Qazir álemde áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq úderister jedel damyp keledi. Ýaqyt sharttaryna sáıkes, azamattardan jaǵdaıǵa tez beıimdelý, tehnologııaǵa ilese otyryp, kreatıvti ıdeıalarmen bir tolqynda júrý talap etiledi. Jalpy, halyqtyń áleýmettik mobıldigine áser etetin negizgi faktorlarǵa bilim, densaýlyq saqtaý, eńbek pen tehnologııalyq damýdaǵy sapaly qyzmetterge qol jetkizý múmkindikteri syndy kórsetkishter jatady.
Dúnıejúzilik ekonomıka forýmy «Jahannyń áleýmettik mobıldik esebi 2020» (The Global Social Mobility Report 2020) jáne Ulybrıtanııanyń Áleýmettik mobıldik kommıssııasynyń «Ulttyń jaǵdaıy 2022» (State of the Nation 2022) eńbekteriniń deregin negizge ala otyryp, «Jahandyq áleýmettik mobıldik ındeksin» jarııalaǵan.
Indeks memleketterdiń halyqtyń áleýmettik damýyna jasaǵan qolaıly sharttaryn, bilim men ǵylym, irgeli medısına qyzmetteri, tehnologııalyq damýdyń múmkindikterin Úkimettiń halyqqa qyzmet kórsetý salasynda qoldanýy syndy kórsetkishter jıyntyǵyn baǵalaıdy. Zertteý jumysy múmkindikter teńdigin qamtamasyz etetin irgeli faktorlardyń jekelegen memleketterde qanshalyqty tıimdi áreket etetinin, sondaı-aq osy kórsetkishterdi áleýmettik mobıldiktiń naqty nátıjelerine aınaldyrýǵa kómektesetin qolaıly orta faktorlaryn ólsheıdi.
82 memleket pen 51 ındeksti qamtıtyn bul zertteý áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna, jynysyna, shyǵý tegine jáne ózge de faktorlarǵa qaramastan halyqqa teń múmkindikter jasaýǵa barynsha yńǵaıly orta qalyptastyra bilgen álemdegi eń tıimdi ekonomıkalardy anyqtaıdy. Indekste jahandaǵy ekonomıkalyq ahýal, pandemııa, sıfrlaný, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý sekildi ózgerister búgingi jáne bolashaq urpaq múmkindikteriniń teńdigi men áleýmettik mobıldigine syn-qater týdyrýy týraly baıandalǵan. Jahandyq áleýmettik mobıldik ındeksi bes negizgi kórsetkish boıynsha memleketterdiń ekonomıkasyna baǵa beredi. Olar: densaýlyq, bilim berý (qoljetimdi, sapaly, teń jáne ómir boıyna bilim alý), tehnologııaǵa qoljetimdilik, ádil eńbek múmkindigi, áleýmettik qorǵaý jáne ınklıýzııa ınstıtýttary.
Zertteý derekterine súıensek, damyǵan jáne damýshy elderdegi aılyǵy joǵary 10% maman aılyǵy tómen 40% jumysshyǵa qaraǵanda 3,5 ese kóp tabys tabady. Azamattarǵa teń múmkindik berý boıynsha Soltústik Eýropa elderi kósh basynda, al álemdik reıtıngte Qazaqstan 38-orynda tur. Osy ındekske qosylǵan memleketter áleýmettik mobıldik boıynsha óz kórsetkishin 10 upaıǵa arttyrsa, olardyń JIО́-si 4,41%-ǵa artyp, halyqtyń áleýmettik birigýine, orta taptyń qalyptasýyna úlken yqpal etedi.
Zertteý málimetterin baǵdarlasaq, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe memleketterdegi baılyq teń bólinbegen, jeke baılyqtyń jartysynan kóbi halyqtyń 10%-yn quraıtyn aýqattylardyń qolynda. Al aýqatty otbasylardyń murasyna ońtaıly salyq júıesin engizý qoǵamdaǵy múlik teńsizdiginiń tómendeýine áser etýi múmkin degen qorytyndy jasalǵan. Táýekel is-áreketke (qumar oıyndar, bás tigý, t.b.) barýdy azaıtý saıasatyn jetildirý qoǵamdaǵy ózara teń múmkindik pen mobıldikti arttyrýǵa yqpal etetin faktorlardyń biri retinde sıpattalady.
Qujatta kózge túser derekterdiń biri – áleýmettik jaǵdaıy áýel bastan joǵary toptardyń ári qaraı ósý múmkindigi de joǵary dep tanylady (⅔ jaǵdaıda bul úrdis saqtalady). Sońǵy onjyldyqta áleýmettik mobıldiktiń tómendeý tendensııasy tómengi jáne orta tapta anyq kóringen. Tabystan bólek, ál-aýqattyń basqa kórsetkishteri de (fızıkalyq nemese psıhıkalyq densaýlyq, áleýmettik kapıtal) únemi ózgerip otyrady. Ol kórsetkishter ózara yqpal etip, adam múmkindikterin arttyrýy nemese tómendetýi de yqtımal.
COVID-19 pandemııasy kezinde áıelderdiń, azshylyq toptardyń jáne tabysy tómen otbasydan shyqqan balalardyń ál-aýqaty basqa toptarmen salystyrǵanda kóbirek tómendedi. Otbasynda múmkindigi shekteýli jan bar toptar mundaı problemasy joqtar tabysynyń 84%-yna ómir súredi.
EYDU-nyń Eýropadaǵy elderinde eń az qamtylǵan otbasylardyń balalary basqa balalarǵa qaraǵanda eresek jasta shamamen 20%-ǵa az jalaqy alady. AQSh-ta júrgizilgen «Múmkindikke qaraı qadam» tájirıbesinde aýqattylar aýdanynda ósken tabysy tómen otbasynyń balalary ózgelermen salystyrǵanda bilim berý, densaýlyq jáne eńbek qabileti boıynsha áleýeti joǵary bolatyny anyqtalǵan.
Qorytyndylaı alǵanda, Jahannyń áleýmettik mobıldik ındeksi – áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý jáne ekonomıka men qoǵamdaǵy múmkindikterdiń teń bólinýine yqpal etý salalaryn anyqtaýdyń paıdaly quralymen qamtamasyz etýge arnalǵan zertteý jumysy. Indeks áleýmettik mobıldikti arttyrýǵa baǵyttalǵan saıası áreketter men álemdik tıimdi iskerlik tájirıbelerdi anyqtaý maqsatynda jańa standarttardy belgileý múmkindikterine jol kórsetýshi sapaly kómekshi qural bola alady.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy