir jáne eki­qabatty úıden basqa monsha men ashana­ bar, munda qonaqtar kúnine úsh mez­gil tamaqtyń túr-túrimen qamtamasyz eti­le­di. Aıt­paqshy, elektr qýaty saǵatpen beri­le­di, generator men sý qubyry bar. Kel­gi­­ńiz kelse, budan da ózge málimetterdi ıns­­tagramdaǵy derekqor betinen tabýǵa bolady.

Sál sergigen soń bári sarqyramaǵa qaraı bet aldy, jolaýshylar tabıǵattan qýat alǵandaı áserde, tipti sharshaǵany baıqalmaıdy. Munda emdik paıdasy mol taý aýasy bar. Bazadan sarqyramaǵa deıin alys emes, jaıaý 20 mınýttyq jer. О́zen jaǵasyndaǵy jartastardyń boıymen serýendeýge bolady. Tańǵajaıyp fakt: sarqyramaǵa ótýdiń ózi Narnııanyń erte­gi­ler eline kiretin esik sııaqty. Áýeli shal­ǵyn­ǵa kilemshe tóselgen tastarmen júresiz, sodan keıin gúrildep aqqan sýdyń dybysyna shomylǵan qalyń shyrshaly ormanǵa bet­teı­siz. Birte-birte bıikteı beretin kóterme jol­men júresiz. Qupııaly álemdi keship kele jatqandaımyz. Sálden keıin shyrshalar qaq bólinip, ertegi álemi qarsy alady. Jabaıy peızajdyń sulýlyǵynan nár alǵan, daýyldaı kúrkiregen Burqanbulaq sarqyramasy menmundalaıdy. Ǵajaby sol, maýsym-shilde aılarynda, muzdyqtardyń belsendi erýi bastalǵan kezde, ol óziniń barlyq sán-saltanatyn kórsetedi.

4 sarqyramany baýyrǵa basqan Burqan­bu­laqtyń bıiktigi – 168 metr, onyń kórinetin bóligi – tómengi úsh sarqyrama 114 metrdi quraıdy. Tórtinshi kaskadty kórý úshin tik taý­ jolymen odan da joǵary kóterilý kerek. Bar sulýlyqty sózben aıtyp jetkizý múm­kin emes, tipti eń zamanaýı foto jáne beıne­jabdyqtar muny isteı almaıdy. Osynyń bárin óz kózińmen kórip, taýdyń eń taza aýasyn seziný kereksiz, áıtpese bári beker. Tumsa tabıǵat týdyrǵan ǵajaıypty júrekpen sezinip qana qoımaı, kóńilge túıý qajet. Shirkin, qazaq dalasynda osyndaı qasıetti jerler baryna táýbe! Aıta keteıik, jaqyn jerde muzdyqtardyń erýinen jazda ǵana paıda bolatyn «joǵalyp bara jatqan» shaǵyn sarqyramalar da bar.

Internettiń joqtyǵy tabıǵatpen ońa­sha­ tynystaýǵa erkindik bergendeı. Keshki as pen ot basyndaǵy ánder jan eljiretedi. Gene­rator sóngenshe meıirimdi kompanııada zefır qýyryp jatty. Taý aýasy tátti uıqy­ǵa­ shaqyrady.

Sóıtip, ertemen Burqanbulaq sarqyra­ma­synyń eń joǵarǵy núktesin baǵyndyrýǵa attandyq. Toptyń barlyq múshesi bul qadamǵa bara almady. Joldyń kóp bóligi qula­ma quz, keıbir jerlerde tipti órmeleý kerek. Tik kóterilý joldy aıtarlyqtaı qıyn­datady, áıtse de qustyń shıqyly men aınala ushqan kóbelekterdiń jary­sy­ alysqa shaqyrady. Ekpindeı alǵa umty­la­syz.

Jalpy, Qoryn shatqalyndaǵy klımat bas­qa taýlardaǵydaı emes, óte qubylmaly. Kún kenet jańbyrǵa, al jańbyr burshaqqa aýysady. Tipti qar jaýýy múmkin. Kúndiz ártúrli aýa raıyn sezinesiz, bir tońasyz, bir ysısyz. Bul qubylys, árıne, erekshe kontrast beredi. Saparǵa 1-2 kún azdyq etedi, aptalap tipti aılap jatýyńyz shart. Tabıǵatty túsiný, tereńinen boılaý úshin serýendep qana qoımaı, dúnıeden tysqary keńistikke jol ashýyńyz qajet.

О́ńirlik baspasóz qyzmetiniń máli­me­tinshe, jaqynda sarqyramaǵa barýdy­ jeńildetetin jańa jol paıda bolady. Ol 2025 jylǵa josparlanǵan. Buǵan deıin Prezıdenttiń tapsyrmasymen Bur­qan­bul­aq sarqyramasyna aparatyn joldy qaıta jóndeý boıynsha Jol kartasy beki­­­tilgen edi. Oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý bas­qarmasynyń habarlaýynsha, Qoryn shat­qalyndaǵy uzyndyǵy 52 shaqyrym joldyń tehnıkalyq tólqujaty ázirlenip, bul jobaǵa ekonomıkalyq qorytyndy alynǵan.

«Qoryn orman sharýashylyǵynyń Burqanbulaq sarqyramasyna deıingi joldy qaıta jańǵyrtý» jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirleýge oblystyq bıýdjetten 94,8 mln qarjy bólinip, «Almaty Joba» JShS-men kelisimshart jasaldy. Jobalyq-smetalyq qujattamany ázirleýdi aıaqtaýdyń josparlanǵan merzimi – osy jyldyń qarasha aıynyń aıaǵy. Bul arada joldyń kúrdeliligi men qashyqtyǵy adamdarǵa úreı týdyrmaýy shart. Eń bastysy, tabıǵatqa qamqorlyq jasaý, qaýipsizdik erejelerin saqtaý, sonda siz sapardan keremet áser alasyz.

«Burqanbulaqqa arnalǵan aqparattyq týrymyz – osyǵan deıingi týrlardyń ishinde eń mańyzdysy. Sebebi bul sarqyrama – Qazaqstanda ǵana emes, jalpy Orta Azııadaǵy eń bıik sarqyrama, bul baǵyt elimizdiń ekologııalyq jáne taý týrızminiń damýyna úlken úles qosady. Aqparattyq týrǵa elimizdegi ataqty trevel-blogerler, halyqqa jetkizetin BAQ ókilderi jáne osy baǵytqa bolashaqta týr uıymdastyratyn týrıstik kompanııalar qatysty. Týr barysynda sarqyramaǵa jol ústindegi Tal­dy­qorǵan jáne Tekeli qalasynyń adam qa­byldaý áleýeti usynyldy. Tekeli qala­sy­nan jol jasalsa, qalada qosymsha ju­mys oryndary ashylý múmkindigi bar», deıdi «Visit Zhetysu» týrıstik aqparattyq ortalyǵynyń basshysy Jandos Nurıev.

Aıta ketý kerek, «Visit Zhetysu» týrıs­tik­ aqparattyq ortalyǵy salystyrmaly túr­de qysqa merzimde Jetisý óńiriniń kór­nekti jerlerine, sonyń ishinde Alakól jáne Balqash kólderine, «Altynemel» MUTP-ǵa 5 úlken ınfotýr uıymdastyrdy. Odan bólek «Sıvers alma gúli» festıvali, qaty­sý­shylary 2 551 metrlik Shaǵan shyńyn jaıaý baǵyndyrǵan «Shagan Fest» festıvali, sondaı-aq raftıng boıynsha Azııanyń ashyq chempıonaty aıasynda uıymdastyrylǵan «Kóksý sý fest» jazǵy festıvali el esinde. Aqparattyq ortalyq basshylyǵynyń málimetinshe, barlyǵy 2 myńǵa jýyq adam qamtylǵan. Negizgi kontıngent – týroperatorlar men týragentter, sonymen qatar gıdter, BAQ ókilderi. Mysaly, Burqanbulaq sarqyramasyna arnalǵan ınfotýrǵa nebári 12 týroperator qatysty, olardyń kópshiligi – Almaty qalasynan. Qatysýshylardyń biri sarqyramaǵa djıp týryn josparlap qoıǵan. Jalpy, týrıstik ortalyqtyń jumysy oblystyń týrıstik nysandaryn tanymal etýge, olardyń kelýshilerin arttyrýǵa, týrlardy uıymdastyrýǵa jáne Jetisýdyń týrıstik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Qoryn shatqaly – Burqanbulaq sarqy­ra­masymen birge Jetisýdyń eń mańyzdy hám týrızmniń tutqasyna aınalar tabıǵı jádiger. Ony árbir adam ómirinde bir ret bolsa da kórýi mindetti. Kóz sýyrar tabıǵattyń tamashasy Qudaıdyń meıirimi túskendeı janǵa jylýlyq, kóńilge sulýlyq quıady. Onyń energııasy sizge jyldyq azyq bolýy da múmkin, al bizdiń qaınaǵan tirshilik pen shýly qalaǵa qaıtqymyz kelmedi.